Adhyaya 84: The Gods’ Hymn after the Slaying of Mahishasura and the Goddess’ Boon

Verse 1

ऋषिर्उवाच। ततः सुरगणाः सर्वे देव्या इन्द्रपुरोगमाः। स्तुतिं आरेभिरे कर्तुं निहते महिषासुरे॥

ઋષિએ કહ્યું—ત્યાર પછી દૈત્ય મહિષાસુરનો વધ થતાં ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં સર્વ દેવગણ દેવીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 2

शक्रादयः सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये तस्मिन् दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या । तां तुष्टुवुः प्रणतिनम्रशिरोधरांसा वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः ॥

દેવીએ તે મહાપરાક્રમી પરંતુ દુષ્ટાત્મા મહિષાસુર તથા દેવશત્રુઓની સેના નો સંહાર કર્યો ત્યારે, ઇન્દ્ર વગેરે દેવગણ પરમાનંદથી ઉત્પન્ન રોમાંચથી શોભિત દેહવાળા બની, ગળા અને ખભા નમાવી, વચનો દ્વારા તેણીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 3

देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निःशेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या । तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः ॥

દેવોએ કહ્યું—જેણે પોતાની શક્તિથી આ સમગ્ર જગતને વ્યાપ્ત કર્યું છે, અને જે સર્વ દેવગણોની શક્તિઓના સમુચ્ચયનું સ્વરૂપ છે; સર્વ દેવો અને મહર્ષિઓ દ્વારા પૂજ્ય એવી અંબિકાને અમે ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરીએ છીએ—તે અમને શુભ ફળો આપે।

Verse 4

यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्च नहि वक्तुमलं बलं च । सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु ॥

જેનાં અતુલ યશ અને બળનું સંપૂર્ણ વર્ણન અનંત વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને શિવ પણ કરી શકતા નથી, તે ચંડિકા સમગ્ર જગતના રક્ષણ અને દુષ્ટતાના ભયના વિનાશ માટે પોતાનું મન પ્રવૃત્ત કરે।

Verse 5

या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः । श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम् ॥

સજ્જનોના ઘરોમાં તમે સ્વયં શ્રી (સમૃદ્ધિ) છો અને પાપીઓના ઘરોમાં અલક્ષ્મી (દુર્ભાગ્ય) છો. વિદ્વાનોના હૃદયમાં તમે બુદ્ધિ, સજ્જનોના હૃદયમાં શ્રદ્ધા, અને કુલિનોમાં લજ્જા છો. હે દેવી, અમે તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ; કૃપા કરીને જગતનું રક્ષણ કરો।

Verse 6

किं वर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत् किं चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि । किं चाहवेषु चरितानि तवाद्भुतानि सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु ॥

હે દેવી! તમારું અચિંત્ય સ્વરૂપ અમે કેવી રીતે વર્ણવી શકીએ? અસુરોનો નાશ કરનાર તમારો અપરિમિત પરાક્રમ કેવી રીતે કહીએ? દેવો, અસુરો અને અન્ય સર્વ સેનાઓના યુદ્ધોમાં તમારા અદ્ભુત કાર્યોનું વર્ણન કોણ કરી શકે?

Verse 7

हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषैर् न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा । सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूतम् अव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या ॥

તમે સર્વ લોકોના કારણ છો. ત્રિગુણમયી હોવા છતાં તમે દોષરહિત ગણાય છો; હરિ, હર અને અન્ય દેવો માટે પણ તમે અગમ્ય છો. તમે સર્વના આશ્રય છો; આ સમગ્ર જગત તમારો અંશમાત્ર છે. તમે અવ્યક્ત, પરા, આદ્ય પ્રકૃતિ છો.

Verse 8

यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन तृप्तिं प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि । स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतुरुच्चार्यसे त्वमत एव जनैः स्वधा च ॥

હે દેવી! તમે ‘સ્વાહા’ છો; જેના ઉચ્ચારથી સર્વ યજ્ઞોમાં દેવસમૂહ તૃપ્ત થાય છે. તમે પિતૃગણોની તૃપ્તિનું પણ કારણ છો; તેથી લોકો તમને ‘સ્વધા’ તરીકે પણ જપે છે.

Verse 9

या मुक्तिहेतुरविचिन्त्यमहाव्रता त्वम् अभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारैः । मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषैर् विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि ॥

તમે મોક્ષના કારણ છો; તમારા મહાવ્રતો અચિંત્ય છે. જે મુનિઓ મુક્તિ ઇચ્છે છે, જેમની ઇન્દ્રિયો સંપૂર્ણ સંયમિત છે, જે સત્યતત્ત્વમાં નિષ્ઠ છે અને સર્વ દોષોથી રહિત છે—તે તમારી સાધના અને ધ્યાન કરે છે. હે દિવ્ય દેવી! તમે જ પરા વિદ્યા છો.

Verse 10

शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधानमुद्गीथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम् । देवी त्रयी भगवती भवभावनाय वार्ता च सर्वजगतां परमार्तिहन्त्री ॥

તમે શબ્દાત્મા છો; નિર્મળ ઋગ્વેદ-યજુર્વેદ તથા ઉદ્ગીથના રમ્ય પાઠসহ સામવેદની તમે નિધિ છો. તમે દેવી, ત્રયી વેદોની મૂર્તિ, સૃષ્ટિના ધારણ માટે નિયોજિત કલ્યાણી છો. તમે વાર્તા (કૃષિ અને અર્થશાસ્ત્ર) છો અને સર્વ લોકોના દુઃખની પરમ નાશક છો.

Verse 11

मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसङ्गा । श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासा गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा ॥

હે દેવી, તમે મેધા છો—સમસ્ત શાસ્ત્રોના તત્ત્વની જાણનારી. તમે દુર્ગા છો—દુસ્તર સંસારસાગર પાર કરાવતી નિર્વિઘ્ન નૌકા. તમે શ્રી (લક્ષ્મી) છો—કૈટભશત્રુ વિષ્ણુના હૃદયમાં એકાંત નિવાસ કરનારી. તમે જ ગૌરી છો—ચંદ્રશેખર શિવમાં પ્રતિષ્ઠિત.

Verse 12

ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्र- बिम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् । अत्यद्भुतं प्रहृतमात्तरुषा तथापि वक्त्रं विलोक्य सहसा महिषासुरेण ॥

તમારું મંદ સ્મિતયુક્ત નિર્મળ મુખ—પૂર્ણચંદ્રમંડળ સમાન અને ઉત્તમ સુવર્ણપ્રભાથી શોભિત—જોઈને પણ ક્રોધાવિષ્ટ મહિષાસુરે અચાનક તેના પર પ્રહાર કર્યો, એ પરમ આશ્ચર્ય છે.

Verse 13

दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकरालमुद्यच्छशाङ्कसदृशच्छवि यन्न सद्यः । प्राणान्मुमोच महिषस्तदतीव चित्रं कैर्जीव्यते हि कुपितान्तकदर्शनेन ॥

તમારું ક્રોધિત મુખ—ભ્રૂકુટિથી ભયંકર, છતાં ઉદયમાન ચંદ્રના વર્ણવાળું—જોઈને પણ મહિષાસુરે તત્ક્ષણે પ્રાણ ન ત્યાગ્યા, એ અતિ વિચિત્ર છે. કારણ કે ક્રોધિત સંહારક, મૃત્યુ સમાન, તેને જોઈને કોણ જીવિત રહી શકે?

Verse 14

देवि प्रसीद परमा भवती भवाय सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि । विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेतन् नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य ॥

હે દેવી, પ્રસન્ન થાઓ. તમે જગતની સમૃદ્ધિના પરમ કારણ છો. ક્રોધિત થાઓ ત્યારે તમે ક્ષણમાં જ વંશોનો નાશ કરો છો. આ વાત આ ક્ષણે જ જાણી શકાય છે, કારણ કે મહિષાસુરની વિશાળ સેના મૂળથી નષ્ટ થઈ ગઈ છે.

Verse 15

ते संमता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्गः । धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना ॥

જેનાં પર તમે પ્રસન્ન હો, તેઓ લોકમાં પૂજ્ય થાય છે; ધન તેમનું, યશ તેમનું, અને તેમનો ધર્મ-નિધિ નષ્ટ થતો નથી. તેઓ જ ભાગ્યવાન—ભક્ત સંતાન, સેવક અને પત્નીથી યુક્ત—કારણ કે તમે, સમૃદ્ધિદાયિની દેવી, તેમના પર સદા કૃપાળુ રહો છો.

Verse 16

धर्म्याणि देवि सकलानि सदैव कर्माण्यत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति । स्वर्गं प्रयाति च ततो भवतीप्रसादाल्लोकत्रयेऽपि फलदा ननु देवि तेन ॥

હે દેવી, સદ્ગુણી આત્મા દરરોજ અત્યંત કાળજી અને ભક્તિથી સર્વ ધર્મકર્મ કરે છે; છતાં તારા અનુગ્રહથી જ તે અંતે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી, હે દેવી, ત્રિલોકમાં કર્મફળ આપનારી એકમાત્ર તું જ નથી શું?

Verse 17

दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि । दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदार्द्रचित्ता ॥

હે દુર્ગે, તારો સ્મરણ કરતાં સર્વ પ્રાણીઓનો ભય દૂર થાય છે. જે સ્વસ્થ અને સંયતચિત્ત છે, તેઓ તને સ્મરે ત્યારે તું પરમ મંગલમયી બુદ્ધિ આપે છે. દારિદ્ર્ય, દુઃખ અને ભય હરણારી, તારા સિવાય સર્વના હિત માટે સદા કોમળહૃદયે કાર્ય કરનાર કોણ છે?

Verse 18

एभिर्हतैर्जगदुपैति सुखं तथैते कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम् । संग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयान्तु मत्वेति नूनमहितान् विनिहंसि देवि ॥

આઓનો વધ થવાથી જગત સુખ પામે છે. ભલે તેમણે લાંબા સમય સુધી નરકવાસ માટે પૂરતા પાપ કર્યા હોય, તો પણ ‘યુદ્ધમાં મરીને તેઓ સ્વર્ગને પામે’—એવું વિચારીને, હે દેવી, તું નિશ્ચયે અમારા શત્રુઓનો સંહાર કરે છે.

Verse 19

दृष्ट्वैव किं न भवती प्रकरोति भस्म सर्वासुरानरिषु यत्प्रहिणोषि शस्त्रम् । लोकान् प्रयान्तु रिपवो ऽपि हि शस्त्रपूता इत्थं मतिर्भवति तेष्वपि ते ऽतिसाध्वी ॥

તું માત્ર એક નજરથી જ બધા અસુરોને ભસ્મ કેમ નથી કરતી? પરંતુ તું શત્રુઓ પર શસ્ત્રો ચલાવે છે, જેથી તેઓ પણ તારા અસ્ત્રોથી શુદ્ધ થઈ ઉચ્ચ લોકોને પ્રાપ્ત કરે. એમના પ્રત્યે પણ આ જ તારો પરમ કરુણાભાવ છે.

Verse 20

खड्गप्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैः शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशोऽसुराणाम् । यन्नागता विलयमंशुमदिन्दुखण्ड- योग्याननं तव विलोकयतां तदेतत् ॥

જો તારી તલવારના પ્રકાશસમૂહની તીવ્ર ઝલક અને તારા ત્રિશૂલના અગ્રની પ્રચુર કાંતિથી અસુરોની આંખો નષ્ટ ન થઈ હોય, તો તેનું કારણ એ છે કે તેઓ અર્ધચંદ્ર સમ તેજસ્વી તારા મુખને જ નિહાળી રહ્યા હતા.

Verse 21

दुर्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं रूपं तथैतदविचिन्त्यमतुल्यमन्यैः । वीर्यं च हन्त्रि हृतदेवपराक्रमाणां वैरिष्वपि प्रकटितैव दया त्वयेत्थम् ॥

હે દેવી, દુષ્ટોના આચરણને નિયંત્રિત કરવું તમારો સ્વભાવ છે. તમારું સ્વરૂપ અચિંત્ય છે અને કોઈ સાથે સરખાવાય એવું નથી. દેવતાઓનું તેજ હરી લેનાર શત્રુઓનો સંહાર કરતાં, હે સંહારિણિ, તમારું પરાક્રમ પ્રગટ થાય છે; છતાં શત્રુઓ પ્રત્યે પણ તમારી કરુણા સ્પષ્ટ દેખાય છે—તમે એવા જ છો.

Verse 22

केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र । चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि ॥

તમારા શૌર્યની સરખામણી કોની સાથે થઈ શકે? અને શત્રુઓના ભયંકર ઉપદ્રવને દૂર કરતું એવું સ્વરૂપ ક્યાં મળે? હે દેવી, હે વરદાયિની, ત્રિલોકમાં માત્ર તમામાં જ હૃદયની કરુણા અને યુદ્ધમાં કઠોરતા—બન્ને એકસાથે દેખાય છે.

Verse 23

त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन त्रातं त्वया समरमूर्धनि तेऽपि हत्वा । नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तम् अस्माकमुन्मदसुरारिभवं नमस्ते ॥

શત્રુઓના વિનાશ દ્વારા તમે સમગ્ર ત્રિલોકનું રક્ષણ કર્યું છે. યુદ્ધના શિખરે તેમને વધ કરીને તમે વૈરીસેનાને સ્વર્ગે (અર્થાત્ મૃત્યુ તરફ) મોકલી અને અમારો ભય દૂર કર્યો. ઉન્મત્ત અસુર-શત્રુઓ પર અમારી વિજયનું કારણ બનેલી તમને નમસ્કાર।

Verse 24

शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके । घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिः स्वनेन च ॥

હે દેવી, તમારા ત્રિશૂલથી અમારું રક્ષણ કરો; હે અંબિકે, તમારા ખડ્ગથી અમારું રક્ષણ કરો. તમારી ઘંટાનાદથી અમારું રક્ષણ કરો, તેમજ ધનુષ્યની પ્રત્યંચાના ટંકારથી પણ અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 25

प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे । भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि ॥

પૂર્વે અને પશ્ચિમે અમારું રક્ષણ કરો; હે ચંડિકે, દક્ષિણમાં અમારું રક્ષણ કરો. અને ઉત્તરમાં પણ, હે ઈશ્વરી, તમારા ત્રિશૂલના ઘૂમરાવાથી અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 26

सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते । यानि चात्यर्थघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥

હે દેવી, ત્રિલોકમાં વિચરતાં તારા જે જે સૌમ્ય સ્વરૂપો છે અને જે જે અતિભયંકર સ્વરૂપો પણ છે, તે સર્વ સ્વરૂપોથી અમારું રક્ષણ કર; તેમજ પૃથ્વીનું પણ રક્ષણ કર।

Verse 27

खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिके । करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः ॥

હે અંબિકા, તારા જે જે આયુધો છે—ખડ્ગ, ત્રિશૂલ, ગદા વગેરે—જે તારા કર-કિસલયો સાથે સંયુક્ત છે, તેનાથી સર્વ દિશામાં અમારું રક્ષણ કર।

Verse 28

ऋषिरुवाच एवम् स्तुता सुरैर्दिव्यैः कुसुमैर्नन्दनोद्भवैः । अर्चिता जगतां धात्री तथा गन्धानुलेपनैः ॥

ઋષિએ કહ્યું—આ રીતે દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત થયેલી તે લોકધારિણી દેવી નંદન-ઉદ્યાનમાં ઉત્પન્ન થયેલા દિવ્ય પુષ્પોથી, તેમજ સુગંધ અને અનુલેપનોથી પૂજિત થઈ।

Verse 29

भक्त्या समस्तैस्त्रिदशार्दिव्यैर्धूपैस्तु धूपिता । प्राह प्रसादसुमुखी समस्तान् प्रणतान् सुरान् ॥

સર્વ દેવતાઓ દ્વારા ભક્તિપૂર્વક સન્માનિત, દિવ્ય ધૂપથી સુગંધિત, અને કૃપાથી પ્રસન્નમુખી તે દેવી નમન કરેલા સર્વ દેવોને સંબોધીને બોલી।

Verse 30

देव्युवाच व्रियतां त्रिदशाः सर्वे यदस्मत्तोऽभिवाञ्छितम् । ददाम्यहमति प्रीत्या स्तवैरेभिः सुपूजिता ॥

દેવીએ કહ્યું—હે દેવગણ, તમારે મારી પાસેથી જે જે ઇચ્છિત હોય તે સર્વ પસંદ કરો; આ સ્તોત્રોથી સમ્યક્ પૂજિત થઈને હું મહાન આનંદથી તે આપું છું।

Verse 31

कर्तव्यमपरं यच्च दुष्करं तन्न विद्महे । इत्याकर्ण्य वचो देव्याः प्रत्यऊचुस्ते दिवौकसः ॥

દેવીનાં વચનો સાંભળી સ્વર્ગવાસી દેવોએ ઉત્તર આપ્યો—હજી કરવાનું કોઈ અન્ય કાર્ય અમને જાણીતું નથી; અને આપ માટે એવું કોઈ દુષ્કર કાર્ય નથી જે હજી અપૂર્ણ રહ્યું હોય।

Verse 32

देवा ऊचुः भगवत्या कृतं सर्वं न किञ्चिदवशिष्यते । यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः ॥

દેવોએ કહ્યું—ભગવતી દેવીએ સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કર્યું છે; હવે કશું બાકી નથી. કારણ કે અમારો શત્રુ મહિષાસુર સંહારાયો છે।

Verse 33

यदि चापि वरो देयस्त्वयास्माकं महेश्वरि । सं स्मृता सं स्मृता त्वं नो हिंसेथाः परमापदः ॥

હે મહાદેવી, જો તમે અમને વર આપવાનું ઇચ્છો, તો જ્યારે જ્યારે—વારંવાર—તમારું સ્મરણ થાય, ત્યારે ત્યારે અમારી મહાન આપત્તિઓ દૂર કરો।

Verse 34

यश्च मर्त्यः स्तवैरेभिस्त्वां स्तोष्यत्य मलानने । तस्य वित्तर्धिविभवैर्धनदारादिसम्पदाम् । वृद्धयेऽस्मात्प्रसन्ना त्वं भवेताः सर्वदाम्बिके ॥

હે નિર્મળમુખી, જે કોઈ મનુષ્ય આ સ્તોત્રોથી તમારી સ્તુતિ કરશે—હે અંબિકે, તમે સદા પ્રસન્ન રહી તેની ધન, શ્રી, સૌભાગ્ય અને ભાગ્યની વૃદ્ધિ કરો, તેમજ રત્ન, પત્ની વગેરે સંપત્તિમાં પણ વધારો કરાવો।

Verse 35

ऋषिरुवाच इति प्रसादिता देवैर् जगतोऽर्थे तथाऽऽत्मनः । तथेति उक्त्वा भद्रकाली बभूवाऽन्तर्हिता नृप ॥

ઋષિએ કહ્યું—આ રીતે જગતના હિત માટે અને પોતાના હિત માટે દેવોએ સમ્યક આરાધના કરતાં ભદ્રકાળીએ ‘એવમસ્તુ’ કહી, હે રાજન, અદૃશ્ય થઈ ગઈ।

Verse 36

इत्येतत्कथितं भूप सम्भूता सा यथा पुरा । देवी देवशरीरेभ्यो जगत्त्रय हितैषिणी ॥

હે રાજન્, આ રીતે તને જણાવાયું કે તે દેવી પૂર્વવત્ પ્રગટ થઈ—દેવતાઓના શરીરોમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, ત્રિલોકના કલ્યાણની ઇચ્છાથી પ્રાદુર્ભવેલી।

Verse 37

पुनश्च गौरीदेहात् सा समुद्भूता यथाभवत् । वधाय दुष्टदैत्यानां तथा शुम्भनिशुम्भयोः ॥

અને ફરીથી તે ગૌરીના શરીરમાંથી પણ યથાવત્ પ્રગટ થઈ—દુષ્ટ દૈત્યોના વધ માટે, તેમજ શુમ્ભ અને નિશુમ્ભના સંહાર માટે।

Verse 38

रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी । तच्छृणुष्व मयाऽऽख्यातं यथावत्कथयामि ते ॥

લોકોના રક્ષણ માટે અને દેવતાઓની હિતકારિણી તરીકે—હું જે કહું છું તે સાંભળ; હું તેને યથાક્રમે યોગ્ય રીતે તને કહેશ।