Adhyaya 76: The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रैवतमन्वन्तरे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । षट्सप्ततितमोऽध्यायः— ७६ । मार्कण्डेय उवाच— इत्येतत् कथितं तुभ्यं पञ्च मन्वन्तरं तव । चाक्षुषस्य मनोः षष्ठं श्रोतामिदमन्तरम् ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણમાં રૈવત-મન્વંતરમાં પંચોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે છોતેરમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. માર્કંડેય બોલ્યા—આ રીતે પાંચ મન્વંતરો તને કહ્યાં; હવે છઠ્ઠો કાળ, ચાક્ષુષ મનુનો મન્વંતર સાંભળ.

Verse 2

अन्यजन्मनि जातो 'सौ चाक्षुषः परमेṣ्ठिनः । चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ॥

અન્ય જન્મમાં તે પરમેષ્ઠિ (બ્રહ્મા)નો પુત્ર ‘ચાક્ષુષ’ તરીકે જન્મ્યો હતો. તેથી, હે દ્વિજ, આ જન્મમાં પણ તેમાં ‘ચાક્ષુષત્વ’ની સ્થિતિ વિદ્યમાન છે.

Verse 3

जातं माता निजोत्सङ्गे स्थितमुल्लाप्य तं पुनः । परिष्वजति हार्देन पुनरुल्लापयत्यथ ॥

બાળક જન્મતાં જ માતાએ તેને પોતાની ગોદમાં બેસાડી વારંવાર લાડ કર્યો, હૃદયપૂર્વક સ્નેહથી તેને આલિંગન કર્યું, અને પછી ફરી રમૂજી રીતે તેની સાથે બોલી.

Verse 4

जातिस्मरः स जातो वै मातुरुत्सङ्गमास्थितः । जहास तं तदा माता संक्रुद्धा वाक्यमब्रवीत् ॥

એ બાળક ખરેખર જાતિસ્મર હતો. માતાની ગોદમાં બેઠો તે હસ્યો; ત્યારે માતા ક્રોધિત થઈ તેને બોલી.

Verse 5

भीतास्मि किमिदं वत्स ! हासो यद्वदने तव । अकालबोधः सञ्जातः कच्चित् पश्यसि शोभनम् ॥

“મને ભય લાગે છે—બાળક, તારા ચહેરા પર આ હાસ્ય શું છે? શું કોઈ અકાળ ઉપદ્રવ ઊભો થયો છે? તું કંઈ અશુભ જોઈ રહ્યો છે?”

Verse 6

पुत्र उवाच मामत्तुमिच्छति पुरो मार्जारी किम न पश्यसि । अन्तर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी ॥

પુત્રે કહ્યું—“આગળ ઊભેલી બિલાડી મને ખાઈ જવા ઈચ્છે છે—તું નથી જોતી? અને આ બીજી, બાળ-અપહારી, છુપાઈ ગઈ છે, અદૃશ્ય થઈ ગઈ છે.”

Verse 7

पुत्रप्रीत्या च भवती सहार्दा मामवेक्षती । उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजति मां यतः ॥

તમે પણ પુત્રસ્નેહથી મારી તરફ કોમળ અનુરાગથી જુઓ છો; કારણ કે તમે વારંવાર મીઠા સ્વરે મને બોલાવો છો અને ફરી ફરી મને આલિંગન કરો છો।

Verse 8

उद्भूतपुलका स्नेहसम्भवास्त्राविलेक्षणा । ततो ममागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

સ્નેહથી મારા શરીરમાં રોમાંચ ઊઠ્યો અને આંખો ભીની થઈ ગઈ; ત્યારે મને હાસ્ય આવ્યું—તેનું કારણ પણ અહીં સાંભળો।

Verse 9

स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी प्रसक्तं मामवेक्षते । तथान्तर्धानगा चैव द्वितीया जातहारिणी ॥

પોતાના હેતુમાં સ્થિર તે બિલાડીણી મને તીક્ષ્ણ નજરે જુએ છે; અને બીજી, બાળક-અપહારી, છુપાઈને ફરતી રહે છે।

Verse 10

स्वार्थाय स्निग्धहृदया यथैवैते ममोपरि । प्रवृत्ते स्वार्थमास्थाय तथैव प्रतिभासि मे ॥

જેમ આ બે જણ કોમળહૃદય જેવા દેખાઈને પણ સ્વાર્થમાં બંધાઈ મારી સાથે વર્તે છે, તેમ જ તમે પણ મને સ્વાર્થપર જ દેખાઓ છો।

Verse 11

किन्तु मदुपभोगाय मार्जारी जातहारिणी । त्वन्तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि ॥

બિલાડીણી અને બાળક-અપહારી મને સીધે જ ભોગવવા (વાપરવા) ઇચ્છે છે; પરંતુ તમે મારી પાસેથી ‘ફળ’ ઇચ્છો છો—જે સમય આવતાં ધીમે ધીમે ભોગવાય છે।

Verse 12

न मां जानासि कोऽप्येष न चैवापकृतं मया । सङ्गतं नातिकालीनाṃ पञ्चसप्तदिनात्मकम् ॥

તું મને જાણતી નથી કે હું કોણ છું, અને મેં તારું કઈ અહિત કર્યું નથી. આપણો સંગ લાંબો નથી, માત્ર પાંચ કે સાત દિવસનો છે.

Verse 13

तथापि स्तृह्यसे सास्त्रां परिष्वजसि चाप्यति । तातेतिवत्स ! भद्रेति निर्व्यलीकं ब्रवीषि माम् ॥

છતાં તું મારા માટે ઝંખે છે અને મને ભેટે છે; 'વહાલા', 'બેટા', 'ભલી બાઈ' કહીને તું મારી સાથે નિષ્કપટ વાતો કરે છે.

Verse 14

मातोवाच न त्वाहमुपकारार्थं वत्स ! प्रीत्या परिष्वजे । न चेदेतद्भवत्प्रीत्यै परित्यक्तास्म्यहं त्वया ॥

માતા બોલી: "વહાલા, હું કોઈ સ્વાર્થ માટે તને ભેટતી નથી; હું સ્નેહથી ભેટું છું. જો તને આ ગમતું ન હોય, તો મેં તારો ત્યાગ કર્યો."

Verse 15

स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति । इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रान्ता सूतिकागृहात् ॥

"તારા થકી મને જે કંઈ અંગત લાભ થવાનો હતો, તે મેં જતો કર્યો છે." એમ કહીને તેણે તેને છોડી દીધો અને સુવાવડના ઓરડામાંથી બહાર નીકળી ગઈ.

Verse 16

जडाङ्गबाह्यकरणं शुद्धान्तः करणात्मकम् । जहारा तं परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी ॥

પછી તે જાતહારિણીએ તે ત્યજાયેલા બાળકને ઉપાડી લીધું—જેના અંગો અને બાહ્ય ઇન્દ્રિયો હજુ નિષ્ક્રિય હતા, છતાં જેનું અંતઃકરણ શુદ્ધ હતું.

Verse 17

सा हृत्वा तं तदा बालं विक्रान्तस्य महीभृतः । प्रसूतपत्नीशयने न्यस्य तस्याददे सुतम् ॥

તે બાળકને ઉઠાવી તેણે હમણાં જ પ્રસૂતા થયેલી રાજા વિક્રાંતની પત્નીની શય્યા પર મૂક્યો, અને પછી તે રાજાનો પુત્ર અપહરી લીધો।

Verse 18

तमप्यन्यगृहे नीत्वा गृहीत्वा तस्य चात्मजम् । तृतीयं भक्षयामास सा क्रमाज्जातहारिणी ॥

તેને ફરી બીજા ઘરમાં લઈ જઈ, તે ગૃહસ્થનું બાળક પણ લઈ, જાતહારિણી પગલે પગલે ત્રીજા બાળકને ભક્ષી ગઈ।

Verse 19

हृत्वा हृत्वा तृतीयन्तु भक्षयत्यतिनिर्घृणा । करोत्यानुदिनं सा नु परिवर्तन्तथान्ययोः ॥

તે વારંવાર ચોરી કરતી, અને ત્રીજાને તો અત્યંત નિર્દય બની ભક્ષી જતી. આમ તે રોજેરોજ કરતી રહી; જ્યારે બાકીના બે ઘરેથી ઘરે બદલાતા રહ્યા।

Verse 20

विक्रान्तोऽपि ततस्तस्य सुतस्यैव महीपतिः । कारयामास संस्कारान् राजन्यस्य भवन्ति ये ॥

પછી રાજા વિક્રાંતે તેને ખરેખર પોતાનો પુત્ર માની, ક્ષત્રિય માટે નિર્ધારિત સંસ્કારો તેની માટે કરાવ્યા।

Verse 21

आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः । मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः ॥

અને તેના પિતાએ વિધિપૂર્વક તેનું નામ ‘આનંદ’ રાખ્યું. તે નરાધિપ રાજા વિક્રાંત પરમ આનંદથી પરિપૂર્ણ થયો।

Verse 22

कृतोपनयनं तन्तु गुरुराह कुमारकम् । जनन्याः प्रागुपस्थानं क्रियताञ्चाभिवादनम् ॥

બાળકનું ઉપનયન કરીને ગુરુએ યુવાનને કહ્યું— “પ્રથમ માતા પાસે જઈને તેમને આદરપૂર્વક પ્રણામ કર।”

Verse 23

स गुरोस्तद्वचः श्रुत्वा विहस्यैवमथाब्रवीत् । वन्द्या मे कतमा माता जननी पालनī नु किम् ॥

ગુરુના વચન સાંભળી તે સ્મિત કરીને બોલ્યો— “હું કઈ માતાને પ્રણામ કરું— જન્મદાત્રીને કે જેણે મને પાળી-પોષી રક્ષા કરી તેને?”

Verse 24

गुरुरुवाच न त्वियं ते महाभाग ! जनयित्री ऋथात्मजा । विक्रान्तस्याग्रमहिषी हैमिनी नाम नामतः ॥

ગુરુએ કહ્યું— “હે ભાગ્યવાન, આ તારી જન્મમાતા નથી. આ રૂથાની પુત્રી છે— વિક્રાંતની મુખ્ય મહિષી, ‘હૈમિની’ નામે પ્રસિદ્ધ.”

Verse 25

आनन्द उवाच इयं जनित्री चैत्रस्य विशालग्रामवासिनः । विप्राग्र्यबोधपुत्रस्य योऽस्यां जातोऽन्यतो वचम् ॥

આનંદે કહ્યું— “આ તો ચૈત્રની જન્મમાતા છે, જે ‘વિશાલ’ નામના ગામમાં રહે છે— અને ચૈત્ર તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ બોધનો પુત્ર છે. એ અન્યથા કેવી રીતે થઈ શકે?”

Verse 26

गुरुरुवाच कुतस्त्वं कथयानन्द ! चैत्रः को वा त्वयोच्यते । सङ्कटं महदाभाति क्व जातोऽत्र ब्रवीषि किम् ॥

ગુરુએ કહ્યું— “આનંદ, તું આવું ક્યાંથી બોલે છે? તું જે ‘ચૈત્ર’ કહે છે તે કોણ? મોટો ભય દેખાય છે— તારો જન્મ ક્યાં થયો? તું ખરેખર શું કહી રહ્યો છે?”

Verse 27

आनन्द उवाच जातोऽहमवनीन्द्रस्य क्षत्रियस्य गृहे द्विज । तत्पत्न्यां गिरिभद्रायामाददे जातहारिणी ॥

આનંદે કહ્યું— હે બ્રાહ્મણ, હું એક ક્ષત્રિય રાજાના ઘરમાં જન્મ્યો હતો. તેની પત્ની ગિરિભદ્રા પાસેથી એક બાળક-અપહરણ કરનારી સ્ત્રીએ મને ઉઠાવી લીધો.

Verse 28

तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा । बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः ॥

તે બાળક-અપહરણ કરનારી સ્ત્રીએ ત્યાં મને છોડ્યા પછી હૈમિનીએ મને સ્વીકાર્યો. અને તે પોતાનો પુત્ર પણ સાથે લઈ, અગ્ર બ્રાહ્મણ બોધના ઘેર મને ફરી લઈ આવી.

Verse 29

भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः । स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः ॥

અને તે બાળક-અપહરણ કરનારી સ્ત્રીએ તે બ્રાહ્મણ બોધના પુત્રને ભક્ષી લીધો. ત્યારબાદ હું—હૈમિનીનો (માની લેવાયેલો) પુત્ર—ત્યાં દ્વિજ-સંસ્કારો દ્વારા સંસ્કૃત/દીક્ષિત થયો.

Verse 30

वयमत्‍र महाभाग ! संस्कृता गुरुना त्वया । मया तव वचः कार्यमुपैमी कतमां गुरो ॥

હે મહાભાગ, મારા ગુરુ એવા આપ દ્વારા અહીં મને ઉપનયન/દીક્ષા આપવામાં આવી છે. હું આપની આજ્ઞા પાલન કરવા ઇચ્છું છું—તો હે ગુરુ, હું કઈ (માતા) પાસે જાઉં?

Verse 31

गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् । न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः ॥

ગુરુએ કહ્યું— વત્સ, અતિ ગંભીર અને મહાન સંકટ આવી પહોંચ્યું છે. શું કરવું તે મને ખબર નથી; મોહથી વિચારો જાણે ઘૂમરી રહ્યા છે.

Verse 32

आनन्द उवाच मोहस्यावसरः कोऽत्र जगत्येवं व्यवस्थिते । कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे ! को वा कस्य नु बान्धवः ॥

આનંદે કહ્યું—જગત્ જ્યારે આ રીતે ગોઠવાયેલું છે, ત્યારે મોહને અવકાશ ક્યાં? હે બ્રાહ્મણ ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં કોણ કોનો પુત્ર છે અને કોણ ખરેખર કોનો સગો છે?

Verse 33

आरभ्य जन्मनो नॄणां सम्बन्धित्वमुपैति यः । अन्ये सम्बन्धिनो विप्र ! मृत्युना सन्निवर्तिताः ॥

જન્મના ક્ષણથી જ લોકોમાં ‘સગપણ’નો સંબંધ પ્રાપ્ત થાય છે; અને હે બ્રાહ્મણ, અન્ય બધા સંબંધો પણ મૃત્યુથી સંપૂર્ણપણે કપાઈ જાય છે.

Verse 34

अत्रापि जातस्य सतः सम्बन्धो योऽस्य बान्धवैः । सोऽप्यस्तङ्गते देहे प्रयात्येषोऽखिलक्रमः ॥

અહીં પણ જે જન્મ્યો છે અને જીવિત છે, તેનો પોતાના સ્વજનો સાથેનો બંધ—દેહ અસ્ત પામે (નાશ પામે) ત્યારે તે પણ દૂર થઈ જાય છે. આ જ સર્વ વસ્તુઓની ગતિ છે.

Verse 35

अतो ब्रवीमि संसारे वसतः को न बान्धवः । को वापि सततं बन्धुः किं वो विभ्राम्यते मतिः ॥

અતએવ હું કહું છું—આ સંસારમાં વસનાર માટે કોણ (કોઈ ને કોઈ રીતે) સગો નથી? અને કોણ ખરેખર શાશ્વત સગો છે? તો તારો મન કેમ ગૂંચવે છે?

Verse 36

पितृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि । मातृद्वयञ्च किञ्चित्रं यदन्यद् देहसम्भवे ॥

આ જ જન્મમાં મને બે પિતા અને બે માતાઓ પણ પ્રાપ્ત થયા—અહો, કેટલું વિચિત્ર! અને દેહધારણથી જે કંઈ ઉપજે છે તે પણ એવું જ છે.

Verse 37

सोऽहं तपः करिष्यामि त्वया यो ह्यस्य भूपतेः । विशालग्रामतः पुत्रश्चैत्र आनीयतामिह ॥

અતએવ હું તપશ્ચર્યા કરીશ. આ રાજાનો પુત્ર ચૈત્ર—વિશાલગ્રામથી તમે તેને અહીં લઈ આવો.

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच ततः स विस्मितो राजा सभार्यः सह बन्धुभिः । तस्मान्निवर्त्य ममतामनुमेने वनाय तम् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારે રાજા પત્ની તથા સ્વજનો સાથે આશ્ચર્યચકિત થઈ, ‘મારું’ એવો ભાવ ત્યજી, તેને વનમાં જવાની અનુમતિ આપી.

Verse 39

चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः । सम्मान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः ॥

પુત્ર ચૈત્રને લાવી તેણે તેને રાજ્યપદ માટે યોગ્ય બનાવ્યો; અને ‘આ મારો પુત્ર છે’ એવા ભાવથી જેને ઉછેર્યો હતો, તે બ્રાહ્મણને પણ તેણે યથોચિત સન્માન આપ્યું.

Verse 40

सोऽप्यानन्दस्तपस्तेपे बाल एव महावने । कर्मणां क्षुपणार्थाय विमुक्तेः परिपन्थिनाम् ॥

આ આનંદ પણ, હજી બાળક જ હતો ત્યારે, મહાવનમાં મોક્ષમાર્ગમાં અવરોધરૂપ કર્મોના ક્ષય માટે તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યો.

Verse 41

तपस्यन्तं ततस्तञ्च प्राह देवः प्रजापतिः । किमर्थं तप्यसे वत्स ! तपस्तीव्रं वदस्व तत् ॥

ત્યારે તે તપશ્ચર્યામાં લીન હતો ત્યારે દેવ પ્રજાપતિએ તેને કહ્યું—‘પ્રિય બાળક! કયા હેતુથી તું આ તીવ્ર તપ કરે છે? મને કહો.’

Verse 42

आनन्द उवाच आत्मनः शुद्धिकामोऽहं करोमि भगवन्स्तपः । बन्धाय मम कर्माणि यानि तत्क्षपणोन्मुखः ॥

આનંદે કહ્યું—હે ભગવન્! પોતાના આત્મશુદ્ધિની ઇચ્છાથી હું તપ કરું છું, જેથી બંધનનું કારણ બનેલા મારા કર્મો નાશ પામે।

Verse 43

ब्रह्मोवाच क्षीणाधिकारो भवति मुक्तियोग्यो न कर्मवान् । सत्त्वाधिकारवान् मुक्तिमवाप्स्यति ततो भवान् ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—જેનુ અધિકાર (અધિકારભોગ) ક્ષીણ થઈ ગયું છે તે જ મુક્તિ માટે યોગ્ય છે; કર્મબંધનમાં બંધાયેલો નહીં. પરંતુ સત્ત્વાધિકાર ધરાવનાર મુક્તિ પામે છે; તેથી તું પણ તેને પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 44

भवता मनुना भाव्यं षष्ठेन व्रज तत्कुरु । अलन्ते तपसा तस्मिन् कृते मुक्तिमवाप्स्यसि ॥

તારે છઠ્ઠો મનુ બનવું છે—જઈને તે ધર્મકર્તવ્ય આચર. તારો તપ પૂરતો છે; તે કાર્ય પૂર્ણ થતાં તું મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 45

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सोऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः । तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—બ્રહ્માએ આ રીતે કહ્યે ત્યારે તે મહામનાએ “એવમસ્તુ” કહી ઉત્તર આપ્યો; અને નિર્ધારિત કાર્ય તરફ વળી તેણે તપ વિરામમાં મૂક્યું।

Verse 46

चाक्षुषेत्याह तं ब्रह्मा तपसो विनिवर्तयन् । पूर्वनाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः ॥

જ્યારે તેને તપમાંથી પાછો ફેરવવામાં આવતો હતો, ત્યારે બ્રહ્માએ તેને “ચાક્ષુષ” કહી સંબોધ્યો; ત્યારબાદ એ જ પૂર્વ નામથી તે “ચાક્ષુષ મનુ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 47

उपयेमे विदर्भां स सुतामुग्रस्य भूभृतः । तस्याञ्चोत्पादयामास पुत्रान् प्रख्यातविक्रमान् ॥

તેણે રાજા ઉગ્રની પુત્રી વિદર્ભાને પરણી અને તેના દ્વારા પરાક્રમપ્રસિદ્ધ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 48

तस्य मन्वन्तरेशस्य येऽन्तरे त्रिदशा द्विज । ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સાંભળો—તે મન્વંતરાધિપતિના અંતરકાળમાં કયા દેવો હતા, કયા ઋષિઓ હતા, કોણ ઇન્દ્ર હતો અને તેના પુત્રો કોણ હતા।

Verse 49

आप्या नाम सुरास्तत्र तेषामेकोऽष्टको गणः । प्रख्यातकर्मणां विप्र यज्ञे हव्यभुजामयम् ॥

ત્યાં દેવો ‘આપ્ય’ કહેવાતા; તેમામાં આઠનો એક ગણ હતો. હે બ્રાહ્મણ, કર્મોથી પ્રસિદ્ધ એવા આ દેવો યજ્ઞમાં હવિ ભક્ષણ કરનારા છે.

Verse 50

प्रख्यातबलवीर्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् । द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः ॥

બળ અને વીર્યથી પ્રસિદ્ધ, તથા તેજોમંડળોના કારણે જોવામાં દુર્લભ—આઠ દેવોનો બીજો ગણ પણ છે, જે ‘પ્રસૂત’ નામે ઓળખાય છે.

Verse 51

तथैवाष्टक एवाऽन्यो भव्याख्यो देवतागणः । चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः ॥

એ જ રીતે આઠ દેવતાઓનો બીજો ગણ ‘ભવ્ય’ કહેવાય છે; અને ત્યાં જ આઠનો ચોથો ગણ પણ છે, જે ‘યૂથગ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 52

लेखसंज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्विज । पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः ॥

હે દ્વિજ! તે મન્વંતરમાં ‘લેખા’ નામે અન્ય પણ પ્રસિદ્ધ હતા. પાંચમા ગણમાં દેવતાઓને એ જ નામથી ઓળખવામાં આવ્યા, કારણ કે તેઓ અમૃતભોજી—અર્થાત્ અમર છે.

Verse 53

शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपोऽभवत् । मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक् ॥

સો યજ્ઞો પૂર્ણ કરીને તે તેમનો અધિપતિ બન્યો. તે ઇન્દ્ર ‘મનોજવ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો, યજ્ઞભાગનો ભોક્તા તરીકે.

Verse 54

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः ॥

સુમેધા, વિરજા, હવિષ્માન, ઉન્નત, મધુ, અતિનામા અને સહિષ્ણુ—આ સાત ઋષિઓ હતા.

Verse 55

ऊरु-पुरु-शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥

ઉરુ, પુરુ અને શતદ્યુમ્ન વગેરે અતિ બલવાન ચાક્ષુષ મનુના પુત્રો હતા, અને તેઓ પૃથ્વીના અધિપતિ (રાજા) બન્યા.

Verse 56

एतत्ते कथितं षष्ठं मया मन्वन्तरं द्विज । चाक्षुषस्य तथा जन्म चरितञ्च महात्मनः ॥

આ રીતે, હે દ્વિજ! મેં તને છઠ્ઠું મન્વંતર તથા મહાત્મા ચાક્ષુષના જન્મ અને વૃત્તાંતનું વર્ણન કહી દીધું છે.

Verse 57

साम्प्रतं वर्तते योऽयं नाम्ना वैवस्वतो मनुः । सप्तमीयेऽन्तरे तस्य देवाद्यास्तान् शृणुष्व मे ॥

હવે જે વર્તમાન મનુ છે તેનું નામ વૈવસ્વત છે. તેના સાતમા મન્વંતરમાં દેવો તથા અન્ય સર્વ ઘટકો મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 58

य इदं कीर्तयेद्धीमान् चाक्षुषस्यान्तरं भुवि । शृणुते च लभेत् पुत्रानारोग्यसुखसम्पदम् ॥

પૃથ્વી પર ચાક્ષુષ મન્વંતરનો આ વર્ણન જે વિદ્વાન પાઠ કરે છે અને જે તેને શ્રવણ કરે છે, તે પુત્રલાભ તથા આરોગ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિનું ધન પ્રાપ્ત કરે છે.