Adhyaya 47: Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच— यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણમાં ‘બ્રહ્માના આયુષ્યનું પરિમાણ’ નામનો છિયાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે સત્તાલીસમો અધ્યાય આરંભ થાય છે. ક્રૌષ્ટુકિ બોલ્યા—આદિકર્તા ભગવાન બ્રહ્માએ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કેવી રીતે કરી? હે પ્રજાપતિ, ભૂતોના દેવ, મને વિસ્તારે કહો।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच— कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृत् शाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, નિત્ય લોકકર્તા એવા ભગવાને સ્થાવર અને જંગમ સહિત સમગ્ર જગત કેવી રીતે સર્જ્યું, તે હું તને કહું છું।

Verse 3

पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥

પાદ્મકલ્પના અંતે પ્રલય થતાં, મહારાત્રિ પછી પ્રભાતે ઉઠેલા ભગવાન બ્રહ્મા સત્ત્વગુણથી પરિપૂર્ણ થઈ જગતને શૂન્ય સમાન જોયું।

Verse 4

इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥

અહીં નારાયણને ઉદ્દેશીને આ શ્લોક પાઠ થાય છે— ‘જે દેવ બ્રહ્મરૂપ છે, તે જ જગતનો ઉદ્ભવ અને લય છે.’

Verse 5

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः ॥

‘નારા’ એ જળનું નામ છે—એવું અમે સાંભળ્યું છે; અને તે જળ પર શયન કરવાથી તેઓ નારાયણ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 6

विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते ॥

તે જળોમાં જાગૃત થઈ, પૃથ્વી તેમાં ડૂબેલી છે એમ જાણી, ત્યારબાદ તેમણે અનુમાનથી પૃથ્વીને ઉપર ઉઠાવવાની ઇચ્છા કરી।

Verse 7

अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः ॥

અન્ય કલ્પોમાં જેમ પૂર્વે કર્યું તેમ તેમણે બીજું શરીર ધારણ કર્યું; જેમ મત્સ્ય અને કૂર્મ વગેરે રૂપ લીધાં, તેમ જ તેમણે વરાહનું શરીર પણ સ્વીકાર્યું।

Verse 8

वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः ॥

સર્વવ્યાપી ભગવાન, સર્વભૂતોના મૂળ, વેદ-યજ્ઞમય દિવ્ય દેહ ધારણ કરીને જળમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 9

समुद्धृत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः ॥

પાતાળમાંથી પૃથ્વીને ઉદ્ધરી જગદીશ્વરે તેને જળ પર મુકી દીધી; જનલોકમાં રહેલા સિદ્ધોએ તેમનું ધ્યાન કર્યું।

Verse 10

तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिताः । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति सम्प्लवम् ॥

તે જળરાશિ ઉપર મહાન પૃથ્વી જાણે આધાર પર ઊભી રહી; તેમનું દેહ વિશાળ ફેલાયેલું હોવાથી પૃથ્વી પૂરામાં ડૂબી નહીં।

Verse 11

ततः क्षितिं समीक्ष्य पृथिव्यां सोऽसृजद् गिरिन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना ॥

પછી ભૂમિને સમતલ કરીને તેમણે પૃથ્વી પર પર્વતો સર્જ્યા; કારણ કે પૂર્વ સર્જનમાં તે સમયે પ્રલયાગ્નિથી તેઓ દગ્ધ થયા હતા।

Verse 12

तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः ॥

તે અગ્નિથી પૃથ્વી પર સર્વત્ર પર્વતો ભંગાઈ ગયા; શિલાસમૂહ એક જ મહાસાગરમાં ડૂબી ગયા અને પવનથી જળ એકત્રિત થયા।

Verse 13

निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम् ॥

જ્યાં જ્યાં તે પિંડસમૂહો સ્થિર થયા, ત્યાં ત્યાં પર્વતો બન્યા; પછી તેણે પૃથ્વીને વિભાજિત કરીને તેને સપ્તદ્વીપોથી વિભૂષિત કરી।

Verse 14

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिंचिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ॥

તેણે ભૂ (પૃથ્વી) થી આરંભ કરીને ચાર લોકોને પૂર્વવત્ ગોઠવ્યા; તેણે સર્જનનું જેમ ચિંતન કર્યું, તેમ જ કલ્પોના આરંભે પણ પૂર્વની જેમ થયું।

Verse 15

अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः ॥

તેથી કોઈ વિશેષ સંકલ્પ વિના અંધકારમય વિકૃતિ ઉત્પન્ન થઈ—તમસ્, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને અંધ (અંધત્વ)।

Verse 16

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥

પાંચ ‘ગ્રંથિ’ (વિભાગ) ધરાવતી આ અવિદ્યા તે મહાસત્તાથી પ્રાદુર્ભૂત થઈ; અને તે હજી અપ્રબુદ્ધ અવસ્થામાં સર્જનનું ચિંતન કરતો થયો ત્યારે સર્જન પંચવિધ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થયું।

Verse 17

बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥

બહાર અને અંદર પ્રકાશ વિના, આત્મા આવરણથી ઢંકાયેલું આ સર્જન સ્થાવર-સ્વભાવનું હતું; તેને ‘નાગ’ (અચલ/વનસ્પતિ-જીવો) કહે છે. અને કારણ કે આ ‘નાગ’ોને ‘મુખ્યા’ કહેવામાં આવે છે, તેથી આને ‘મુખ્યા-સર્ગ’ (પ્રાથમિક સર્જન) કહેવાય છે।

Verse 18

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्‍स्रोतो ह्यवर्तत ॥

તે સૃષ્ટિ હેતુસિદ્ધિ માટે અયોગ્ય છે એમ જોઈ, તેણે ફરી મનમાં બીજી સૃષ્ટિનું સંકલ્પ કર્યું. ધ્યાન કરતાં ‘તિર્યક્-સ્રોતસ્’ નામની સૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ.

Verse 19

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्‍स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः ॥

તેમની પ્રવૃત્તિ તિર્યક્ (બાજુ તરફ) વહેતી હોવાથી તેઓ ‘તિર્યક્-સ્રોતસ્’ કહેવાય છે. તેઓ પશુ વગેરે રૂપે પ્રસિદ્ધ છે; તમોગુણપ્રધાન અને અલ્પબુદ્ધિ છે.

Verse 20

अतपथग्राहिणश्चैव ते ’ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः ॥

તેઓ અમાર્ગને જ માર્ગ માની ગ્રહણ કરે છે અને અજ્ઞાનથી પોતાને જ્ઞાની ગણે છે. અહંકાર અને આત્મગર્વથી ઘડાયેલા, અઠ્ઠાવીસ તત્ત્વોના સંઘાતરૂપ છે.

Verse 21

अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ’न्यस्ततो ’भवत् ॥

બધામાં આંતરિક તેજ હતું, પરંતુ તેઓ પરસ્પર એકબીજાથી આવૃત હતા. તે સૃષ્ટિને પણ નિષ્પ્રયોજન માની, ધ્યાન કરતાં ફરી બીજી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 22

ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः ॥

ત્રીજી સૃષ્ટિ ‘ઊર્ધ્વ-સ્રોતસ્’ નામે સાત્ત્વિક રૂપે ઉત્પન્ન થઈ. તેઓ સુખ અને પ્રીતિથી સમૃદ્ધ હતા અને બહાર-અંદર બંને રીતે અનાવૃત હતા.

Verse 23

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः ॥

ઊર્ધ્વસ્રોતસ રૂપે જન્મેલા પ્રાણીઓ બહારથી અને અંદરથી બંને રીતે તેજોમય હતા. સંતોષસ્વરૂપ એવી આ ત્રીજી સૃષ્ટિ ‘દેવસર્ગ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 24

तस्मिन् सर्गे ’भवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ’न्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ॥

જ્યારે તે સૃષ્ટિ પૂર્ણ થઈ, ત્યારે બ્રહ્મા તેમાં આનંદિત થયા. ત્યારબાદ તેમણે બીજી—ઉત્તમ અને ખરેખર સાધક (ફળદાયી) એવી સૃષ્ટિ—વિચારમાં ધારણ કરી.

Verse 25

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्‍स्रोतस्तु साधकः ॥

આ રીતે તેઓ સમ્યક ચિંતન કરતાં—સાચે જ વિચાર કરતાં—અવ્યક્તમાંથી ‘અર્વાક્સ્રોતસ’ નામની સાધક (ફળદાયી) સૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ.

Verse 26

यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्‍स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ’धिकाः ॥

તેઓ અધઃપ્રવૃત્ત થયા હોવાથી તેમને ‘અર્વાક્સ્રોતસ’ કહેવામાં આવે છે. તેઓ પણ તેજસ્વી છે; પરંતુ તેમામાં તમસની વૃદ્ધિ અને રજસનું પ્રાધાન્ય છે.

Verse 27

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते ॥

અતએવ તેઓ દુઃખથી ભરપૂર છે અને વારંવાર કર્મ કરે છે. છતાં તેઓ બહારથી અને અંદરથી તેજોમય છે; તેઓ મનુષ્ય છે અને સાધન કરવા સમર્થ (સાધક) છે.

Verse 28

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च ॥

પાંચમું સર્જન 'અનુગ્રહ' છે, અને તે ચાર રીતે ગોઠવાયેલું છે: વિપર્યય, સિદ્ધિ, શાંતિ અને તુષ્ટિ દ્વારા.

Verse 29

निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्’थं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते ॥

તેઓ ભૂતકાળ અને વર્તમાનનો અર્થ ફરીથી જાણે છે. આને ભૂતાદિ (તત્વો) થી શરૂ થતા જીવોનું છઠ્ઠું સર્જન કહેવામાં આવે છે.

Verse 30

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरता तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाś्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ॥

તેઓ બધા સંગ્રહખોર છે અને વહેંચવામાં પણ આનંદ લે છે. તેઓ આવેગથી પ્રેરાયેલા છે અને શિસ્ત વિનાના છે; તેમને ભૂતાદિ વર્ગના જાણો.

Verse 31

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥

પ્રથમ સર્જન 'મહત્' (મહાન તત્વ) નું છે, જે બ્રહ્માનું માનવામાં આવે છે. બીજું તન્માત્રાઓનું છે; તેને ભૂત-સર્ગ (તત્વોનું સર્જન) કહેવામાં આવે છે.

Verse 32

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धैपूर्वकः ॥

ત્રીજું સર્જન 'વૈકારિક' કહેવાય છે, જેને ઇન્દ્રિય સર્જન તરીકે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. આમ આ પ્રાકૃત સર્જન બુદ્ધિને પૂર્વ પરિબળ તરીકે રાખીને ઉદ્ભવે છે.

Verse 33

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥

ચોથી ‘મુખ્યા’ સૃષ્ટિ છે; સ્થાવર પ્રાણીઓ જ મુખ્ય તરીકે સ્મૃત છે. પાંચમી ‘તિર્યક્-સ્રોતસ્’ કહેવાય છે, તે તિર્યગ્-યોનિમાં જન્મેલા પશુ-પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ છે.

Verse 34

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥

તેમ જ છઠ્ઠી—ઊર્ધ્વ-સ્રોતસ્ ધરાવનારાઓની—દેવોની સૃષ્ટિ તરીકે સ્મૃત છે. ત્યારબાદ અર્વાક્-સ્રોતસ્ ધરાવનારાઓની સૃષ્ટિ સાતમી, એટલે માનવસૃષ્ટિ.

Verse 35

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ॥

આઠમી ‘અનુગ્રહ’ સૃષ્ટિ છે; તે સાત્ત્વિક પણ છે અને તામસ પણ. આ પાંચ વૈકૃત સૃષ્ટિઓ છે; પ્રાકૃત સૃષ્ટિઓ ત્રણ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 36

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥

અને નવમી ‘કૌમાર’ સૃષ્ટિ તરીકે સ્મૃત છે; તે પ્રાકૃત પણ છે અને વૈકૃત પણ. આ રીતે પ્રજાપતિની આ નવ સૃષ્ટિઓ યોગ્ય રીતે ગણવામાં આવી છે.