Adhyaya 26: Madālasa Names Alarka and Reorients Him Toward Kshatriya Duty

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः । षड्विंशोऽध्यायः । जड उवाच वर्धमानं सुतं सा तु राजपत्नी दिने दिने । तमुल्लापादिना बोधमनयन्निर्ममात्मकम् ॥

આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણના મદાલસા-ઉપાખ્યાનમાં પચ્ચીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે છવ્વીસમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. જડ બોલ્યો—દિવસે દિવસે પુત્ર વધતો ગયો તેમ તે રાણી લોરીઓ વગેરે દ્વારા તેને બોધ આપતી રહી અને તેને અનાસક્ત, અપરીગ્રહ સ્વભાવનો બનાવતી ગઈ।

Verse 2

यथायथं बलं लेभे यथा लेभे मतिं पितुः । तथा तथात्मबोधञ्च सोऽवापन्मातृभाषितैः ॥

તે ધીમે ધીમે બળવાન બન્યો અને પિતૃવંશને અનુરૂપ જે બોધ અપેક્ષિત હતો તે પ્રાપ્ત કર્યો; તેમજ માતાના વચનો દ્વારા આત્મજ્ઞાન પણ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 3

इत्थं तया स तनयो जन्मप्रभृति बोधितः । चकार न मतिं प्राज्ञो गार्हस्थ्यं प्रति निर्ममः ॥

આ રીતે જન્મથી જ માતાના ઉપદેશથી શિક્ષિત તે બુદ્ધિમાન પુત્ર—અપરીગ્રહી બની—ગૃહસ્થાશ્રમમાં મન લગાવતો ન હતો।

Verse 4

द्वितीयोऽस्याः सुतो जज्ञे तस्य नामाकरोत्पिता । सुबाहुरयमित्युक्ते सा जाहास मदालसा ॥

તેને ફરી બીજો પુત્ર થયો. પિતાએ તેને નામ આપ્યું; જ્યારે કહેવામાં આવ્યું—‘આ સૂબાહુ છે’—ત્યારે મદાલસા હસી પડી।

Verse 5

तमप्येवं यथापूर्वं बालमुल्लापनादिना । प्राह बाल्यात् स च प्राप तथा बोधं माहामतिः ॥

તેને પણ તેણે પહેલાંની જેમ બાળપણથી જ લોરીઓ વગેરે દ્વારા સંબોધીને બોધ આપ્યો; અને તે મહાત્માએ પણ એ જ પ્રકારની સમજ પ્રાપ્ત કરી।

Verse 6

तृतीयं तनयं जातं स राजा शत्रुमर्दनम् । यदाह तेन सा सुभ्रूर्जहासातिचिरं पुनः ॥

ત્રીજો પુત્ર જન્મતાં રાજાએ તેનું નામ “શત્રુમર્દન” રાખ્યું. એમ કહેતાં જ સુભ્રૂ રાણી ફરી લાંબા સમય સુધી હસી પડી.

Verse 7

तथैव सोऽपि तन्वङ्ग्या बालत्वादवबोधितः । क्रियाश्चकार निष्कामो न किञ्चिदुपकारकम् ॥

એ જ રીતે તે બાળક પણ—સુકુમાર અંગોવાળી માતાએ બાળપણથી શીખવેલ હોવાથી—નિષ્કામ કર્મ કરતો; લાભ કે પ્રાપ્તિ માટે કશું જ કરતો નહોતો.

Verse 8

चतुर्थस्य सुतस्याथ चिकीर्षुर्नाम भूमिपः । ददर्श तां शुभाचारामीषद्धासां मदालसाम् । तामाह राजा हसतीं किञ्चित् कौतूहलान्वितः ॥

પછી રાજા ચોથા પુત્રને નામ આપવા ઇચ્છતો હતો ત્યારે સદાચારિણી મદાલસાને થોડું સ્મિત કરતી જોઈ. થોડા કૌતૂહલથી, તે હસતી હતી ત્યારે રાજાએ તેને કહ્યું.

Verse 9

राजोवाच क्रियमाणेऽसकृन्नाम्नि कथ्यतां हास्यकारणम् । विक्रान्तश्च सुबाहुश्च तथान्यः शत्रुमर्दनः ॥

રાજાએ કહ્યું—“નામ આપતી વેળાએ તું વારંવાર કેમ હસે છે? તારા હાસ્યનું કારણ મને કહો. મેં વિકરાંત, સુબાહુ અને બીજા એકનું નામ શત્રુમર્દન રાખ્યું છે.”

Verse 10

शोभनानीति नामानि मया मन्ये कृतानि वै । योग्यानि क्षत्रबन्धूनां शौर्याटोपयुतानि च ॥

“મેં આપેલા નામો નિશ્ચયે ઉત્તમ છે—ક્ષત્રિય વંશના પુત્રોને યોગ્ય, અને પરાક્રમની શોભાથી યુક્ત.”

Verse 11

असन्त्येतानि चेद्भद्रे ! यदि ते मनसि स्थितम् । तदस्य क्रियतां नाम चतुर्थस्य सुतस्य मे ॥

હે શુભે! જો તારા મનમાં હોય કે આ (નામો) યોગ્ય નથી, તો મારા આ ચોથા પુત્ર માટે તું જ એક નામ નિર્ધારિત કર।

Verse 12

मदालसोवाच मयाज्ञा भवतः कार्याः महाराज ! यथात्थ माम् । तथा नाम करिष्यामि चतुर्थस्य सुतस्य ते ॥

મદાલસા બોલી—હે મહારાજ! તમે જેમ કહ્યું તેમ તમારી આજ્ઞા પાલન કરવું મારું કર્તવ્ય છે. તેથી હું તમારા ચોથા પુત્રને નામ આપું છું.

Verse 13

अलर्क इति धर्मज्ञः ख्यातिं लोके प्रयास्यति । कनीयानेष ते पुत्रो मतिमांश्च भविष्यति ॥

એનું નામ ‘અલર્ક’ રહેશે. તે ધર્મજ્ઞ હશે અને જગતમાં કીર્તિ પ્રાપ્ત કરશે. આ તારો કનিষ্ঠ પુત્ર છે અને બુદ્ધિમાન થશે.

Verse 14

तच्छ्रुत्वा नाम पुत्रस्य कृतं मात्रा महीपतिः । अलर्क इत्यसंबद्धं प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥

માતાએ આપેલું પુત્રનું નામ સાંભળી રાજાએ ‘અલર્ક’ નામને અસંગત/અજીબ માનીને હાસ્ય કર્યું અને પછી આ રીતે બોલ્યો.

Verse 15

राजोवाच भवत्या यदिदं नाम मत्पुत्रस्य कृतं शुभे । किमीदृशमसंबद्धमर्थः कोऽस्य मदालसे ॥

રાજાએ કહ્યું—હે શુભે! તું મારા પુત્રને આપેલું આ નામ એટલું અસંગત કેમ છે? હે મદાલસા, તેનો અર્થ શું છે?

Verse 16

मदालसोवाच कल्पनेयं महाराज ! कृता सा व्यावहारिको / त्वत्कृतानां तथा नाम्नां शृणु भूप ! निरर्थताम्

માદાલસાએ કહ્યું—હે મહારાજ, આ તો માત્ર લોકવ્યવહારમાં કલ્પાયેલ પરંપરા છે. હે રાજન, તું આપેલા નામોની નિરર્થકતા સાંભળ.

Verse 17

वदन्ति पुरुषाः प्राज्ञा व्यापिनं पुरुषं यतः / क्रान्तिश्च गतिरुद्दिष्टा देशाद्देशान्तरं तु या

જ્ઞાનીજન પુરુષને ‘વ્યાપી’ કહે છે; કારણ કે ‘ક્રાંતિ’ એટલે ગતિ—એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને જવું—એવું કહેવાય છે.

Verse 18

सर्वगो न प्रयातीति व्यापी देहेश्वरो यतः / ततो विक्रान्तसंज्ञेयं मता मम निरर्थिका

દેહની અંદર રહેલો સર્વવ્યાપી પ્રભુ ક્યાંય ‘જતો’ નથી; તેથી મારા મતમાં ‘વિક્રાંત’ નામ નિરર્થક છે.

Verse 19

सुबाहुरिति या संज्ञा कृतान्यस्य सुतस्य ते / निरर्था साप्यमूर्तत्वात् पुरुषस्य महीपते

હે નૃપ, તારા બીજા પુત્રને આપેલું ‘સુબાહુ’ નામ પણ નિરર્થક છે; કારણ કે પુરુષ (આત્મા) નિરાકાર છે.

Verse 20

पुत्रस्य यद् कृतं नाम तृतीयस्यारिमर्दनः / मन्ये तदप्यसंबद्धं शृणु चाप्यत्र कारणम्

તારા ત્રીજા પુત્રને આપેલું ‘અરિમર્દન’ નામ પણ મને અસંગત લાગે છે. તેનું કારણ પણ સાંભળ.

Verse 21

एक एव शरीरेषु सर्वेषु पुरुषो यदा / तदास्य राजन् ! कः शत्रुः को वा मित्रमिहेष्यते

જ્યારે સર્વ દેહોમાં એ જ એક પુરુષ વિદ્યમાન છે, ત્યારે હે રાજન્, તેનો શત્રુ કોણ અને અહીં મિત્ર તરીકે કોને શોધવો?

Verse 22

भूतैर्भूतानि मृद्यन्ते अमूर्तो मृद्यते कथम् / क्रोधादीनां पृथग्भावात् कल्पनेयं निरर्थिका

જીવો જીવો દ્વારા પીડાય છે; નિરાકાર કેવી રીતે પીડાય? ક્રોધ વગેરે અલગ અવસ્થાઓ હોવાથી આ માત્ર કલ્પના છે—વાસ્તવમાં નિરર્થક.

Verse 23

यदि संव्यवहारार्थमसन्नाम प्रकल्प्यते / नाम्नि कस्मादलर्काख्ये नैरर्थ्यं भवतो मतम्

જો લોકવ્યવહાર માટે અસત્ય નામ રચાય, તો ‘અલર્ક’ નામના પ્રસંગે તમે ‘અર્થહીનતા’ કેમ નથી માનતા?

Verse 24

जड उवाच एवमुक्तस्तया साधु महीष्या स महीपतिः / तथे त्याह महाबुद्धिर्दयितां तथ्यवादिनीम्

જડએ કહ્યું—તે આર્યા રાણીએ એમ સંબોધ્યા પછી, મહાબુદ્ધિ ધરાવતાં ભૂપતિ રાજાએ પોતાની સત્યવક્તા પ્રિયાને કહ્યું—“એવમસ્તુ।”

Verse 25

तञ्चापि सा सुतं सुभ्रूर्यथा पूर्वसुतांस्तथा / प्रोवाच बोधजननं तामुवाच स पार्थिवः

અને તે સુભ્રૂએ તે પુત્રને પણ—જેમ અગાઉના પુત્રોને—જ્ઞાન જગાડનારા વચનો દ્વારા ઉપદેશ આપ્યો; ત્યારબાદ રાજાએ તેણીને કહ્યું.

Verse 26

करोषि किमिदं मूढे ! ममाभावाय सन्ततेः । दुष्टावबोधदानेन यथापूर्वं सुतेषु मे ॥

અરે મૂર્ખ, તું શું કરી રહ્યો છે—મારા વંશનો ઉચ્છેદ કરાવતો? જેમ તું અગાઉ મારા પુત્રોને કૂટિલ ઉપદેશ આપ્યો હતો, તેમ હવે પણ વિપરીત ઉપદેશ આપે છે!

Verse 27

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि ग्राह्यं वचो मम । तदेनं तनयं मार्गे प्रवृत्तेः सन्नियोजय ॥

જો તું મને પ્રિય કરવું ઇચ્છે, જો મારું વચન સ્વીકાર્ય હોય—તો આ પુત્રને દૃઢપણે પ્રવૃત્તિ-માર્ગે, એટલે લોકધર્મના કર્મપથ પર સ્થાપિત કર।

Verse 28

कर्ममार्गः समुच्छेदं नैवं देवि ! गमिष्यति । पितृपिण्डनिवृत्तिश्च नैवं साध्वि ! भविष्यति ॥

હે દેવી, આ રીતે પ્રવૃત્તિધર્મનો માર્ગ કપાઈ નહીં જાય. હે સાધ્વી, આ રીતે પિતૃઓ માટેનું પિંડદાન પણ અંત પામશે નહીં; તેને રોકવું ન જોઈએ।

Verse 29

पितरो देवलोकस्थास्तथा तिर्यक्त्वमागताः । तद्वन्मनुष्यतां याता भूतवर्गे च संस्थिताः ॥

પિતૃઓ દેવલોકમાં વસતા હોઈ શકે; તેમ જ તેઓ પશુયોનિમાં પણ ગયા હોઈ શકે; એ જ રીતે તેઓ માનવસ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી શકે, અથવા ભૂતગણોમાં સ્થિત હોઈ શકે।

Verse 30

सपुण्यानसपुण्यांश्च क्षुत्क्षामान् तृट्परिप्लुतान् । पिण्डोदकप्रदानेन नरः कर्मण्यवस्थितः ॥

તેઓ પુણ્યવાન હોય કે ન હોય, ભૂખથી ક્ષીણ હોય કે તરસથી પીડિત—પિંડ અને જળદાન દ્વારા ધર્મનિષ્ઠ મનુષ્ય તેમનું પોષણ અને આધાર કરે છે।

Verse 31

सदाप्यायते सुभ्रु ! तद्वद्देवातिथोऽनपि । देवैर्मनुष्यैः पितृभिः प्रेतैर्भूतैः सगुह्यकैः ॥

હે સુન્દર-ભ્રૂવાળી, આ જ રીતે દેવો અને અતિથિઓ પણ સદા પોષાય છે—દેવો, મનુષ્યો, પિતૃઓ, પ્રેતો, ભૂતો અને ગુહ્યકો દ્વારા પણ।

Verse 32

वयोभिः कृमिकीडैश्च नर एवोपजीव्यते । तस्मात् तन्वङ्गि ! पुत्रं यत्कार्यं क्षत्रयोनिभिः ॥

મનુષ્ય પોતે પણ પક્ષીઓ તથા કૃમિ-કીટકોના આધારથી જીવતો રહે છે. તેથી, હે સુકુમાર અંગવાળી, ક્ષત્રિયજાતિજનોએ પુત્ર વિષે જે કર્તવ્ય છે તે કર।

Verse 33

ऐहिकामुष्मिकफलं तत् सम्यक् प्रतिपादय ॥

તેને યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કર, જેથી તે લોકિક અને પારલોકિક—બન્ને ફળ આપે।

Verse 34

जड उवाच तेनैवमुक्ता सा भर्त्रा वरनारी मदालसा । अलर्कं नाम तनयमुवाचोल्लापवादिनी ॥

જડાએ કહ્યું—પતિએ આ રીતે સંબોધ્યા પછી, મૃદુભાષી અને વાણીમાં નિપુણ એવી ઉત્તમ સ્ત્રી મદાલસા, અલર્ક નામના પોતાના પુત્રને કહી.

Verse 35

पुत्र वर्धस्व मद्भर्तुर्मनो नन्दय कर्मभिः । मित्राणामुपकाराय दुर्हृदां नाशनाय च ॥

પુત્ર, વધ અને સમૃદ્ધ થા; તારા કર્મોથી પિતાનું હૃદય પ્રસન્ન કર—મિત્રોના હિત માટે અને દ્વેષભાવ ધરાવતા શત્રુઓના વિનાશ માટે પણ।

Verse 36

धन्योऽसि रे यो वसुधामशत्रुरेकश्चिरं पालयितासि पुत्र । तत्पालनादस्तु सुखोपभोगो धर्मात्फलं प्राप्स्यसि चामरत्वम् ॥

તમે ધન્ય છો—આ દેશમાં વૈર વિનાના છો. હે પુત્ર, તમે લાંબા સમય સુધી પૃથ્વીનું રક્ષણ કરશો. તે રક્ષણથી સમૃદ્ધિ ભોગવશો; ધર્મથી તેનું ફળ, દેવોમાં અમરત્વ પણ પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 37

धरामरान् पर्वसु तर्पयेथाः समीहितं बन्धुषु पूरयेथाः । हितं परस्मै हृदि चिन्तयेथाः मनः परस्त्रीषु निवर्तयेथाः ॥

પુણ્ય પ્રસંગોમાં દેવો અને પિતૃઓને તૃપ્ત કર; સગાંઓની યોગ્ય ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કર; હૃદયમાં પરહિતનો સંકલ્પ રાખ; અને પરસ્ત્રીથી મન પાછું ખેંચ.

Verse 38

यज्ञौरनेकैर्विबुधानजस्त्रमर्थैर्द्विजान् प्रीणय संश्रितांश्च । स्त्रियश्च कामैरतुलैश्चिराय युद्धैश्चारींस्तोṣयितासि वीर ॥

ઘણા યજ્ઞોથી સતત દેવોને પ્રસન્ન કર; ધનથી દ્વિજોને અને આશ્રિતોને સંતોષ આપ. અદ્વિતીય સુખોથી પત્નીઓને લાંબા સમય સુધી તૃપ્ત રાખ; અને હે વીર, ધર્મયુદ્ધથી શત્રુઓને પણ તૃપ્ત કર.

Verse 39

बालो मनो नन्दय बान्धवानां गुरोस्तथाज्ञाकरनैः कुमारः । स्त्रीणां युवा सत्कुलभूषणानां वृद्धो वने वत्स ! वनॆचराणाम् ॥

બાળપણમાં સગાંઓના હૃદય આનંદિત કર; યુવાનીમાં બ્રહ્મચારી બની ગુરુની આજ્ઞા પાળ. તરુણ વયે સજ્જન કુળોનું ભૂષણ બન; અને વૃદ્ધાવસ્થામાં, હે પુત્ર, વનવાસીઓ સાથે વનમાં વસ.

Verse 40

राज्यं कुर्वन् सुहृदो नन्दयेथाः साधून् रक्षंस्तात ! यज्ञैर्यजेथाः । दुष्टान्निघ्रन् वैरिणश्चाजिमध्ये गोविप्रार्थे वत्स ! मृत्युं व्रजेथाः ॥

રાજ્યનું શાસન કરતાં મિત્રોનું મન પ્રસન્ન રાખ; ધર્મિષ્ઠોની રક્ષા કરતાં, પ્રિય પુત્ર, યજ્ઞો કર. દુષ્ટોને દબાવી અને રણમધ્યે શત્રુઓનો સામનો કરતાં—જો ગાયો અને બ્રાહ્મણોના હિત માટે હોય, હે બાળક, તો મૃત્યુ સુધી પણ જા.