Adhyaya 19: Kartavirya Arjuna at Dattatreya’s Ashram: Boons, Sovereignty, and Vaishnava Praise

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे (… ) नामाष्टादशोऽध्यायः । एकोनविंशोऽध्यायः । पुत्र उवाच — इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा कार्तवीर्यो नरेश्वरः । दत्तात्रेयाश्रमं गत्वा तं भक्त्या समपूजयत् ॥

‘આ રીતે શ્રી માર્કંડેય પુરાણમાં અઢારમો અધ્યાય સમાપ્ત’—એવો ઉપસંહાર. ત્યારબાદ ઓગણીસમો અધ્યાય આરંભે છે. પુત્ર બોલ્યો—ઋષિના વચનો સાંભળી મનુષ્યોના સ્વામી કાર્તવીર્ય દત્તાત્રેયના આશ્રમે ગયો અને ભક્તિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી।

Verse 2

पादसंवाहनाद्येन मध्वाद्याहरणेन च । स्रक्चन्दनादिगन्धाम्बुफलाद्यनयनेन च ॥

પગ દબાવવાની વગેરે સેવાઓથી, મધુ વગેરે ઉપહાર લાવીને, તેમજ માળા, ચંદન, સુગંધ, પાણી, ફળ વગેરે લાવીને—તેણે તેમની પરિચર્યા કરી।

Verse 3

तथान्नसाधनैस्तस्य उच्छिष्टापोहनेन च । परितुष्टो मुनिर्भूतं तमुवाच तथैव सः ॥

એ જ રીતે તેમનું ભોજન તૈયાર કરીને અને બચેલું દૂર કરીને—તેના કારણે પ્રસન્ન થયેલા મુનિએ સામે ઊભેલા તેને કહ્યું।

Verse 4

यथैवोक्ताः पुरा देवाः मद्यभोगादिकुत्सनम् । स्त्री चेयं मम पार्श्वस्थेत्येतद्भोगाच्च कुत्सितम् ॥

જેમ પૂર્વે દેવોએ મદ્યપાન, પ્રમાદ વગેરેની નિંદા કરી હતી—તેમ જ ‘આ સ્ત્રી મારી બાજુમાં છે’ એમ કહી આવા ભોગમાં પ્રવૃત્ત થવું પણ નિંદનીય છે।

Verse 5

सदैवाहं न मामेवमुपरोद्धुं त्वमर्हसि । अशक्तमुपकाराय शक्तमाराधयस्व भोः ॥

હું સદૈવ એવી જ છું; આ રીતે મને અટકાવવું યોગ્ય નથી. જે અસમર્થ છે તે મદદ કરી શકતો નથી—અતએવ હે મહાશય, સમર્થની જ ઉપાસના કર.

Verse 6

जड उवाच तेनैवमुक्तो मुनिना स्मृत्वा गर्गवचश्च तत् । प्रत्युवाच प्रणम्यैनं स कार्तवीर्यार्जुनस्तदा ॥

જડએ કહ્યું: મુનિએ આ રીતે સંબોધ્યા પછી, ગર્ગના વચનો સ્મરીને, કાર્તવીર્ય અર્જુને તેમને નમસ્કાર કરીને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 7

अर्जुन उवाच किं मां मोहयसि देव ! स्वां मायां समुपाश्रितः । अनघस्त्वं तथैवेयं देवी सर्वभवारणिः ॥

અર્જુને કહ્યું: હે દિવ્ય, પોતાની જ માયાનો આશ્રય લઈને તમે મને કેમ મોહમાં નાખો છો? તમે નિર્દોષ છો—અને આ સ્ત્રી પણ દેવી છે, સર્વ ભવનો નાશ કરનારી.

Verse 8

इत्युक्तः प्रीतिमान् देवस्ततस्तं प्रत्युवाच ह । कार्तवीर्यं महाभागं वशीकृतमहीतलम् ॥

આ રીતે સંબોધિત થતાં, સ્નેહથી પરિપૂર્ણ તે દિવ્ય સત્તાએ ત્યારે કહ્યું—મહાભાગ્યશાળી કાર્તવીર્યને, જેણે પૃથ્વીને વશમાં કરી હતી.

Verse 9

वरं वृणीष्व गुह्यं मे यत् त्वया समुदीरितम् । तेन तुष्टिः परा जाता त्वय्यद्य मम पार्थिव ॥

વર પસંદ કર. તું જે કહ્યું તે મારું ગુપ્ત તત્ત્વ છે; તેના કારણે આજે તારા પ્રત્યે મને પરમ સંતોષ થયો છે, હે રાજા.

Verse 10

ये च मां पूजयिष्यन्ति गन्धमाल्यादिभिर्नराः । मांसमद्योपहारैश्च मिष्टान्नैश्चाज्यसंयुतैः ॥

જે પુરુષો સુગંધ, પુષ્પમાળા વગેરે વડે, તેમજ માંસ અને મદ્યનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને, ઘી-મિશ્રિત મધુર અન્નથી મારી પૂજા કરશે—

Verse 11

लक्ष्मीसामेतं गीतैश्च ब्राह्मणानां तथार्चनैः । वाद्यैर्मनोहरैर्वीणा-वेणु-शङ्खादिभिस्तथा ॥

—લક્ષ્મી સહિત, ગીતો સહિત, તેમજ બ્રાહ્મણોના સન્માન સહિત; અને વીણા, વેણુ(વાંસળી), શંખ વગેરે મનોહર વાદ્યો સાથે (મારી પૂજા કરશે)—

Verse 12

तेषामहं परां तुष्टिं पुत्रदारधनादिकम् । प्रदास्याम्यवघातञ्च हनिष्याम्यवमन्यताम् ॥

તેમને હું પરમ સંતોષ આપિશ—પુત્રો, પત્ની, ધન વગેરે; અને તેમના પ્રત્યે થયેલી હાનિનો નાશ કરીશ તથા તેમના અપમાનનો પણ અંત કરીશ।

Verse 13

स त्वं वरय भद्रं ते वरं यन्मसेप्सितम् । प्रसादसुमुखस्तेऽहं गुह्यानामप्रकीर्तनात् ॥

અતએવ વર પસંદ કર—તે તારા માટે શુભ થાઓ—જે વર તું ઇચ્છે છે. હું તારા પર પ્રસન્ન છું, કારણ કે તું મારા ગુપ્ત નામો પ્રગટ કર્યા નથી।

Verse 14

कार्तवीर्य उवाच यदि देव प्रसन्नस्त्वं तत् प्रयच्छ ऋद्धिमुत्तमाम् । यया प्रजाः पालयेऽहं न चाधर्ममवाप्नुयाम् ॥

કાર્તવીર્યએ કહ્યું: હે ભગવન્, જો તમે પ્રસન્ન હો, તો મને પરમ સમૃદ્ધિ અને પરમ શક્તિ આપો; જેથી હું પ્રજાનું રક્ષણ કરી શકું અને અધર્મમાં ન પડું।

Verse 15

परानुसरणे ज्ञानमप्रतिद्वन्द्वतां रणे । सहस्रमाप्तुमिच्छामि बाहूनां लघुतागुणम् ॥

શત્રુઓને સામનો કરવા માટેનું જ્ઞાન અને યુદ્ધમાં અદ્વિતીય પરાક્રમ મને આપો. તેમજ ઝડપી ગતિના ગુણથી યુક્ત સહસ્ર ભુજાઓ હું પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છું છું.

Verse 16

असङ्गा गतयः सन्तु शैलाकाशाम्बु-भूमिषु । पातालेषु च सर्वेषु वधश्चाप्यधिकान्नरात् ॥

પર્વતો પર, આકાશમાં, જળમાં અને ધરતી પર મારી ગતિ અવરોધરહિત થાઓ; તેમજ સર્વ પાતાળ પ્રદેશોમાં પણ. અને અતિબલવાન પુરુષોને પણ સંહાર કરવાની શક્તિ મને આપો.

Verse 17

तथोन्मार्गप्रवृत्तस्य चास्तु सन्मार्गदेशकः । सन्तु मेऽतिथयः श्लाघ्या वित्तदाने तथाक्षये ॥

જો હું કુપથ પર ચાલું, તો કોઈ મને સન્માર્ગ તરફ દોરી જાય. મારા અતિથિઓ પ્રશંસનીય રહે; અને દાન માટેનું મારું ધન પણ અક્ષય રહે.

Verse 18

अनष्टद्रव्यता राष्ट्रे ममानुस्मरणेन च । त्वयि भक्तिर्ममैवास्तु नित्यमव्यभिचारिणी ॥

તમારા સ્મરણથી મારા રાજ્યમાં સંપત્તિહાનિ ન થાઓ. અને તમારામાં મારી ભક્તિ ખરેખર સતત, સદા અચલ રહે.

Verse 19

दत्तात्रेय उवाच यत्र ते कीर्तिताः सर्वे तान् वरान् समवाप्स्यसि । मत्प्रसादाच्च भविता चक्रवर्तो त्वमीश्वरः ॥

દત્તાત્રેયે કહ્યું—તમે ઉલ્લેખ કરેલા તે બધા વરદાન તમને પ્રાપ્ત થશે. અને મારી કૃપાથી તમે ચક્રવર્તી, સર્વભૌમ સમ્રાટ બનશો.

Verse 20

जड उवाच प्रणिपत्य ततस्तस्मै दत्तात्रेयाय सोऽर्जुनः । आनाय्य प्रकृतीः सम्यगभिषेकमगृह्णत ॥

જડ બોલ્યા: પછી અર્જુને દત્તાત્રેયને પ્રણામ કરીને, મંત્રીઓ અને પ્રજાજનોને (પ્રકૃતિઓને) એકત્ર કર્યા અને વિધિવત રાજ્યાભિષેક પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 21

आघोषयामास तदा स्थितो राज्ये स हैहयः । दत्तात्रेयात् परामृद्धिमवाप्यातिबलान्वितः ॥

પછી પોતાના રાજ્યમાં સ્થિર થઈને તે હૈહય રાજાએ ઘોષણા કરી; દત્તાત્રેય પાસેથી પરમ સમૃદ્ધિ મેળવીને તે અદ્ભુત બળથી સંપન્ન થયો હતો.

Verse 22

अद्यप्रभृति यः शस्त्रं मामृतेऽन्यो ग्रहीष्यति । हन्तव्यः स मया दस्युः परिहंसारतोऽपि वा ॥

‘આજથી મારા સિવાય જે કોઈ પણ શસ્ત્ર ધારણ કરશે—પછી ભલે તે લૂંટારો હોય કે અહિંસક આચરણ કરનારો હોય—તે મારા હાથે મરવાને લાયક ગણાશે.’

Verse 23

इत्याज्ञप्तेन तद्राष्ट्रे कश्चिदायुधधृङ्नरः । तमृते पुरुषव्याघ्रं बभूवोरुपराक्रमः ॥

રાજ્યમાં આવી આજ્ઞા થતાં, તે પુરુષસિંહ સિવાય અન્ય કોઈએ શસ્ત્ર ધારણ કર્યું નહીં; અને (માત્ર તેનામાં જ) મહાન પરાક્રમ પ્રગટ થયું.

Verse 24

स एव ग्रामपालोऽभूत् पशुपालः स एव च । क्षेत्रपालः स एवासीद् द्विजातीनाञ्च रक्षिताः ॥

તે પોતે જ ગામોનો રક્ષક બન્યો, તે પોતે જ પશુપાલક હતો; તે પોતે જ ખેતરોનો રક્ષક હતો અને તે જ દ્વિજો (બ્રાહ્મણો) નો પણ રક્ષક હતો.

Verse 25

तपस्विनां पालयिता सार्थपालस्तु सोऽभवत् । दस्यु-व्यालाग्नि-शस्त्रादि-भयेऽब्धौ निमज्जताम् ॥

તે તપસ્વીઓનો રક્ષક અને સાર્થો (કારવાં)નો પણ પાલક બન્યો. ભયના સમુદ્રમાં ડૂબતા—લૂંટારૂ, હિંસક પશુ, અગ્નિ, શસ્ત્ર વગેરે કારણે—એવા સૌ માટે તે જ આશ્રય અને રક્ષા હતો।

Verse 26

अन्यासु चैव मग्नानामापत्सु परवीरहा । स एव संस्मृतः सद्यः समुद्धर्ताभवन्नृणाम् ॥

અન્ય આપત્તિઓમાં પણ જે દુઃખમાં પડ્યા હતા, તેમના માટે તે શત્રુ-વીરોનો સંહારક—સ્મરણ માત્રથી—ક્ષણમાં જ મનુષ્યોનો ઉદ્ધારક બની જતો હતો।

Verse 27

अनष्टद्रव्यता चासीत्तस्मिन् शासति पार्थिवे । तेनेष्टं बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ॥

તે રાજા રાજ્ય કરતો ત્યારે સંપત્તિની હાનિ થતી ન હતી. અનેક યજ્ઞો સમ્યક રીતે સંપન્ન થયા અને ઉત્તમ દક્ષિણાઓથી પૂર્ણ કરાયા।

Verse 28

तेनैव च तपस्तप्तं संग्रामेष्वभिचेष्टितम् । तस्यार्धिमतिमानञ्च दृष्ट्वा प्राहाङ्गिरा मुनिः ॥

તેણે તપ કર્યું અને યુદ્ધોમાં પરાક્રમ કર્યો. તેની સમૃદ્ધિ અને મનની ઊંચાઈ/ગર્વ જોઈને ઋષિ અંગિરસે કહ્યું।

Verse 29

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः । यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा संग्रामे चातिचेष्टितैः ॥

નિશ્ચયે અન્ય રાજાઓ કાર્તવીર્યની તે ગતિ/પ્રાપ્તિને પ્રાપ્ત કરી શકશે નહીં—યજ્ઞો, દાનો, તપ, અથવા યુદ્ધમાં અસાધારણ પરાક્રમ-પ્રયત્નોથી પણ નહીં।

Verse 30

दत्तात्रेयाद्दिन यस्मिन् स प्रापर्धि नरेश्वरः । तस्मिंस्तस्मिन् दिने यागं दत्तात्रेयस्य सोऽकरोत् ॥

જે દિવસે તે રાજાએ દત્તાત્રેયની કૃપાથી સમૃદ્ધિ મેળવી, એ જ દિવસે તેણે દત્તાત્રેય માટે યાગ-પૂજા કરી।

Verse 31

तत्रैव च प्रजाः सर्वास्तस्मिन्नहनि भूपतेः । तस्यर्धिं परमां दृष्ट्वा यागं चक्रुः समाधिना ॥

ત્યાં જ, તે રાજાના એ જ દિવસે, તેની પરમ સમૃદ્ધિ જોઈને, સર્વ પ્રજાજનોએ એકાગ્ર મનથી યાગ-પૂજા કરી।

Verse 32

इत्येतत् तस्य माहात्म्यं दत्तात्रेयस्य धीमतः । विष्णोश्चराचरगुरोरनन्तस्य महात्मनः ॥

આ રીતે પ્રાજ્ઞ દત્તાત્રેયનો મહિમા ઘોષિત થયો—તે વિષ્ણુ છે, ચર-અચર સર્વ જીવોના ગુરુ, મહાત્મા અનંત।

Verse 33

प्रादुर्भावाः पुराणेषु कथ्यन्ते शार्ङ्गधन्विनः । अनन्तस्याप्रमेयस्य शङ्खचक्रगदाभृतः ॥

પુરાણોમાં શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરનારના અવતારો વર્ણવાયા છે—તે અપરિમેય, અનંત, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારક છે।

Verse 34

एतस्य परमं रूपं यश्चिन्तयति मानवः । स सुखी स च संसारात् समुत्तीर्णोऽचिराद्भवेत् ॥

જે મનુષ્ય આ પરમ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે છે, તે સુખી બને છે અને ટૂંક સમયમાં સંસારને પાર કરે છે।

Verse 35

सदैव वैष्णवानाञ्च भक्त्याहं सुलभोऽस्मि भोः । इत्येवं यस्य वै वाचस्तं कथं नाश्रयेज्जनः ॥

હે પ્રિય! વૈષ્ણવો માટે ભક્તિ દ્વારા હું સદા સુલભ છું. જેના વચન આવા હોય, લોકો તેની શરણ કેવી રીતે ન લે?

Verse 36

अधर्मस्य विनाशाय धर्माचारार्थमेव च । अनादिनिधनो देवः करोति स्थितिपालनम् ॥

અધર્મના વિનાશ અને ધર્માચરણના પ્રચાર માટે અનાદિ-અનંત ભગવાન જગતની સ્થિરતાનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 37

तथैव जन्म चाख्यातमलर्कं कथयामि ते । तथा च योगः कथितो दत्तात्रेयेण तस्य वै । पितृभक्तस्य राजर्षेरलर्कस्य महात्मनः ॥

તેમ જ કહ્યા મુજબ હું તને અલર્કના જન્મનું વર્ણન કરીશ; અને દત્તાત્રેયે પણ પિતૃભક્ત એવા મહાત્મા રાજર્ષિ અલર્કને યોગનો ઉપદેશ આપ્યો હતો.