Adhyaya 61: The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Verse 1

कrauष्टुकिरुवाच कथितं भवता सम्यग् यत् पृष्टोऽसि महामुने । भूसमुद्रादिसंस्थानं प्रमाणानि तथा ग्रहाः ॥

ક્રૌષ્ટુકિએ કહ્યું—હે ભગવન મહર્ષિ, જે પૂછાયું હતું તે તમે યોગ્ય રીતે વર્ણવ્યું છે—પૃથ્વી, સમુદ્ર વગેરેની વ્યવસ્થા, તેમના પ્રમાણો અને ગ્રહો પણ।

Verse 2

तेषाञ्चैव प्रमाणञ्च नक्षत्राणाञ्च संस्थितिः । भूरादयस्तथा लोकाः पातालान्यखिलान्यपि ॥

અને તેમના પ્રમાણો, તથા નક્ષત્રોના સ્થાનો; તેમજ ભૂઃથી આરંભ થતા લોકો, અને સર્વ પાતાળ પ્રદેશો પણ।

Verse 3

स्वायम्भुवं तथा ख्यातं मुने मन्वन्तरं मम । तदन्तराण्यहं श्रोतुमिच्छे मन्वन्तराणि वै । मन्वन्तराधिपान् देवानृषींस्तत्तनयान्नृपान् ॥

હે મુનિવર! સ્વાયંભુવ મન્વંતર મને યથાક્રમે સમજાવવામાં આવ્યું છે. હવે હું અન્ય મન્વંતરોને—તેમના અધિષ્ઠાતા દેવો, ઋષિઓ, મનુના પુત્રો અને રાજાઓ સહિત—ક્રમશઃ સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच मन्वन्तरं मयाख्यातं तव स्वायम्भुवं च यत् । स्वारोचिषाख्यमन्यत्तु शृणु तस्मादनन्तरम् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—જે સ્વાયંભુવ મન્વંતર મેં તને સમજાવ્યું હતું, તે કહી દીધું. હવે તેના પછી આવતું ‘સ્વારોચિષ’ નામે પ્રસિદ્ધ બીજું મન્વંતર સાંભળ.

Verse 5

कश्चिद् द्विजातिप्रवरः पुरेऽभूदरुणास्पदे । वरुणायास्तटे विप्रो रूपेणात्यश्विनावपि ॥

અરુણાસ્પદ નામના નગરમાં એક ઉત્તમ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) વસતો હતો. વરુણા નદીના કાંઠે તે બ્રાહ્મણ અતિ સુંદર હતો—સૌંદર્યમાં જાણે અશ્વિનીકુમારો સમાન।

Verse 6

मृदुस्वभावः सद्वृत्तो वेदवेदाङ्गपारगः । सदातिथिप्रियो रात्रावागतानां समाश्रयः ॥

તે સ્વભાવથી મૃદુ, સદાચારવાળો અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતો. તે સદા અતિથિપ્રિય હતો; રાત્રે પણ જે આવતા, તેમને આશ્રય આપતો હતો.

Verse 7

तस्य बुद्धिरियं त्वासीदहं पश्ये वसुन्धराम् । अतिरम्यवनोद्यानां नानानगरशोभिताम् ॥

તેના મનમાં એવો વિચાર ઊઠ્યો—‘અતિ મનોહર વનો અને ઉદ્યાનો વડે અલંકૃત, તથા અનેક નગરોથી શોભિત એવી આ પૃથ્વીને હું દર્શન કરું.’

Verse 8

अथागतोऽतिथिः कश्चित् कदाचित्तस्य वेश्मनि । नानौषधिप्रभावज्ञो मन्त्रविद्याविशारदः ॥

પછી કોઈ સમયે તેના ઘરે એક અતિથિ આવ્યો—જે અનેક ઔષધીય વનસ્પતિઓની શક્તિ જાણતો અને મંત્રશાસ્ત્રમાં નિપુણ હતો।

Verse 9

अभ्यर्थितस्तु तेनासौ श्रद्धापूतेन चेतसा । तस्याचख्यौ स देशांश्च रम्याणि नगराणि च ॥

શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ થયેલા મનથી તેણે વિનંતી કરતાં, તે પુરુષે ત્યારે તેને વિવિધ પ્રદેશો અને મનોહર નગરો વિશે જણાવ્યું।

Verse 10

वनानि नद्यः शैलांश्च पुण्याण्यायतनानि च । स ततो विस्मयाविष्टः प्राह तं द्विजसत्तमम् ॥

તેણે વનો, નદીઓ, પર્વતો અને પવિત્ર તીર્થસ્થાનોનું પણ વર્ણન કર્યું. ત્યારે આશ્ચર્યથી ભરાયેલ શ્રોતાએ તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને કહ્યું।

Verse 11

अनेकदेशदर्शित्वेनातिश्रमसमान्वितः । त्वं नातिवृद्धो वयसा नातिवृत्तश्च यौवनात् । कथम् अल्पेन कालेन पृथिवीमटसि द्विज ॥

ઘણા દેશો બતાવીને તમે જાણે મહાશ્રમથી થાકેલા દેખાઓ છો; છતાં તમે ન તો બહુ વૃદ્ધ છો, ન તો યુવનથી પર. હે બ્રાહ્મણ, એટલા ઓછા સમયમાં તમે પૃથ્વી પર કેવી રીતે ભ્રમણ કરો છો?

Verse 12

ब्राह्मण उवाच मन्त्रौषधिप्रभावेण विप्राप्रतिहता गतिः । योजनानां सहस्रं हि दिनार्धेन व्रजाम्यहम् ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું: મંત્ર અને ઔષધિઓના પ્રભાવથી મારી ગતિ અવરોધરહિત છે. હું તો અર્ધદિવસમાં સહસ્ર યોજનાની યાત્રા કરું છું।

Verse 13

मार्कण्डेय उवाच ततः स विप्रस्तं भूयः प्रत्युवाचेदमादरात् । श्रद्धधानो वचस्तस्य ब्राह्मणस्य विपश्चितः ॥

માર્કણ્ડેયે કહ્યું—ત્યારે તે શ્રોતા બ્રાહ્મણે ફરી આદરપૂર્વક તેને ઉત્તર આપ્યો, તે વિદ્વાન બ્રાહ્મણના વચનોમાં વિશ્વાસ રાખીને।

Verse 14

मम प्रसादं भगवन् कुरु मन्त्रप्रभावजम् । द्रष्टुमेतां मम महीम् अतिवेच्छा प्रवर्तते ॥

હે ભગવન, મંત્રશક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલો તમારો પ્રસાદ મને આપો; આ પૃથ્વીને જોવા માટે મારી અંદર તીવ્ર ઇચ્છા ઉદ્ભવી છે।

Verse 15

प्रादात् स ब्राह्मणश्चास्मै पादलेपम् उदारधीः । अभिमन्त्रयामास दिशं तेनाख्यातां च यत्नतः ॥

ત્યારે તે ઉદારચિત્ત બ્રાહ્મણે તેને પાદલેપ (પગનો લેપ) આપ્યો, અને તેણે દર્શાવેલી દિશાને સાવધાનીથી મંત્ર વડે અભિમંત્રિત કરી।

Verse 16

तेनानुलिप्तपादोऽथ स द्विजो द्विजसत्तम । हिमवन्तमगाद् द्रष्टुं नानाप्रस्रवणान्वितम् ॥

પછી તે લેપથી પગે લિપ્ત થયેલો તે બ્રાહ્મણ, હે દ્વિજોત્તમ, અનેક ઝરણાંઓથી શોભિત હિમવત્—હિમાલય—ને જોવા ગયો।

Verse 17

सहस्रं योजनानां हि दिनार्धेन व्रजामि यत् । आयास्यामिति सञ्चिन्त्य तदर्धेनापरेण हि ॥

કારણ કે હું અર્ધદિવસમાં સહસ્ર યોજન ચાલું છું; ‘હું પાછો ફરીશ’ એમ વિચારી તેણે બાકી અર્ધ સમયમાં પરત આવવાનો વિચાર કર્યો।

Verse 18

सम्प्राप्तो हिमवत्पृष्ठं नातिश्रान्ततनुर्द्विज । विचचार ततस्तत्र तुहिनाचलभूतले ॥

હે બ્રાહ્મણ, હિમવતના પૃષ્ઠપ્રદેશે પહોંચીને, શરીરે અતિશય થાક ન લાગ્યો એવો તે પછી હિમશૈલની ભૂમિ પર વિહર્યો।

Verse 19

पादाक्रान्तेन तस्याथ तुहिनेन विलीयता । प्रक्षालितः पादलेपः परमौषधिसम्भवः ॥

પછી, તેના પગ નીચે ત્રાંસાયેલા અને ઓગળેલા હિમથી, પરમ ઔષધિઓથી બનાવેલો તેના પગનો લેપ ધોવાઈ ગયો।

Verse 20

ततो जडगतिः सोऽथ इतश्चेतश्च पर्यटन् । ददर्शातिमनोज्ञानि सानूनि हिमभूभृतः ॥

ત્યારબાદ, મંદ અને અડખળતી ગતિથી ચાલતો તે અહીં-ત્યાં ભટક્યો અને હિમાચ્છાદિત પર્વતના અતિ મનોહર ઢોળાણો જોયા।

Verse 21

सिद्धगन्धर्वजुष्टानि किन्नराभिरतानि च । क्रीडाविहाररम्याणि देवादीनामितस्ततः ॥

અહીં-ત્યાં ક્રીડા અને વિહાર માટે યોગ્ય રમણીય સ્થળો હતાં; તે સિદ્ધો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત, કિન્નરો દ્વારા આનંદિત, અને દેવો તથા અન્ય દિવ્ય જનનાં સ્વસ્થાન હતાં।

Verse 22

दिव्याप्सरोगणशतैराकीर्णान्यवलोकयन् । नातृप्यत द्विजश्रेष्ठः प्रोद्धूतपुलको मुने ॥

સૈકડો દિવ્ય અપ્સરાઓના ગણોથી ભરાયેલા સ્થાનો જોઈને, હે મુનિ, તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ તૃપ્ત ન થયો; તેના રોમ ઊભા થઈ ગયા।

Verse 23

क्वचित् प्रस्त्रवणाद् भ्रष्टजलपातमनोरमम् । प्रनृत्यच्छिखिकेकाभिरन्यतश्च निनादितम् ॥

ક્યાંક ઝરણાંમાંથી પડતા જલપ્રપાતોથી તે અતિ રમણીય હતું; ક્યાંક નૃત્ય કરતા મોરોના કેકારવથી તે ગુંજતું હતું।

Verse 24

दात्यूहकोयष्टिकाद्यैः क्वचिच्चातिमनोहरैः । पुंस्कोकिलकलालापैः श्रुतिहारिभिरन्वितम् ॥

ક્યાંક દાત્યૂહ અને કોયષ્ટિક વગેરે અતિ રમણીય પક્ષીઓથી તે અલંકૃત હતું; ક્યાંક કાનને મોહી લે એવા નર કોયલોના મધુર કૂજનથી તે શોભતું હતું।

Verse 25

प्रफुल्लतरुगन्धेन वासितानिलवीजितम् । मुदा युक्तः स ददृशे हिमवन्तं महागिरिम् ॥

ફૂલેલા વૃક્ષોની સુગંધથી સુવાસિત પવનોથી હળવેથી ઝૂલતો, આનંદથી પરિપૂર્ણ તે મહાગિરિ હિમવંતને જોયો।

Verse 26

दृष्ट्वा चैतं द्विजसुतो हिमवन्तं महाचलम् । श्वो द्रक्ष्यामिति संचित्य मतिञ्चक्रे गृहं प्रति ॥

તે મહાગિરિ હિમવંતને જોઈ બ્રાહ્મણપુત્રે વિચાર્યું—‘કાલે હું તેને ફરી (વધુ) જોઈશ’; અને ઘરે પરત ફરવાનો સંકલ્પ કર્યો।

Verse 27

विभ्रष्टपादलेपोऽथ चिरेण जडितक्रमः । चिन्तयामास किमिदं मयाज्ञानादनुष्ठितम् ॥

પછી ઘણો સમય ગયા પછી, પગનો લેપ નષ્ટ થઈ જતાં તેની ચાલ ધીમી પડી; ત્યારે તેણે વિચાર્યું—‘અજ્ઞાનથી મેં આ શું કરી નાખ્યું?’

Verse 28

यदि प्रलेपो नष्टो मे विलीनो हिमवारिणा । शैलोऽतिदुर्गमश्चायं दूरञ्चाहमिहागतः ॥

જો માર્ગ પર મેં કરેલું ચિહ્ન હિમજળથી ઓગળી ને લુપ્ત થઈ ગયું હોય, અને આ પર્વત અતિ દુર્ગમ હોય, તથા હું દૂરથી અહીં આવ્યો હોઉં…

Verse 29

प्रयास्यामि क्रियाहानिमग्निशुश्रूषणादिकम् । कथमत्र करिष्यामि सङ्कटं महदागतम् ॥

હું અગ્નિહોત્ર વગેરે નિર્ધારિત કર્તવ્યોમાં ભંગ પામવા જઈ રહ્યો છું; અને મારા પર મહા આપત્તિ આવી છે—હવે અહીં હું શું કરું?

Verse 30

इदं रम्यमिदं रम्यमित्यस्मिन् वरपर्वते । शक्तदृष्टिरहं तृप्तिं न यास्येऽब्दशतैरपि ॥

‘આ મનોહર છે, આ મનોહર છે!’—આ ઉત્તમ પર્વત પર મારી નજર સ્થિર થઈ ગઈ છે; સો વર્ષમાં પણ મને તૃપ્તિ ન થાય.

Verse 31

किन्नराणां कलालापाः समन्ताच्छ्रोत्रहारिणः । प्रफुल्लतरुगन्धान्श्च घ्राणमत्यन्तमृच्छति ॥

ચારેય તરફથી કિન્નરોના મધુર ગીતો કાનને મોહી લે છે; અને ફૂલેલા વૃક્ષોની સુગંધ નાસિકાને તીવ્ર રીતે સ્પર્શે છે.

Verse 32

सुखस्पर्शस्तथा वायुः फलानि रसवन्ति च । हरन्ति प्रसभं चेतो मनोज्ञानि सरांसि च ॥

પવન સ્પર્શે સુખદ છે, ફળો રસથી ભરપૂર છે, અને મનોહર સરોવરો બળપૂર્વક મનને હરી લે છે.

Verse 33

एवं गते तु पश्येयं यदि कञ्चित् तपोनिधिम् । स ममोपदिशेन्मार्गं गमनाय गृhaं प्रति ॥

જો વર્તમાન સ્થિતિમાં હું કોઈ તપોનિધિ મહાતપસ્વીને જોઈ શકું, તો તે મને સ્વગૃહે પાછા જવાનો માર્ગ ઉપદેશ આપશે.

Verse 34

मार्कण्डेय उवाच स एवम् चिन्तयन् विप्रो बभ्राम च हिमाचले । भ्रष्टपादौषधिबलो वैक्लवं परमं गतः ॥

માર્કંડેયે કહ્યું: આમ વિચારતો તે બ્રાહ્મણ હિમાલય પર્વત પર ભટકતો રહ્યો; પગની ઔષધિઓથી મળેલું બળ ગુમાવી તે પરમ અસહાયતામાં પડી ગયો.

Verse 35

तं ददर्श भ्रमन्तञ्च मुनिश्रेष्ठं वरूथिनी । वराप्सरा महाभागा मौलेया रूपशालिनी ॥

વરૂથિનીએ ભટકતા તે ઉત્તમ મુનિને જોયા. તે પુણ્યવતી અપ્સરા, પરમ સૌભાગ્યશાળી, મૌલેય વંશની, રૂપસંપન્ન હતી.

Verse 36

तस्मिन् दृष्टे ततः साभूद् द्विजवर्ये वरूथिनी । मदनाकृष्टहृदया सानुरागा हि तत्क्षणात् ॥

તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણને જોઈને વરૂથિની તરત જ સ્નેહથી ભરાઈ ગઈ; કામના આકર્ષણથી તેનું હૃદય ખેંચાઈ ગયું.

Verse 37

चिन्तयामास को न्वेष रमणीयतमाकृतिः । सफलं मे भवेञ्जन्म यदि मां नावमन्यते ॥

તેણે વિચાર્યું—‘આ અતિ મનોહર રૂપવાળો કોણ છે? જો તે મને તુચ્છ ન ગણે, તો મારું જન્મ સફળ થાય.’

Verse 38

अहोऽस्य रूपमाधुर्यमहोऽस्य ललिता गतिः । अहो गम्भीरता दृष्टेः कुतोऽस्य सदृशो भुवि ॥

અહો, તેનું સૌંદર્ય કેટલું મધુર છે! અહો, તેની ચાલ કેટલી મનોહર છે! અહો, તેની નજરનું ગાંભીર્ય કેટલું ઊંડું છે! ધરતી પર તેના સમાન કોણ છે?

Verse 39

दृष्टा देवास्तथा दैत्याḥ सिद्धगन्धर्वपन्नगाः । कथमेकोऽपि नास्त्यस्य तुल्यरूपो महात्मनः ॥

મેં દેવો, તેમજ દૈત્યો, સિદ્ધો, ગંધર્વો અને નાગોને પણ જોયા છે—તો પણ આ મહાત્માના રૂપને સમાન એવો એકપણ કેમ નથી?

Verse 40

यथाहमस्मिन्मय्येष सानुरागस्तथा यदि । भवेदत्र मया कार्यस्तत्कृतः पुण्यसञ्चयः ॥

જો તે પણ મારી ઉપર એવો જ સ્નેહ કરે જેવો હું તેના ઉપર કરું છું, તો અહીં મારા માટે કંઈક કરવાનું રહેશે; તેથી પુણ્યનો સંચય વધશે.

Verse 41

यद्येष मयि सुस्निग्धां दृष्टिमद्य निपातयेत् । कृतपुण्या न मत्तोऽन्या त्रैलोक्ये वनिता ततः ॥

જો આજે તે મારી ઉપર અત્યંત સ્નેહભર્યો દૃષ્ટિપાત કરે, તો ત્રિલોકમાં મારી કરતાં વધુ પુણ્યવતી બીજી કોઈ સ્ત્રી નહીં હોય.

Verse 42

मार्कण्डेय उवाच एवम् सञ्चिन्तयन्ती सा दिव्ययोषित् स्मरातुरा । आत्मानं दर्शयामास कमनीयतराकृतिम् ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—આ રીતે વિચારતી તે દિવ્ય સ્ત્રી, કામથી પીડિત થઈ, પછી પોતાને પ્રગટ કરી અને વધુ મનોહર રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 43

तां तु दृष्ट्वा द्विजसुतश्चारुरूपां वरूथिनीम् । सोपचारं समागम्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥

રમ્યરૂપવાળી વરૂથિનીને જોઈ બ્રાહ્મણપુત્રે વિધિપૂર્વક નજીક જઈ આદરથી નમસ્કાર કરીને આ વચનો કહ્યાં।

Verse 44

का त्वं कमलगर्भाभे कस्य किं वानुतिष्ठसि । ब्राह्मणोऽहमिहायातो नगरादरुणास्पदात् ॥

હે પદ્મોદરી (કમલસ્તની) શુભે! તું કોણ છે? કોની છે, અને અહીં શું કરે છે? હું બ્રાહ્મણ છું; અરુણાસ્પદ નામના નગરથી અહીં આવ્યો છું।

Verse 45

पादलेपोऽत्र मे ध्वस्तो विलीनो हिमवारिणा । यस्यानुभावादत्राहमागतो मदिरेक्षणे ॥

અહીં ઠંડા પાણીમાં મારું પાદલેપ (પગનો લેપ) ઓગળી નષ્ટ થઈ ગયું છે। હે મધિરા-નેત્રે! કોના પ્રભાવથી હું અહીં આવી પહોંચ્યો છું?

Verse 46

वरूथिन्युवाच मौलेयाहं महाभागा नाम्ना ख्याता वरूथिनी । विचरामि सदैवात्र रमणीये महाचले ॥

વરૂથિની બોલી—હે ભાગ્યવાન! હું મૌલ્યા છું; વરૂથિની નામથી પણ પ્રસિદ્ધ છું। આ મનોહર મહાપર્વત પર હું સદા વિહાર કરું છું।

Verse 47

साहं त्वद्दर्शनाद्विप्र कामवक्तव्यताङ्गता । प्रशाधि यन्मया कार्यं त्वदधीनास्मि साम्प्रतम् ॥

અને હે બ્રાહ્મણ! તમને જોઈ ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ હું બોલી ઊઠી છું। મને જે કરવું હોય તે આજ્ઞા આપો; અત્યારે હું તમારી અધિન છું।

Verse 48

ब्राह्मण उवाच येनोपायेन गच्छेयं निजगेहं शुचिस्मिते । तन्ममाचक्ष्व कल्याणि हानिर्नोऽखिलकर्मणाम् ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે સુમુખી! હું કયા ઉપાયથી મારા સ્વગૃહે જઈ શકું? હે શુભે, મને તે કહો, જેથી મારા સર્વ કર્મ અને ધર્મનો સર્વથા ક્ષય ન થાય।

Verse 49

नित्यनैमित्तिकानान्तु महाहानिर्द्विजन्मनः । भवत्यतस्त्वं हे भद्रे ! मामुद्धर हिमालयात् ॥

દ્વિજ માટે નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મોની અવગણનામાં મહાન હાનિ થાય છે. તેથી, હે દયાળુ દેવી, હિમાલયમાંથી મને ઉગાર।

Verse 50

प्रशस्यते न प्रवासो ब्राह्मणानां कदाचम । अपराद्धं न मे भीरु देशदर्शनकौतुकम् ॥

બ્રાહ્મણો માટે ભટકવું કે પરદેશમાં વસવું ક્યારેય પ્રશંસનીય નથી. હે ભીરુ, મેં કોઈ અપરાધ કર્યો નથી; આ તો વિવિધ દેશો જોવા ની માત્ર જિજ્ઞાસા છે।

Verse 51

सतो गृहे द्विजाग्र्यस्य निष्पत्तिः सर्वकर्मणाम् । नित्यनैमित्तिकानाञ्च हानिरेवं प्रवासिनः ॥

સદ્ ગૃહસ્થ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજના ઘરમાં સર્વ ધર્મો યથાવત પૂર્ણ થાય છે; પરંતુ પરદેશવાસી માટે નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મોમાં હાનિ થાય છે।

Verse 52

सा त्वं किं बहुनोक्तेन तथा कुरु यशस्विनि । यथा नास्तं गते सूर्ये पश्यामि निजमालयम् ॥

તો પછી—ઘણા શબ્દોનો શું ઉપયોગ? હે યશસ્વિની દેવી, એવું કરો કે સૂર્યાસ્ત પહેલાં હું મારું નિવાસસ્થાન જોઈ લઉં।

Verse 53

वरूथिन्युवाच मैवं ब्रूहि महाभाग ! मा भूtsa दिवसॊ मम । मां परित्यज्य यत्र त्वं निजगेहमुपैष्यसि ॥

વરૂથિની બોલી— હે ભાગ્યવાન, આવું ન બોલો. જે દિવસે તમે મને ત્યજી તમારા ઘેર જશો, એવો દિવસ મને ન આવે.

Verse 54

अहो रम्यतरः स्वर्गो न यतो द्विजनन्दन । अतो वयं परित्यज्य तिष्ठामोऽत्र सुरालयम् ॥

અહા! હે દ્વિજાનંદ, આથી વધુ રમણીય સ્વર્ગ નથી. તેથી તે વિચાર ત્યજીને અમે આ દિવ્ય ધામમાં જ રહીશું.

Verse 55

स त्वं सह मया कान्त ! कान्तेऽत्र तुहिनाचले । रममाणो न मर्त्यानां बान्धवानां स्मरिष्यसि ॥

અને તમે, પ્રિય— આ હિમાચ્છાદિત પર્વત પર મારી સાથે રહીને, વિહાર કરતાં, તમારા મર્ત્ય સગાંને યાદ નહીં કરો.

Verse 56

स्रजो वस्त्राण्यलङ्कारान् भोगभोज्यानुलेपनम् । दास्याम्यत्र तथाहन्ते स्मरेण वशगा हृता ॥

માળા, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ભોગ, અન્ન અને અનુલેપન— આ બધું હું અહીં તને આપીશ. અહો! કામદેવે મને મોહીત કરી વશમાં કરી છે.

Verse 57

वीणावेणुस्वनं गीतं किन्नराणां मनोरमम् । अङ्गाह्लादकरो वायुरुष्णान्नमुदकं शुचि ॥

અહીં વીણા અને વેણુનો નાદ છે, કિન્નરોના મનોહર ગીતો છે; અંગોને આનંદ આપતી પવન છે; ગરમ ભોજન અને શુદ્ધ જળ (પણ છે).

Verse 58

मनॊभिलषिता शय्या सुगन्धमनुलेपनम् । इहासतो महाभाग गृहे किं ते निजे 'धिकम् ॥

અહીં તારા હૃદયને ગમે તેવી શય્યાઓ છે અને દેહ પર લગાવવા સુગંધિત અનુલેપનો છે. હે આર્ય, અહીં નિવાસ કરતાં તારા પોતાના ઘરમાં આથી વધુ શું હોઈ શકે?

Verse 59

इहासतो नैव जरा कदाचित्ते भविष्यति । त्रिदशानामियं भूमिर्यौवनोपचयप्रदा ॥

અહીં રહેતાં તને ક્યારેય પણ વૃદ્ધાવસ્થા આવશે નહીં. આ દેવભૂમિ છે, જે યુવનવૃદ્ધિ પ્રદાન કરતું સ્થાન છે.

Verse 60

इत्युक्त्वा सानुरागा सा सहसा कमलेक्षणा । आलिलिङ्ग प्रसीदेति वदन्ती कलमुन्मनाः ॥

આવું કહી તે—સ્નેહથી પરિપૂર્ણ, પદ્મનેત્રા—અચાનક તેને આલિંગન કરી, કામથી અસ્થિર મનથી નરમાઈથી બોલી, ‘પ્રસન્ન થાઓ.’

Verse 61

ब्राह्मण उवाच मा मां स्प्राक्षीर्व्रजान्यत्र दुष्टे यः सदृशस्तव । मयान्यथा याचिता त्वमन्यथैवाप्युपैषि माम् ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—મને સ્પર્શ ન કર. હે દુષ્ટે, બીજે જા; તારા જેવી સ્ત્રી પતિતા છે. મેં એક રીતે પૂછ્યું હતું, પણ તું તો બિલકુલ બીજા રીતે મારી પાસે આવે છે.

Verse 62

सायं प्रातरहुतं हव्यं लोकान् यच्छति शाश्वतान् । त्रैलोक्यमेतदखिलं मूढे इव्ये प्रतिष्ठितम् ॥

પ્રાતઃ અને સાંજે અર્પિત હોમાહુતિઓ શાશ્વત લોકો આપે છે. ખરેખર આ સમગ્ર ત્રિલોક તે પર જ પ્રતિષ્ઠિત છે—તોય તું અહીં જાણે મોહિત થઈ ગઈ છે.

Verse 63

वरूथिन्युवाच किं ते नाहं प्रिया विप्र ! रमणीयो न किं गिरिः । गन्धर्वान् किन्नरादींश्च त्यक्त्वाभीष्टो हि कस्तव ॥

વરૂથિની બોલી—હે બ્રાહ્મણ, તને શું થયું? શું હું તને પ્રિય નથી? શું આ પર્વત રમણીય નથી? ગંધર્વ, કિન્નર વગેરેને ત્યજીને તું ખરેખર કોને ઇચ્છે છે?

Verse 64

निजमालयमप्यस्माद्भवान् यास्यत्यसंशयम् । स्वल्पकालं मया सार्धं भुङ्क्ष्व भोगान् सुदुर्लभान् ॥

અહીંથી પણ તું નિશ્ચયે અંતે પોતાના ધામે જશે. તેથી થોડા સમય માટે મારી સાથે અતિ દુર્લભ એવા ભોગસુખોનો ઉપભોગ કર.

Verse 66

ब्राह्मण उवाच अष्टावात्मगुणा ये हि तेषामादौ दया द्विज । तां करोṣi कथं न त्वं मयि सद्धर्मपालक ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે દ્વિજ, આત્માના આઠ ગુણોમાં દયા સર્વોત્તમ છે. તું સત્યધર્મ ધારણ કરું છું એમ કહે છે, તો મારી પ્રત્યે તે દયા કેમ નથી દર્શાવતી?

Verse 67

त्वद्विमुक्ता न जीवामि तथा प्रीतिमती त्वयि । नैतद्वदाम्यहं मिथ्या प्रसीद कुलनन्दन ॥

તું વિયોગમાં જાય તો હું જીવતી નહીં રહું; એવો મારો તારા પ્રત્યે સ્નેહ છે. હું ખોટું નથી બોલતી—હે કુલાનંદ, કૃપા કર, પ્રસન્ન થા.

Verse 68

ब्राह्मण उवाच यदि प्रीतिमती सत्यं नोपचाराद्ब्रवीषि माम् । तदुपायं समाचक्ष्व येन यामि स्वमालयम् ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—જો તારો સ્નેહ ખરેખર નિષ્કપટ અને સત્ય હોય અને તું મને માત્ર યુક્તિરૂપે ન બોલતી હોય, તો હું મારા ધામે જઈ શકું એવો ઉપાય મને કહો.

Verse 69

वरूथिन्युवाच निजमालयमप्यस्माद्भवान् यास्यत्यसंशयम् । स्वल्पकालं मया सार्धं भुङ्क्ष्व भोगान् सुदुर्लभान् ॥

વરૂથિની બોલી—અહીંથી પણ તું નિશ્ચયે પોતાના ધામે જશે. તેથી થોડો સમય મારી સાથે અતિ દુર્લભ ભોગસુખોનો ઉપભોગ કર.

Verse 70

ब्राह्मण उवाच न भोगार्थाय विप्राणां शस्यते हि वरूथिनि । इह क्लेशाय विप्राणां चेष्टा प्रेत्याफलप्रदा ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે વરૂથિની, બ્રાહ્મણો માટે ભોગના હેતુથી પ્રવૃત્તિ પ્રશંસનીય નથી. તેમનો પ્રયત્ન અહીં કષ્ટ માટે હોય છે, અને તેનું ફળ મૃત્યુ પછી મળે છે.

Verse 71

वरूथिन्युवाच सन्त्राणं म्रियमाणायाः मम कृत्वा परत्र ते । पुण्यस्यैव फलं भावि भोगाश्चान्यत्र जन्मनि ॥

વરૂથિની બોલી—જો તું મને મરણાસન્ન હાલતમાં બચાવશે, તો પરલોકમાં તને પુણ્યફળ મળશે—અને બીજા જન્મમાં ભોગો પણ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 72

एवं च द्वयमप्यत्र तवोपचयकारणम् । प्रत्याख्यानादहं मृत्युः त्वञ्च पापमवाप्स्यसि ॥

આ રીતે અહીં બંને પરિણામો તારા ‘લાભ’ના કારણ બને છે: જો તું મને ત્યજી દેશે તો હું મરી જઈશ—અને તને પાપ લાગશે.

Verse 73

ब्राह्मण उवाच परस्त्रियां नाभिलषेदित्युगुर्गुरवो मम । तेन त्वां नाभिवाञ्छामि कामं विलप शुष्य वा ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—મારા આચાર્યોએ જાહેર કર્યું છે: ‘બીજા પુરુષની પત્નીની ઇચ્છા ન કરવી.’ તેથી હું તને ઇચ્છતો નથી. મનગમતું રડો, અથવા સૂકી જાઓ.

Verse 74

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा स महाभागः स्पृष्ट्वापः प्रयतः शुचिः । प्राहेदं प्रणिपत्याग्निं गार्हपत्यं उपांशुना ॥

માર્કંડેયે કહ્યું—આવું કહી તે ભાગ્યશાળી પુરુષે જળસ્પર્શ કરી, સંયમિત અને શુદ્ધ બની, ગાર્હપત્ય અગ્નિને નમસ્કાર કરીને મંદ સ્વરે આ રીતે કહ્યું।

Verse 75

भगवन्! गार्हपत्याग्ने योनिस्त्वं सर्वकर्मणाम् । त्वत्त आहवनीयोऽग्निर्दक्षिणाग्निश्च नान्यतः ॥

હે પુણ્ય ગાર્હપત્ય અગ્નિ! તમે સર્વ યજ્ઞકર્મોના યોનિ/મૂલ છો. તમારામાંથી જ આહવનીય અને દક્ષિણ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે—બીજે ક્યાંયથી નહીં।

Verse 76

युष्मदाप्यायनाद् देवा वृष्टिशस्यादिहेतवः । भवन्ति शस्यादखिलं जगद्भवति नान्यतः ॥

તમારા પોષણથી દેવતાઓ વરસાદ, અન્ન વગેરેના કારણ બને છે. અન્નથી જ સમગ્ર જગત જીવે છે—બીજા રીતે નહીં।

Verse 77

एवं त्वत्तो भवत्येतद्येन सत्येन वै जगत् । तथाहमद्य स्वं गेहं पश्येयं सति भास्करे ॥

આ રીતે તમારામાંથી જ તે ઉત્પન્ન થાય છે જેના સત્યથી જગત સ્થિત છે. એ જ સત્યના બળે આજે, સૂર્ય પ્રકાશમાન હોય ત્યાં સુધી, હું મારું ઘર જોઈ શકું.

Verse 78

यथा वै वैदिकं कर्म स्वकाले नोज्झितं मया । तेन सत्येन पश्येयं गृहस्थोऽद्य दिवाकरम् ॥

કારણ કે મેં યોગ્ય સમયે વૈદિક કર્તવ્યોની અવગણના કરી નથી; એ જ સત્યના કારણે હું—ગૃહસ્થ હોવા છતાં—આજે સૂર્યનું દર્શન કરી શકું.

Verse 79

यथा च न परद्रव्ये परदारे च मे मतिः । कदाचित् साभिलाषाभूत्तथैतत् सिद्धिमेतु मे ॥

જેમ મારું મન ક્યારેય પરધન કે પરસ્ત્રી પ્રત્યે કામનાથી વળ્યું નથી, તેમ આ મારો સંકલ્પ/પ્રાર્થના મારા માટે સિદ્ધ થાઓ.