Adhyaya 5: Tvashta’s Wrath, the Birth of Vritra, and the Divine Descent as the Pandavas

Verse 1

पक्षिण ऊचुः । त्वष्टृपुत्रे हते पूर्वं ब्रह्मन्निन्द्रस्य तेजसा । ब्रह्महत्याभिभूतस्य परा हानिरजायत ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, પૂર્વે જ્યારે ત્વષ્ટાનો પુત્ર ઇન્દ્રની શક્તિથી વધ થયો, ત્યારે ઇન્દ્ર બ્રહ્મહત્યાના પાપથી અભિભૂત થઈ મહાપતનમાં પડ્યો.

Verse 2

तद्धामं प्रविवेशाथ शाक्रतेजोऽपचारतः । निस्तेजाश्चाभवच्छक्रो धर्मे तेजसि निर्गते ॥

પછી ધર્મ પોતાના ધામમાં પ્રવેશ્યો; અને શક્ર (ઇન્દ્ર)નું તેજ હટતાં જ શક્ર પણ નિસ્તેજ થયો, કારણ કે ધર્મનું તેજ દૂર જાય તો તેજ પણ બુઝી જાય છે.

Verse 3

ततः पुत्रं हतं श्रुत्वा त्वष्टा क्रुद्धः प्रजापतिः । अवलुञ्च्य जटामेकामिदं वचनमब्रवीत् ॥

પછી પોતાના પુત્રના વધની વાત સાંભળી પ્રજાપતિ ત્વષ્ટા ક્રોધિત થયો. તેણે પોતાની જટામાંથી એક લટ ઉપાડી આ વચન કહ્યું.

Verse 4

अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं त्रयो लोकाः सदेवताः । स च पश्यतु दुर्बुद्धिर्ब्रह्महा पाकशासनः ॥

“આજે દેવતાઓ સહિત ત્રણેય લોક મારા પરાક્રમને જુએ; અને દુષ્ટમતિ પાકશાસન—બ્રાહ્મણઘાતક—એ પણ તેને જુએ!”

Verse 5

स्वकर्माभिरतो येन मत्सुतो विनपातितः । इत्युक्त्वा कोपरक्ताक्षो जटामग्नौ जुहाव ताम् ॥

“પોતાના કર્મમાં જ આસક્ત હોવાથી, કોઈ રક્ષણકારી હસ્તક્ષેપ વિના મારો પુત્ર નાશ પામ્યો.” એમ કહી ક્રોધથી લાલ આંખો કરીને તેણે તેણીને પોતાની જટાઓની અગ્નિમાં આહુતિ આપી।

Verse 6

ततो वृत्रः समुत्तस्थौ ज्वालामाली महासुरः । महाकायो महादंष्ट्रो भिन्नाञ्जनचयप्रभः ॥

ત્યારે મહાસુર વૃત્ર ઊભો થયો—જ્વાળાની માળાઓથી આવૃત; વિશાળ કાયાવાળો, વિશાળ દંષ્ટ્રાવાળો, કચડાયેલા કાજળના ઢગલા જેવી ધૂમ્ર-દીપ્તિથી ઝળહળતો।

Verse 7

इन्द्रशत्रुरमेयात्मा त्वष्टृतेजोपबृंहितः । अहन्यहनि सोऽवर्धदिषुपातं महाबलः ॥

ઇન્દ્રનો શત્રુ, અપરિમેય સ્વભાવવાળો, ત્વષ્ટૃની અગ્નિમય શક્તિથી બળવત્તર થયો; દિવસે દિવસે તે મહાબલી શરવર્ષા, એટલે યુદ્ધપરાક્રમમાં, વધતો ગયો।

Verse 8

वधाय चात्मनो दृष्ट्वा वृत्रं शक्रो महासुरम् । प्रेषयामास सप्तर्षोन्सन्धिमिच्छन् भयातुरः ॥

મહાન અસુર વૃત્ર પોતાનાં જ વિનાશ પર તત્પર છે એમ જોઈ, ભયથી વ્યાકુળ શક્ર (ઇન્દ્ર) સંધિ કરવા ઇચ્છીને સપ્તર્ષિઓને બોલાવ્યા।

Verse 9

सख्यञ्चक्रुस्ततस्तस्य वृत्रेण समयांस्तथा । ऋषयः प्रीतमनसः सर्वभूतहिते रताः ॥

પછી તેમણે તેની સાથે મૈત્રી કરી અને એ જ રીતે વૃત્ર સાથે પણ સંધિ-કરારો કર્યા. મુનિઓ હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ સર્વ ભૂતોના કલ્યાણમાં પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 10

समयस्थितिमुल्लङ्घ्य यदा शक्रेण घातितः । वृत्रो हत्याभिभूतस्य तदा बलमशीऱ्यत ॥

જ્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) એ સ્થાપિત સંધિ-નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને વૃત્રનો વધ કર્યો, ત્યારે વૃત્રવધના પાપથી અભિભૂત ઇન્દ્રનું બળ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થવા લાગ્યું।

Verse 11

तच्छक्रदेहविभ्रष्टं बलं मारुतमाविशत् । सर्वव्यापिनमव्यक्तं बलस्यैवाधिदैवतम् ॥

તે બળ ઇન્દ્રના દેહમાંથી નીકળી વાયુમાં પ્રવેશ્યું. વાયુ સર્વવ્યાપી અને અવ્યક્ત છે—બળનું અધિદૈવત તરીકે તેને સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 12

अहल्यां च यदा शक्रो गौतमं रूपमास्थितः । धर्षयामास देवेन्द्रस्तदा रूपमहियत ॥

જ્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) એ ગૌતમનું રૂપ ધારણ કરીને અહલ્યાનું ઉલ્લંઘન/વ્યભિચાર કર્યો, ત્યારે એ ધારણ કરેલું રૂપ જ પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 13

अङ्गप्रत्यङ्गलावण्यं यदतीव मनोरम । विहाय दुष्टं देवेन्द्रं नासत्यावगमत् ततः ॥

સર્વ અંગ-ઉપાંગોમાં અતિમોહક સૌંદર્યથી યુક્ત તે ત્યારે દુષ્ટ દેવેશ (ઇન્દ્ર) ને ત્યજી, પછી નાસત્ય (અશ્વિન યુગલ) પાસે ગઈ।

Verse 14

धर्मेण तेजसा त्यक्तं बलहीनमरूपिणम् । ज्ञात्वा सुरेशं दैतेयास्तज्जये चक्रुरुद्यमम् ॥

ધર્મ અને શ્રી (તેજ/ઐશ્વર્ય) દ્વારા પરિત્યક્ત, નિર્બળ અને જાણે નિરાકાર થયેલા દેવાધિપ ઇન્દ્રને જાણી દૈત્યોએ તેને જીતવા પ્રયત્ન આરંભ્યો।

Verse 15

राज्ञामुद्रिक्तवीर्याणां देवेन्द्रं विजिगीषवः । कुलेष्वतिबला दैत्या अजायन्त महामुने ॥

હે મહામુને, જેમના રાજવંશોમાં પરાક્રમ અત્યંત વધ્યો હતો, તેમાં દેવેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ને જીતવાની ઇચ્છાવાળા અતિશય શક્તિશાળી દૈત્યો જન્મ્યા।

Verse 16

कस्यचित्त्वथ कालस्य धरणी भारपीडिता । जगाम मेरुशिखरं सदो यत्र दिवौकसाम् ॥

પછી થોડો સમય વીતી ગયા બાદ, ભારથી પીડિત પૃથ્વી દેવોના નિવાસસ્થાન એવા મેરુ પર્વતના શિખર પર ગઈ।

Verse 17

तेषां सा कथयामास भूरिभारावपीडिता । दनुजातमजदैत्योत्थं खेदकारणमात्मनः ॥

ભારે ભારથી દબાયેલી તેણે તેમને પોતાના દુઃખનું કારણ જણાવ્યું—દનુજ દાનવોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પીડા।

Verse 18

एते भवद्भिरसुरा निहताः पृथुलौजसः । ते सर्वे मानुषे लोके जाता गेहेषु भूभृताम् ॥

આ મહાબળવાન, વ્યાપક તેજવાળા અસુરો તમારાથી સંહારાયા હતા; તેઓ બધા માનવલોકમાં રાજાઓના ઘરોમાં ફરી જન્મ્યા છે।

Verse 19

अक्षौहिण्यो हि बहुलास्तद्भारार्ता व्रजाम्यधः । तथा कुरुध्वं त्रिदशा यथा शान्तिर्भवेन्मम ॥

અક્ષૌહિણી સેનાઓ ખરેખર ઘણી છે; તેમના ભારથી પીડિત હું ધસી રહી છું. તેથી, હે ત્રિદશ દેવો, મને શાંતિ મળે તેવું કરો।

Verse 20

पक्षिण ऊचुः तेजोभागैस्ततो देवा अवतेरुर्दिवो महीम् । प्रजानामुपकारार्थं भूभारहरणाय च ॥

પક્ષીઓએ કહ્યું—ત્યારે દેવતાઓ પોતાના-પોતાના તેજના અંશો લઈને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર અવતર્યા; પ્રાણીઓના હિત માટે તથા પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવા માટે।

Verse 21

यदिन्द्रदेहजं तेजस्तन्मुमोच स्वयं वृषः । कुन्त्या जातो महातेजास्ततो राजा युधिष्ठिरः ॥

ઇન્દ્રના પોતાના શરીરમાંથી જન્મેલું જે તેજ હતું, તેને વૃષ (ધર્મ) સ્વયં પ્રગટ કર્યો; અને કુંતીમાંથી મહાતેજસ્વી રાજા યુધિષ્ઠિર જન્મ્યા।

Verse 22

बलं मुमोच पवनस्ततो भीमो व्यजायत । शक्रवीर्यार्धतश्चैव जज्ञे पार्थो धनञ्जयः ॥

પછી વાયુએ પોતાનું બળ પ્રગટ કર્યું; તેમાંથી ભીમ જન્મ્યા. અને ઇન્દ્રની વીર્યશક્તિના અર્ધાંશથી પાર્થ ધનંજય (અર્જુન) જન્મ્યા।

Verse 23

उत्पन्नौ यमजौ माद्रयां शक्ररूपौ महाद्युतिः । पञ्चधा भगवानीत्थमवतीर्णः शतक्रतुः ॥

માદ્રીમાંથી શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન રૂપ ધરાવતા બે તેજસ્વી જોડિયા પુત્રો જન્મ્યા; આ રીતે ભગવાન શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) પંચરૂપે અવતર્યા।

Verse 24

तस्योत्पन्ना महाभागा पत्नी कृष्णा हुताशनात् ।

અને હુતાશન (અગ્નિદેવ)માંથી તેની પરમ સૌભાગ્યવતી પત્ની કૃષ્ણા જન્મી।

Verse 25

शक्रस्यैकस्य सा पत्नी कृष्णा नान्यस्य कस्यचित् । योगीश्वराः शरीराणि कुर्वन्ति बहुलान्यपि ॥

કૃષ્ણા માત્ર શક્ર (ઇન્દ્ર) ની જ પત્ની છે, બીજાની નથી. છતાં યોગના અધિપતિઓ અનેક દેહો પણ રચી શકે છે.

Verse 26

पञ्चानामेकपत्नीत्वमित्येतत्कथितं तव । श्रूयतां बलदेवोऽपि यथा यातः सरस्वतीम् ॥

આ રીતે એક જ પત્ની ધરાવનારા તે પાંચ વિશે મેં કહ્યું. હવે બલદેવ પણ સરસ્વતી (નદી) પાસે કેવી રીતે ગયો તે પણ સાંભળો.