Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
অধ্যায় ১ ব্যাসদেৱৰ মঙ্গলাচৰণ আৰু শিৱস্তৱেৰে আৰম্ভ হয়। তেওঁ শিৱক সোমস্বৰূপ, গণাধিপতি, পুত্ৰসহিত পিতা আৰু প্ৰধান–পুৰুষৰ প্ৰভু—সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ—ৰূপে বন্দনা কৰে। তাৰ পিছত শিৱৰ লক্ষণ—অতুল শক্তি, সৰ্বব্যাপী ঐশ্বৰ্য, স্বামিত্ব আৰু বিভূত্ব—বৰ্ণনা কৰি অজ, নিত্য, অব্যয় মহাদেৱৰ শৰণাগতি কৰা হয়। তাৰপিছত প্ৰসঙ্গ ধাৰ্মক্ষেত্ৰ আৰু তীৰ্থসমূহলৈ যায়—গঙ্গা–কালিন্দী সঙ্গম আৰু প্ৰয়াগাদি স্থানত—য’ত নিয়মপৰায়ণ ঋষিসকলে মহাসত্র পালন কৰিছে। এই সমাৱেশৰ সংবাদ শুনি ব্যাস-পরম্পৰাসংযুক্ত প্ৰসিদ্ধ সূত, যি আখ্যান, কাল, নীতি আৰু কাব্যবাণীত নিপুণ, তাত উপস্থিত হয়। ঋষিসকলে তেওঁক যথোচিত আতিথ্য আৰু বিধিবদ্ধ সন্মান দিয়ে; ইয়াৰ পৰাই আগলৈ সংলাপৰ কাঠামো আৰম্ভ হয়।
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
এই অধ্যায়ত সূতে কল্পচক্ৰত সৃষ্টিকাৰ্য আৰম্ভ হোৱাৰ প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰে। ‘ষট্কুলীয়’ মুনিসকলে ‘পৰম’—সৰ্বোচ্চ তত্ত্ব কি—এই বিষয়ে দীঘলীয়া বিতৰ্ক কৰে; প্ৰত্যেকে ভিন্ন মত আগবঢ়ালেও পৰম তত্ত্ব দুঃনিরূপ্য হোৱাৰ বাবে নিশ্চিত সিদ্ধান্ত নহয়। তেতিয়া বিবাদ মীমাংসাৰ বাবে তেওঁলোকে দেব-দানৱৰ স্তৱমধ্যস্থ, অবিনাশী বিধিনিৰ্ধাৰক ব্ৰহ্মাৰ দৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে মেরু পৰ্বতলৈ যাত্ৰা কৰে। মেরুৰ পুণ্যশিখৰ দেব, দানৱ, সিদ্ধ, চাৰণ, যক্ষ আৰু গন্ধৰ্বেৰে পৰিপূৰ্ণ, ৰত্ন, উপবন, গুহা আৰু জলপ্ৰপাতৰে শোভিত বুলি বৰ্ণিত। তাত ‘ব্ৰহ্মবন’ নামৰ বিস্তীৰ্ণ অৰণ্য, সুগন্ধি নিৰ্মল জলেৰে ভৰা হ্ৰদ, পুষ্পিত বৃক্ষ আৰু দৃঢ় প্ৰাচীৰঘেৰা দীপ্তিমান মহানগৰীৰ চিত্ৰ উঠে আহে। এই বৰ্ণনা তত্ত্বনির্ণয়ৰ পূৰ্বভূমি, যিয়ে সূচায় যে পৰম প্ৰশ্নৰ উত্তৰ পবিত্ৰ স্থলত বিশ্বাধিকারীক আশ্ৰয় কৰিলেহে লাভ হয়।
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
অধ্যায় ৩ত ব্ৰহ্মাই শিৱ/ৰুদ্ৰৰ পৰমত্ব তত্ত্বৰূপে ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰভুৰ স্বৰূপ এনেকুৱা যে বাক্ আৰু মন তাত নাপাই উভতি আহে; সেই আনন্দৰ জ্ঞানী নিৰ্ভয়। তেওঁেই জীৱসকলৰ মাধ্যমেৰে সকলো লোক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা একমাত্ৰ ঈশ্বৰ; তেওঁৰ পৰা দেবতাসহ ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ৰুদ্ৰ-ইন্দ্ৰ, ভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু জগতৰ প্ৰথম প্ৰকাশ উদ্ভৱ হয়। তেওঁ কাৰণসমূহৰ অধিষ্ঠাতা আৰু ধ্যানযোগ্য পৰমকাৰণ, কিন্তু নিজে কেতিয়াও আন কাৰোৰ পৰা উৎপন্ন নহয়। শিৱ সৰ্বেশ্বৰ, সৰ্বৈশ্বৰ্যসম্পন্ন, মুক্তিকামীসকলৰ ধ্যানবিষয়; আকাশমধ্যত অৱস্থিত হৈও সৰ্বত্র ব্যাপ্ত। ব্ৰহ্মাই স্বীকাৰ কৰে যে প্ৰজাপতি পদ তেওঁ শিৱৰ কৃপা আৰু উপদেশে লাভ কৰিছে। একত বহুতা, নিষ্ক্ৰিয়ৰ মাজত ক্ৰিয়াশীলতা, এক বীজৰ পৰা বহুৰূপ—ৰুদ্ৰ ‘অদ্বিতীয়’। তেওঁ সকলো জীৱৰ হৃদয়ত নিত্য বাস কৰে, আনৰ বাবে অগোচৰ, আৰু সদায় বিশ্ব ধৰি তত্ত্বাবধান কৰে।
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
এই অধ্যায়ত সূতে কয় যে বহু মহর্ষি মহাদেৱৰ পূজাত নিমগ্ন হৈ দীঘলীয়া যজ্ঞ-সত্রৰ আৰম্ভণি কৰে। সত্রখন আশ্চৰ্যজনক আৰু সৃষ্টিকৰ্তাসকলৰ আদ্য সৃজন-প্ৰেৰণাৰ সদৃশ বুলি বৰ্ণিত। প্ৰচুৰ দক্ষিণাসহ সত্র সমাপ্ত হ’লে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ আজ্ঞাত বায়ুদেৱৰ আগমন হয়। বায়ুৰ তাত্ত্বিক স্বৰূপ বুজোৱা হৈছে—তেওঁ প্ৰত্যক্ষজ্ঞানী, আজ্ঞাবলে নিয়ন্তা, মৰুতসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; প্ৰাণ আদি ক্ৰিয়াৰে দেহৰ অংগ-প্ৰত্যংগ চলাই দেহধাৰী জীৱক ধাৰণ-পোষণ কৰে। অণিমা আদি শক্তি, জগতধাৰণ কাৰ্য, আৰু শব্দ-স্পৰ্শ, আকাশ-যোনি, তেজৰ সৈতে সম্পৰ্ক আদি সূক্ষ্ম তত্ত্বভাষাও উল্লেখিত। বায়ু আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰা দেখি ঋষিসকলে ব্ৰহ্মবচন স্মৰণ কৰি আনন্দিত হয়, উঠি প্ৰণাম কৰে আৰু তেওঁৰ বাবে সন্মানাসন সাজে—পৰৱৰ্তী উপদেশৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
নৈমিষাৰণ্যত সূতে মুনিসকলৰ আনুষ্ঠানিক জিজ্ঞাসা বায়ুৰ আগত উত্থাপন কৰে—ঈশ্বৰগম্য জ্ঞান তেওঁ কেনেকৈ লাভ কৰিলে আৰু শৈৱভাব কেনেকৈ জাগ্ৰত হ’ল। বায়ুৱে শ্বেতলোহিত কল্পৰ কথা কয়: সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে ব্ৰহ্মাই ঘোৰ তপস্যা কৰিলে। তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ পৰমপিতা মহেশ্বৰ কৌমাৰ ৰূপে ‘শ্বেত’ নামে প্ৰকাশ পাই ব্ৰহ্মাক সাক্ষাৎ দৰ্শন, পৰম জ্ঞান আৰু গায়ত্ৰী দান কৰিলে। এই অনুগ্ৰহে ব্ৰহ্মা চৰাচৰ সৃষ্টিত সমৰ্থ হ’ল। পৰমেশ্বৰৰ পৰা ব্ৰহ্মাই ‘অমৃত’সম উপদেশ যি শুনিছিল, বায়ুৱে নিজৰ তপোবলে ব্ৰহ্মাৰ মুখৰ পৰা লাভ কৰিলে। মুনিসকলে দৃঢ়ভাৱে গ্ৰহণ কৰিলে পৰম সিদ্ধি দিয়া মঙ্গল জ্ঞানৰ স্বৰূপ সুধিলে; বায়ুৱে তাক পশুপাশপতি-জ্ঞান বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰি সত্য কল্যাণাৰ্থীৰ বাবে পৰা নিষ্ঠাৰ উপদেশ দিয়ে।
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে বায়ুক সোধে—পশু (বন্ধ জীৱ) আৰু পাশ (বন্ধনৰ তত্ত্ব)ৰ স্বৰূপ কি, আৰু সিহঁতৰ পৰম অধিপতি পতি কোন। বায়ুৱে স্থাপন কৰে যে সৃষ্টিৰ বাবে চেতন, বুদ্ধিমৎ কাৰণ অনিবাৰ্য; অচেতন প্ৰধান, পৰমাণু বা অন্য জড় তত্ত্বে নিজে নিজে শৃঙ্খলাবদ্ধ জগত সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে। জীৱ কৰ্তা যেন দেখা যায়, কিন্তু তাৰ কার্যক্ষমতা প্ৰভুৰ প্ৰেৰণা অনুসৰেই চলে—জ্ঞানহীন অন্ধৰ চলাৰ দৰে। পশু-পাশ-পতি ত্ৰয়ৰ ওপৰত এক পৰম পদ আছে; তত্ত্ববিদ্যা/ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ জ্ঞান লাভে যোনিমুক্তি আৰু পুনর্জন্মনিবৃত্তি হয়। ভোক্তা-ভোগ্য-প্ৰেৰয়িতা এই ত্ৰিবিধ বিবেকৰ পিছত মুক্তিকামী জ্ঞানীৰ বাবে আৰু উচ্চতর কিবা জানিবলগীয়া নাথাকে বুলি উপসংহাৰ।
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ঋষিসকলে কাল (সময়) বিষয়ে সোধে যে ই সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ সৰ্বজনীন শর্ত, আৰু জগত চক্রৰ দৰে সৃষ্টি-লয়ত পুনঃপুনঃ ঘূৰে। তেওঁলোকে কয়—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু (হৰি), ৰুদ্ৰ আৰু আন দেৱ-অসুৰো কালে স্থাপন কৰা নিয়তি অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে; কালেই ভূত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎ বিভাজন কৰে আৰু সকলো প্ৰাণীক জৰাগ্ৰস্ত কৰে। তেওঁলোকে সোধে—এই দিৱ্য কাল কোন, কাৰ অধীন, আৰু কোনোবা কি ইয়াৰ অতীত? বায়ুৱে উত্তৰ দিয়ে—কাল নিমেষ-কাষ্ঠা আদি মাপযোগ্য তত্ত্ব; কালাত্মা; পৰম মাহেশ্বৰ তেজ; নিয়োগৰূপ অপ্রতিহত নিয়ন্ত্ৰক শক্তি, যি স্থাবৰ-জঙ্গম জগত শাসন কৰে। মোক্ষো মহাকালাত্মাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অংশ-প্ৰসৱ ৰূপে প্ৰকাশ পায়, যেন অগ্নিয়ে প্ৰেৰিত লোহা গতি কৰে। সিদ্ধান্ত—জগত কালাধীন, কিন্তু কাল জগতাধীন নহয়; কাল শিৱাধীন, শিৱ কালাধীন নহয়। শিৱৰ অজেয় শাৰ্ব তেজ কালে প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়ে কালৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা দুষ্কৰ।
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
এই অধ্যায়ত কালমান (সময়-মাপ) সম্পৰ্কে শাস্ত্ৰীয় নিৰ্ণয় বৰ্ণিত। ঋষিসকলে সোধে—আয়ু আৰু সংখ্যাৰূপ কাল কোন মানদণ্ডে গণনা হয়, আৰু মাপযোগ্য কালৰ পৰম সীমা কি। বায়ু চকুৰ পলকক আধাৰ কৰি ‘নিমেষ’ক সৰ্বাধিক সূক্ষ্ম একক বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰে, তাৰ পিছত ক্ৰমে নিমেষৰ পৰা কাষ্ঠা, কাষ্ঠাৰ পৰা কলা, কলাৰ পৰা মুহূর্ত আৰু মুহূর্তৰ পৰা অহোৰাত্ৰ (দিন-ৰাতি)লৈ মাপৰ শ্ৰেণী ব্যাখ্যা কৰে। পাছত মাহ, ঋতু আৰু অয়নৰ সম্পৰ্ক, মানৱ-বছৰ (মানুষ-অব্দ)ৰ লক্ষণ, আৰু দেৱ-গণনা আৰু পিতৃ-গণনাৰ ভেদ বুজাই দিয়ে। মুখ্য সিদ্ধান্ত—দক্ষিণায়ন দেৱসকলৰ ৰাতি আৰু উত্তৰায়ন দেৱসকলৰ দিন। এই দিৱ্য মানৰ আধাৰত যুগ-গণনাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰি কোৱা হয় যে ভাৰতবৰ্ষত চাৰিটা যুগ প্ৰসিদ্ধ।
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—পৰমেশ্বৰে আজ্ঞাবলে লীলাৰূপে সমগ্ৰ জগত কেনেকৈ সৃষ্টি আৰু সংহাৰ কৰে, আৰু কোন আদিতত্ত্বৰ পৰা সকলো বিস্তাৰিত হৈ কোনত লয় পায়। বায়ুৱে ক্ৰমবদ্ধ সৃষ্টিতত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে—প্ৰথমে শক্তি প্ৰকাশ পায়; সি ‘শান্ত্যতীত’ পদৰো ওপৰত/অতীতত অৱস্থিত। শক্তিযুক্ত শিৱৰ পৰা মায়া, তাৰ পাছত অব্যক্ত উদ্ভৱ হয়। শান্ত্যতীত, শান্তি, বিদ্যা, প্ৰতিষ্ঠা, নিবৃত্তি—এই পাঁচ ‘পদ’ ঈশ্বৰপ্ৰেৰিত সৃষ্টিক্ৰমৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ; সংহাৰ হয় ইয়াৰ উলটা ক্ৰমে। বিশ্ব পাঁচ ‘কলা’ৰে ব্যাপ্ত, আৰু অব্যক্ত আত্মাৰ অধিষ্ঠান থাকিলেহে কাৰণভূমি হয়। পাছত দাৰ্শনিক যুক্তিত কোৱা হয়—অব্যক্ত বা আত্মা একাই কৰ্তা নহয়; প্ৰকৃতি জড়, পুৰুষ এই প্ৰসঙ্গত অকৰ্তা/অজ্ঞান সদৃশ; সেয়ে প্ৰধান, পৰমাণু আদি জড় কাৰণ বুদ্ধিমান কাৰণ নোহোৱাকৈ সুসংগঠিত জগত উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰে। এইদৰে সৃষ্টিৰ আৱশ্যক চেতন কৰ্তা শিৱই বুলি প্ৰতিপাদিত হয়।
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
এই অধ্যায়ত বায়ুৱে শৈৱ সৃষ্টিক্ৰম আৰু তত্ত্বচিন্তা বৰ্ণনা কৰিছে। পূৰ্বৰ অব্যক্তৰ পৰা প্ৰভুৰ আজ্ঞাত বুদ্ধি আদি ক্ৰমে উদ্ভৱ হয়; সেই পৰিণামৰ পৰা ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু আৰু পিতামহ (ব্ৰহ্মা) কাৰণ-কাৰ্যৰ প্ৰশাসক ৰূপে প্ৰকাশ পায়। দিৱ্য তত্ত্বৰ সৰ্বব্যাপিতা, অপ্রতিহত শক্তি, অনুপম জ্ঞান আৰু সিদ্ধিৰ উল্লেখ কৰি সৃষ্টিৰক্ষা-প্ৰলয় এই তিন কৰ্মত মহেশ্বৰক পৰম কাৰণ আৰু সৰ্বাধিপতি বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। পাছৰ চক্রত সৰ্গ, ৰক্ষা আৰু লয়—এই শাসনভূমিকা ত্ৰিমূৰ্তিক পৃথককৈ দিয়া হয় আৰু কোৱা হয় যে তেওঁলোক পৰস্পৰ উদ্ভৱ, পৰস্পৰ ধাৰণ আৰু পৰস্পৰ সমন্বয়ত বৃদ্ধি পায়। এক দেবৰ স্তৱ অন্যৰ ঈশ্বৰত্ব কমায় নোৱাৰে—এইদৰে সাম্প্ৰদায়িক শ্ৰেষ্ঠত্ববাদ নাকচ কৰা হৈছে; যি ত্ৰিদেৱক নিন্দা কৰে সি আসুৰ/অমঙ্গল অৱস্থালৈ পতিত হয় বুলি সতর্ক কৰা হৈছে। শেষত মহেশ্বৰ ত্ৰিগুণাতীত, চতুৰ্ব্যূহ-স্বৰূপ, সৰ্বাধাৰৰ আধাৰ, লীলাময় জগত্কৰ্তা আৰু প্ৰকৃতি-পুরুষ তথা ত্ৰিমূৰ্তিৰ অন্তৰাত্মা বুলি প্ৰতিষ্ঠিত।
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সকলো মন্বন্তৰ আৰু কল্পভেদৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ, বিশেষকৈ অন্তঃসৰ্গ আৰু প্ৰতিসৰ্গ (পুনঃসৃষ্টি) বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। বায়ু ব্রহ্মাৰ আয়ুষ্কালত পৰাৰ্ধ আদি কালমান উল্লেখ কৰি কয় যে সংশ্লিষ্ট চক্ৰৰ অন্তত পুনঃসৃষ্টি ঘটে। তেওঁ বুজায় যে ব্রহ্মাৰ এক দিনত মনুসকলৰ পৰিভ্ৰমণ অনুসাৰে চৌদ্দটা মুখ্য বিভাগ থাকে। কিন্তু কল্প আৰু মন্বন্তৰ অনাদি-অনন্ত আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণনাতীত; সকলো ক’লেও শ্ৰোতাসকলৰ ফল সীমিত—সেয়ে তেওঁ ব্যৱহাৰিকভাৱে বৰ্তমান প্ৰবৃত্ত কল্পটোৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ গ্ৰহণ কৰে। এই কল্প ‘বৰাহকল্প’; ইয়াত চৌদ্দ মনু—সাতজন স্বায়ম্ভুৱাদি আৰু সাতজন সাবৰ্ণিকাদি—আৰু বৰ্তমান সপ্তম বৈবস্বত মনু প্ৰৱৰ্তমান। অধ্যায়টোৱে সৃষ্টিলয়ৰ ধাৰা মন্বন্তৰসমূহত একে ধৰণে পুনৰাবৃত্ত হয় বুলি সূচাই, পূৰ্ব কল্পৰ নিবৃত্তি আৰু কাল-বায়ুৰ প্ৰভাৱত নতুন চক্ৰাৰম্ভৰ চিত্ৰণেৰে পৰৱৰ্তী বিস্তৃত বিশ্বতত্ত্ব বৰ্ণনাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰে।
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
এই অধ্যায়ত বায়ুৱে সৰ্গ (সৃষ্টিৰ প্ৰকাশ)ৰ তাত্ত্বিক শ্ৰেণীবিভাগ বৰ্ণনা কৰিছে। ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টিচ্ছাৰ পৰা তমসজাত মোহ ক্ৰমে তমোমোহ, মহামোহ, তামিস্ৰ আৰু অন্ধ ৰূপে উদ্ভৱ হয়; ইয়াক পঞ্চবিধ অবিদ্যাৰ স্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত সৃষ্টিৰ স্তৰ আৰু ‘স্ৰোতস’ ধাৰা অনুসাৰে বৰ্ণনা—প্ৰথমে মুখ্য/স্থাৱৰ জড় আৰু বাধাগ্ৰস্ত সৃষ্টি; তাৰ পিছত তিৰ্যকস্ৰোতস (পশু-সৃষ্টি) য’ত অন্তৰত অলপ পোহৰ থাকিলেও বাহিৰত আৱৰণ আৰু ভ্ৰান্ত প্ৰবৃত্তি; ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস (দেৱ-সৃষ্টি) প্ৰসন্নতা, আনন্দ আৰু সত্ত্বপ্ৰাধান্যযুক্ত; আৰু অৰ্বাকস্ৰোতস (মানৱ-সৃষ্টি) সাধক বুলি কোৱা হলেও দুঃখবন্ধনত গভীৰভাৱে আবদ্ধ। লগতে অনুগ্ৰহ-সৃষ্টি চাৰিধৰণে—বিপৰ্যয়, শক্তি, তুষ্টি, সিদ্ধি—গণনা কৰা হৈছে। শেষত নৱ সৰ্গৰ প্ৰমাণ গণনা দিয়া হয়: তিন প্ৰাকৃত (মহৎ, তন্মাত্ৰ/ভূত, বৈকাৰিক/ঐন্দ্ৰিয়ক) আৰু পাঁচ বৈকৃত মুখ্য-স্থাৱৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, নবম কৌমাৰ; এইদৰে গুণপ্ৰাধান্য অনুসাৰে জ্ঞান-ধৰ্ম সামৰ্থ্যৰ ক্ৰম দেখুওৱা হৈছে।
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
অধ্যায় ১৩ত ঋষিসকলে পৰম ভব (শিৱ)ৰ পৰা সৃষ্টিৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় পূৰ্ব উপদেশ স্বীকাৰ কৰি এক তত্ত্বগত সংশয় উত্থাপন কৰে। বিৰূপাক্ষ, শূলধৰ, নীললোহিত, কপৰ্দী আদি নামে স্তূত ৰুদ্ৰক যুগান্তত ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুকো সংহাৰকাৰী বুলি কোৱা হয়; কিন্তু তেওঁলোকে এইটোও শুনিছে যে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ৰুদ্ৰ পৰস্পৰে একে-আনজনৰ অঙ্গৰ পৰা প্ৰকাশ পায়। গুণ-প্ৰধান দৃষ্টিৰে এই পৰস্পৰ উৎপত্তি কেনেকৈ সম্ভৱ—সেয়াই তেওঁলোকৰ প্ৰশ্ন। ৰুদ্ৰ যদি আদিদেৱ, পুৰাতন আৰু যোগক্ষেম-প্ৰদাতা হয়, তেন্তে অব্যক্তজন্মা ব্ৰহ্মাৰ ‘পুত্ৰত্ব’ তেওঁ কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰে? ব্ৰহ্মাই মুনিসকলক দিয়া উপদেশ অনুসৰি সঠিক তত্ত্বব্যাখ্যা বিচাৰি, পুৰাণীয় বংশকাৰণ স্পষ্ট কৰাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
বায়ুৱে ৰুদ্ৰৰ প্ৰতিকল্প (পুনঃপুনঃ) আবিৰ্ভাৱৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰতিটো কল্পত ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিজীৱ সৃষ্টি কৰাৰ পাছত যদি প্ৰজাৰ বৃদ্ধি নহয়, তেন্তে তেওঁ শোকাকুল হয়। ব্ৰহ্মাৰ শোকশমন আৰু জীৱসমৃদ্ধিৰ বাবে পৰমেশ্বৰৰ আজ্ঞাত কালাত্মা, ৰুদ্ৰগণাধিপতি ৰুদ্ৰ একেৰাহে কল্পসমূহত প্ৰকাশ পায়। তেওঁ মহেশ নীললোহিত ৰূপে আবিৰ্ভূত হৈ ব্ৰহ্মাক সহায় কৰে—পুত্ৰসদৃশ দেখা দিলেও দিৱ্য আধাৰত স্থিত থাকে। অধ্যায়ত ৰুদ্ৰৰ পৰম স্বৰূপ—তেজোৰাশি, অনাদি-নিধন, বিভু—আৰু পৰাশক্তিৰ সৈতে তেওঁৰ ঐক্য বৰ্ণিত: তেওঁ অধিকাৰচিহ্ন ধাৰণ কৰে, আজ্ঞা অনুসাৰে নাম-ৰূপ গ্ৰহণ কৰে, দিৱ্য কাৰ্য সম্পাদনত সক্ষম আৰু উচ্চ আজ্ঞাপালক। পাছত মূৰ্তিলক্ষণ বৰ্ণনা—সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তি, চন্দ্ৰালংকাৰ, সৰ্পাভৰণ, পবিত্ৰ কটিসূত্ৰ, কপালচিহ্ন আৰু গঙ্গাধৰ জটা—নীললোহিত/ৰুদ্ৰ ধ্যান আৰু পৰম্পৰা-স্মৃতিৰ বাবে।
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
অধ্যায় ১৫ত আদিসৃষ্টিৰ এক সংকট বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই জীৱ সৃষ্টি কৰিলেও সিহঁত বৃদ্ধি নাপায়। তেওঁ মৈথুনজ সৃষ্টি (যৌন প্ৰজনন-সৃষ্টি) আৰম্ভ কৰিবলৈ ভাবেন; কিন্তু ঈশ্বৰৰ পৰা এতিয়াও স্ত্ৰী-তত্ত্ব/স্ত্ৰী-ধাৰা প্ৰকাশ নোহোৱাত তেওঁ অক্ষম হয়। তেতিয়া তেওঁ স্থিৰ কৰে যে প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বাবে পৰমেশ্বৰৰ প্ৰসাদ অনিবাৰ্য; দিৱ্য অনুগ্ৰহ নাথাকিলে সৃষ্ট জনসমষ্টি বিস্তাৰ নকৰে। ব্ৰহ্মাই অনন্ত, শুদ্ধ, নিৰ্গুণ, ধাৰণাতীত আৰু ঈশ্বৰ-সন্নিহিত সূক্ষ্ম পৰাশক্তিৰ ধ্যান কৰি ঘোৰ তপস্যা কৰে। তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ শিৱ পুৰুষ-স্ত্ৰী তত্ত্বৰ এক্যৰূপ অর্ধনাৰীশ্বৰ হৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। অধ্যায়ৰ বোধ—সৃষ্টিৰ জননশীল বহুত্ব শিৱ-শক্তি ধ্ৰুৱতাৰ প্ৰকাশৰ দ্বাৰাই, অন্তৰ্নিহিত অদ্বয় দিৱ্যতাত স্থিত হৈ, সম্ভৱ; তপস্যাৰ পৰিণতি যান্ত্ৰিক সৃষ্টি নহয়, দেবদৰ্শন।
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
অধ্যায় ১৬ত মহাদেৱ হৰে স্নেহভৰা সন্মানসূচক সম্বোধনেৰে বিশ্বকৰ্মাক ক’লে যে প্ৰজা-বৃদ্ধি আৰু লোককল্যাণৰ বাবে কৰা তেওঁৰ তপস্যা আৰু আবেদন গম্ভীৰ; তাতে শিৱ সন্তুষ্ট হৈ ইচ্ছিত বৰ প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত বৰদানৰ বাক্যৰ পৰা তত্ত্বঘটনালৈ গতি কৰি, শিৱে নিজৰ দেহাংশৰ পৰা দেৱীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটায়; পণ্ডিতসকলে তেওঁক পৰমাত্মা (ভৱ)ৰ পৰম শক্তি বুলি বৰ্ণনা কৰে। দেৱী জন্ম-মৃত্যু-জৰাৰহিতা; য’ত বাক্, মন আৰু ইন্দ্ৰিয় উভতি যায়, তাতো তেওঁ পৰাত্পৰা, তথাপি আশ্চৰ্য ৰূপে প্ৰকাশ পাই মহিমাৰে সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপ্ত হয়। এই অধ্যায়ে পুৰাণকথা আৰু শাক্ত-শৈৱ তত্ত্ব একেলগে গাঁথি দেৱীক অচিন্ত্য পৰাশক্তি আৰু জগত-অনুভৱৰ অন্তঃশক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
এই অধ্যায়ত সৃষ্টিৰ বংশানুক্ৰম আগবাঢ়ে। বায়ুৱে কয় যে প্ৰজাপতিয়ে ঈশ্বৰৰ পৰা শাশ্বত পৰাশক্তি লাভ কৰি মৈথুনপ্ৰভৱ (যুগল) সৃষ্টিৰ সংকল্প কৰে। স্ৰষ্টা অর্ধেক পুৰুষ আৰু অর্ধেক নাৰী ৰূপে প্ৰকাশ পায়; নাৰী‑অর্ধ শতৰূপা ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়। ব্ৰহ্মাই বিৰাজক উৎপন্ন কৰে; পুৰুষতত্ত্ব স্বায়ম্ভুৱ মনু বুলি চিনাক্ত হয়। শতৰূপাই ঘোৰ তপস্যা কৰি মনুক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰে। তেখেতসকলৰ পৰা প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ দুজন পুত্ৰ, আৰু আকূতি আৰু প্ৰসূতি দুজনী কন্যা জন্মে। মনুৱে প্ৰসূতিক দক্ষক আৰু আকূতিক ৰুচিক বিয়া দিয়ে; আকূতিৰ পৰা যজ্ঞ আৰু দক্ষিণা জন্মি লোকধৰ্ম‑ব্যৱস্থা ধাৰণ কৰে। দক্ষৰ চব্বিশজনী কন্যা—শ্ৰদ্ধা, লক্ষ্মী, ধৃতি, পুষ্টি, তুষ্টি, মেধা, ক্ৰিয়া, বুদ্ধি, লজ্জা, বপুঃ, শান্তি, সিদ্ধি, কীৰ্তি আদি—বৰ্ণিত। ধৰ্মই দাক্ষায়ণীসকলক পত্নী ৰূপে গ্ৰহণ কৰে; খ্যাতি, স্মৃতি, প্ৰীতি, ক্ষমা, অনসূয়া, ঊৰ্জা, স্বাহা, স্বধা আদি নামো উল্লেখ আছে। ভৃগু, মৰীচি, অঙ্গিৰস, পুলহ, ক্ৰতু, পুলস্ত্য, অত্রি, বসিষ্ঠ, পাৱক, পিতৃগণ আদি বিবাহত বিভিন্ন বংশধাৰা বিস্তাৰ পায়। অধ্যায়ে দেখুৱায়—ধৰ্মসম্বন্ধীয় প্ৰজা সুখদায়ক, আৰু অধৰ্মসম্বন্ধীয় প্ৰজা দুঃখ‑হিংসাৰ কাৰণ।
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
অধ্যায় ১৮ত ঋষিসকলে সোধে—দক্ষৰ কন্যা সতী (দাক্ষায়ণী) কেনেকৈ পিছত মেনাৰ মাধ্যমে হিমৱানৰ কন্যা হ’ল, মহাত্মা দক্ষে ৰুদ্ৰক কিয় নিন্দা কৰিলে, আৰু চাক্ষুষ মন্বন্তৰত ভৱৰ শাপৰ সৈতে দক্ষৰ জন্ম কেনেকৈ জড়িত। বায়ুৱে উত্তৰ দি কয় যে দক্ষৰ লঘু-চেতসতা আৰু বিবেকভ্ৰংশ ধৰ্ম-যজ্ঞৰ দোষৰূপে দেৱসমাজক ‘মলিন’ কৰে। কাহিনী হিমৱানৰ শিখৰত—দেৱ, অসুৰ, সিদ্ধ আৰু মহর্ষিসকলে দেৱীসহ ঈশানৰ দৰ্শনলৈ সমবেত হয়; দক্ষো নিজৰ কন্যা সতী আৰু জোঁৱাই হৰক চাবলৈ আহে। কিন্তু দেৱীৰ কন্যাত্বৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা পৰাত্পৰ স্বৰূপ নচিনাৰ ফলত তাৰ অজ্ঞান বৈৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়; বিধিৰ সৈতে মিলি সেয়া দীক্ষাযুক্ত কৰ্ম কৰোঁতেও ভৱক যথোচিত সন্মান নকৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। এইদৰে অধ্যায়ে আগলৈ হ’বলগীয়া যজ্ঞভঙ্গৰ কাৰণভূমি স্থাপন কৰে—শিৱৰ তাত্ত্বিক প্ৰাধান্য, যজ্ঞত অহংকাৰৰ বিপদ, আৰু অপৰাধৰ ফলত জগতত ব্যাঘাত জন্মোৱা কৰ্ম-ন্যায়।
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
অধ্যায় ১৯ত ঋষিসকলে সোধে—ধৰ্ম‑অৰ্থৰ নামে যজ্ঞত প্ৰবৃত্ত হলেও দুৰাত্মা দক্ষৰ যজ্ঞত মহেশ্বৰে কেনেকৈ বিঘ্ন সৃষ্টি কৰিলে? বায়ুৱে সময়‑স্থান বৰ্ণনা কৰে—হিমৱতত দেবীৰ সৈতে দেৱতাৰ দীঘলীয়া ক্ৰীড়াবাসৰ পাছত বৈৱস্বত মন্বন্তৰ আহে। তেতিয়া প্ৰাচেতস দক্ষ গঙ্গাদ্বাৰৰ শুভ স্থানত, হিমৱতৰ পৃষ্ঠভাগত, ঋষি‑সিদ্ধসেৱিত ক্ষেত্ৰত অশ্বমেধ যজ্ঞ স্থাপন কৰে। ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, সাধ্য, মৰুত, সোম‑আজ্য‑ধূমভাগী দেৱগণ, অশ্বিনী, পিতৃগণ, মহর্ষিসকল আৰু বিষ্ণু—সকলো যজ্ঞভাগী হৈ সমবেত হয়। কিন্তু ঈশ্বৰ (শিৱ) নথকা অৱস্থাত সমগ্ৰ দেৱসমাজ আহি উপস্থিত হোৱা দেখি দধীচি ক্ৰোধে দক্ষক কয়—অযোগ্যত পূজা আৰু যোগ্যৰ সন্মান নকৰা মহাপাপৰ কাৰণ। সেয়ে শিৱবর্জনৰ ফলত যজ্ঞ বাহ্যত সম্পূৰ্ণ হলেও অন্তৰত দোষযুক্ত; এই ধৰ্মীয়‑বিধিগত ত্ৰুটিয়েই আগন্তুক সংঘাতৰ মূল বুলি অধ্যায়ে স্থাপন কৰে।
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
অধ্যায় ২০ত বায়ু দেৱে বিষ্ণুৰ নেতৃত্বত দেৱতাসকলৰ মহাসত্র যজ্ঞৰ বৰ্ণনা কৰে। বেদীত দৰ্ভ বিছোৱা, অগ্নি জ্বলি উঠা, সোণৰ পাত্ৰ দীপ্ত, আৰু ঋষিসকলে ক্ৰমে ক্ৰমে বৈদিক বিধি পালন কৰে; অপ্সৰাৰ নৃত্য-গীত, বেণু-বীণাৰ নাদ আৰু গম্ভীৰ বেদপাঠে পৰিৱেশ দিৱ্য কৰি তোলে। এনে পবিত্ৰ শৃঙ্খলাত দক্ষৰ অধ্বৰ দেখি বীৰভদ্ৰ মেঘগর্জনৰ দৰে সিংহনাদ কৰে, আৰু গণসমূহে সেই ধ্বনি বঢ়াই আকাশ ভৰ্তি কৰা হুলস্থুল সৃষ্টি কৰে। ভয়ত দেৱতাসকল পলাই যায়, বস্ত্ৰ-অলংকাৰ এলোমেলো হয়; মেরু ভাঙিল নে পৃথিৱী ফাটি আছে বুলি সন্দেহ কৰে। সেই শব্দ ঘন অৰণ্যত হাতীক ত্ৰাস দিয়া সিংহগর্জনৰ দৰে; কিছুমানে ভয়তে প্ৰাণো ত্যাগ কৰে। তাৰ পিছত পৰ্বত বিদীৰ্ণ হয়, ভূমি কঁপে, বতাহ ঘূৰি উঠে, সাগৰ উথলি উঠে—শিৱৰ সংশোধক শক্তিৰ আগমন আৰু দক্ষযজ্ঞৰ আসন্ন বিঘ্নৰ সংকেত।
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
এই অধ্যায়ত বায়ুৱে বৰ্ণনা কৰা যুদ্ধ-প্ৰসঙ্গত বিষ্ণু আৰু ইন্দ্ৰ আদি প্ৰধান দেৱসকল ভয়াকুল হৈ ছিন্নভিন্ন হয়। নিজৰেই (পূৰ্বে নিৰ্মল) অঙ্গ-সামৰ্থ্যৰ দ্বাৰা দেৱসকল পীড়িত হোৱা দেখি আৰু দণ্ডযোগ্য লোক দণ্ড নোপোৱা বুলি ভাবি, ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধৰ পৰা জন্মা গণনায়ক ভদ্ৰ ক্ৰুদ্ধ হয়। সি শৰ্বশক্তি দমন কৰিব পৰা ত্ৰিশূল ধৰি, ঊৰ্ধ্বদৃষ্টি আৰু জ্বলন্ত মুখেৰে, হাতীৰ মাজত সিংহৰ দৰে দেৱসেনাৰ ওপৰত ধাৱমান হয়; তাৰ গতি মত্ত গজৰ দৰে আৰু তাৰ উগ্ৰ কৰ্ম যেন মহাসৰোবৰক নানা ৰঙে মথি অস্থিৰতা-ভীতি সৃষ্টি কৰে। ব্যাঘ্ৰচৰ্ম বস্ত্ৰধাৰী, উৎকৃষ্ট স্বৰ্ণ-তাৰকা অলংকাৰৰে ভূষিত ভদ্ৰ দেৱসমূহৰ মাজত উপকাৰী বনদাৱৰ দৰে বিচৰণ কৰে; দেৱসকলে এক যোদ্ধাক সহস্ৰৰ দৰে দেখে। ভদ্ৰকালীও ৰণৰোষ বৃদ্ধি পাই মদোন্মত্ত হৈ ক্ৰুদ্ধ হয় আৰু জ্বালাময় ত্ৰিশূলে দেৱসকলক বিদ্ধ কৰে। এইদৰে ভদ্ৰ ৰুদ্ৰক্ৰোধৰ প্ৰত্যক্ষ উদ্গাৰ হৈ দীপ্তিমান হয় আৰু ৰুদ্ৰগণ দণ্ডন-শোধনকাৰী দিৱ্য ইচ্ছাৰ বিস্তাৰ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
অধ্যায় ২২ত এক নিৰ্ণায়ক যুদ্ধ-দৈৱ মুহূৰ্ত বৰ্ণিত। আকাশত অতিশয় দীপ্তিমান এক দিব্য ৰথ প্ৰকাশ পায়—বৃষধ্বজচিহ্নিত, ৰত্নময় অস্ত্ৰ-অলংকাৰৰে সজ্জিত। ৰথৰ সাৰথি ব্ৰহ্মা বুলি কোৱা হৈছে; ত্ৰিপুৰ-বধৰ পূৰ্ব প্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰাই বর্তমান ঘটনাৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰা হয়। শিৱৰ স্পষ্ট আজ্ঞাত ব্ৰহ্মা হৰি (বিষ্ণু)ৰ ওচৰলৈ গৈ বীৰ গণনায়ক ভদ্ৰক ৰথাৰোহণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ৰেভাৰ আশ্ৰমৰ সমীপত ভদ্ৰৰ ভয়ংকৰ পৰাক্ৰম ত্ৰ্যম্বক শিৱে অম্বিকাৰ সৈতে প্রত্যক্ষ কৰে বুলি কৈ ঘটনাক পবিত্ৰ ভূগোলত স্থাপন কৰা হয়। ভদ্ৰে ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰি ৰথত উঠে; তাৰ লক্ষ্মী বৃদ্ধি পায়, যেনে পুরদ্বিষ ৰুদ্ৰৰ। শেষত দীপ্ত শঙ্খনাদে দেৱতাক আতঙ্কিত কৰি জঠৰানল জাগাই তোলে আৰু ঘোৰ সংঘর্ষৰ আৰম্ভণি তথা দিৱ্য ব’লৰ সমাবেশ সূচায়।
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
এই অধ্যায়ত দক্ষযজ্ঞ-সংঘাতৰ পিছৰ অৱস্থা বৰ্ণিত। বিষ্ণুপ্ৰমুখ দেৱতাসকল পৰাজিত, আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু ভীত; বীৰভদ্ৰৰ প্ৰমথগণে তেওঁলোকক লোহাৰ শৃংখলে বান্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই সংকটময় মুহূৰ্তত ব্ৰহ্মা শান্তিদূত-সদৃশ মধ্যস্থ হিচাপে বীৰভদ্ৰ (বা তেওঁৰ অধীন গণপতি)ৰ ওচৰলৈ গৈ ক্ৰোধ-শমন আৰু দেৱতাসকলসহ সংশ্লিষ্ট সত্তাসকলক ক্ষমা দান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। ব্ৰহ্মাৰ মৰ্যাদা আৰু নিবেদন দেখি বীৰভদ্ৰৰ ৰোষ শান্ত হয়। সুযোগ পাই দেৱতাসকলে শিৰত অঞ্জলি ধৰি শৰণাগতভাৱে শিৱৰ স্তৱ কৰে—তেওঁক শান্ত, যজ্ঞবিধ্বংসক, ত্ৰিশূলধাৰী, কালাগ্নিৰুদ্ৰ আদি নামে কীৰ্তন কৰি, তেওঁৰ ভয়ংকৰ দণ্ডৰূপকো জগতধৰ্ম-ৰক্ষাৰ ন্যায়সঙ্গত শাসন বুলি স্বীকাৰ কৰে। ভয়ৰ পৰা ভক্তিলৈ ৰূপান্তৰ, মধ্যস্থতাৰ ফলপ্ৰসূতা আৰু শিৱনামত নিহিত শক্তিৰ ইঙ্গিত এই অধ্যায়ৰ মূল বিষয়।
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে বায়ুক সোধে—দেৱী আৰু গণসহ হৰ (শিৱ) অন্তৰ্ধান হৈ ক’লৈ গ’ল, ক’ত বাস কৰে, আৰু বিশ্ৰামৰ আগতে কি কৰিলে। বায়ুৱে উত্তৰ দিয়ে যে দেবাধিদেৱৰ প্ৰিয় মন্দৰগিৰি তপস্যাৰ সৈতে সংযুক্ত তেওঁৰ নিবাসস্থান, য’ত আশ্চৰ্য গুহাসমূহে শোভা পায়। পৰ্বতৰ সৌন্দৰ্য সহস্ৰ মুখেও দীঘলীয়া সময়ত অবৰ্ণনীয়, তথাপি তাৰ ঋদ্ধি, ঈশ্বৰ-নিবাসযোগ্যতা আৰু দেৱীক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ‘অন্তঃপুৰী’ সদৃশ ৰূপান্তৰ বৰ্ণিত হয়। শিৱ–শক্তিৰ নিত্য সান্নিধ্যত তাতৰ ভূমি আৰু উদ্ভিদজগত লোকতকৈ শ্ৰেষ্ঠ হয়; ঝৰণা-প্ৰপাতৰ জল স্নান-পানত পাৱন পুণ্য দিয়ে। সেয়ে মন্দৰ কেৱল দৃশ্য নহয়, তপঃশক্তি, দিৱ্য সান্নিধ্য আৰু প্ৰাকৃতিক মঙ্গল একত্ৰ হোৱা পবিত্ৰ কেন্দ্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত।
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
এই অধ্যায়ত সতী শিৱক প্ৰদক্ষিণ কৰি বিৰহ-বেদনা সংযত কৰি হিমালয়ৰ পূৰ্বৰ তপস্যাস্থললৈ পুনৰ উভতি যায়। তেওঁ হিমৱত আৰু মেনাৰ আগত নিজৰ সংকল্প জনাই অনুমতি লয়, তাৰ পিছত বনাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰি অলংকাৰ ত্যাগ কৰি শুদ্ধ তপস্বিনীৰ বেশ ধাৰণ কৰে। শিৱৰ পদপদ্ম সদায় মনত ধৰি কঠোৰ তপস্যা কৰে; প্ৰকাশিত লিঙ্গত শিৱধ্যান কৰি ত্ৰিসন্ধ্যাৰ পূজা বনফুল-ফল আদিৰে সম্পন্ন কৰে। তেতিয়া এটা দুষ্ট মহাবাঘ ওচৰলৈ আহিলেও চিত্ৰৰ দৰে স্থিৰ হৈ পৰে; সতী একাগ্ৰ ভক্তি আৰু স্বাভাৱিক স্থৈৰ্যৰে নিৰ্ভয় থাকে। পতিব্ৰতা-ভক্তি, তপস্যা, লিঙ্গোপাসনা আৰু একনিষ্ঠ শৈৱচিন্তনৰ ফলস্বৰূপ নিৰ্ভয়তা ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
এই অধ্যায়ত বায়ুৰ কথনধাৰাত কৌশিকী-গৌৰী দেৱী ব্ৰহ্মাক নিজৰ ওচৰত শৰণ লোৱা শাৰ্দূল (বাঘ) সম্পৰ্কে কয়। দেৱীয়ে তাৰ একাগ্ৰ ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে তাক ৰক্ষা কৰা তেওঁৰ প্ৰিয়; শংকৰই তাক গণেশ্বৰ-পদ দিব আৰু দেৱীৰ পৰিচাৰকদলৰ সৈতে সি যাব বুলিও সূচায়। ব্ৰহ্মাই হাঁহি সাৱধান কৰি তাৰ পূৰ্বকৰ্ম বৰ্ণনা কৰে—বাঘৰূপত থাকিলেও সি দুষ্ট নিশাচৰ, কামৰূপী, গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণহিংসক আছিল; সেয়ে পাপফল ভোগ অনিবাৰ্য। কৰুণাত বিবেকৰ প্ৰয়োজন আৰু শিৱেচ্ছাৰে সম্ভৱ উত্তৰণ—এই দুয়ো ভাব ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে বায়ুক সোধে—হিমৱানৰ কন্যা দেবীয়ে কেনেকৈ গৌৰ আৰু দীপ্তিময় ৰূপ ধৰি অলংকৃত অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰি স্বামী শিৱৰ সাক্ষাৎ পালে, দুৱাৰত থকা গণেশসকলে তেতিয়া কি কৰিলে, আৰু তেওঁলোকক দেখি শিৱে কেনেকৈ প্ৰতিক্ৰিয়া দিলে। বায়ুৱে এই ঘটনাক প্ৰণয়জাত ‘পৰম ৰস’ বুলি বৰ্ণনা কৰে, যি কোমল হৃদয়কো মোহিত কৰে। দেবী আশা-আশংকা মিশ্ৰ ভাৱে ভিতৰলৈ সোমাই নিজৰ আগমনৰ বাবে আগ্ৰহী শিৱক দৰ্শন কৰে। অন্তঃপুৰৰ গণসকলে স্নেহভৰা বাক্যৰে তেওঁক সন্মান জনায়; দেবীয়ে ত্ৰ্যম্বকক প্ৰণাম কৰে। উঠাৰ আগতেই শিৱে আনন্দেৰে আলিঙ্গন কৰি কোলাত বহুৱাব খোজে; দেবী শয্যাত বহিলে শিৱে খেলাচ্ছলে তেওঁক কোলাত তুলি লৈ হাঁহি মুখে মুখমণ্ডল চায়। তাৰ পিছত শিৱে কোমল পৰিহাসমিশ্ৰ সংলাপত তেওঁৰ পূৰ্বাৱস্থা স্মৰণ কৰাই ৰূপ, স্বইচ্ছা আৰু মিলন-সমাধানৰ দিৱ্য নিকটতাৰ ইঙ্গিত দিয়ে।
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—দেৱী/শক্তিক ‘আজ্ঞা’ বুলি কিয় কোৱা হয়, আৰু জগতক অগ্নি–সোম স্বভাৱ তথা বাক্–অৰ্থৰূপ বুলি কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বায়ুৱে কয়—অগ্নি হৈছে শক্তিৰ ৰৌদ্ৰী, তীব্ৰ, তৈজসী দীপ্তিময় বৃত্তি; সোম হৈছে শক্তিৰ শাক্ত, অমৃতপূৰ্ণ, শান্তিদায়ক ভাব। তেওঁ তেজ আৰু ৰস/অমৃতক সকলো প্ৰাণীৰ ভিতৰত ব্যাপ্ত সূক্ষ্ম তত্ত্ব বুলি দেখুৱাই কয়—তেজ সূৰ্য/অগ্নিৰ দৰে ক্ৰিয়াশীল, ৰস সোম্য জলৰ দৰে পোষক; এই দুয়োটাই চৰা-অচৰা জগত ধাৰণ কৰে। যজ্ঞ-প্ৰকৃতি কাৰণশৃংখলা—আহুতিৰ পৰা অন্ন, বৰষুণৰ পৰা বৃদ্ধি—দ্বাৰা অগ্নি–সোম চক্ৰত লোকস্থিতি নিৰ্ভৰ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। শেষত অগ্নিৰ ঊৰ্ধ্বগতি আৰু সোম/অমৃতৰ অধোগতি দেখুৱাই, তলত কালাগ্নি আৰু ওপৰত শক্তিক পৰস্পৰ-পূৰক ক্ৰিয়া বুলি নিৰূপণ কৰা হৈছে।
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
অধ্যায় ২৯ত বায়ুৱে শৈৱ তত্ত্বচিন্তনত শব্দ (শব্দ) আৰু অৰ্থ (অৰ্থ)-ৰ অন্তৰ্নিহিত একতা ব্যাখ্যা কৰিছে। তেওঁ কয়—শব্দ নাথাকিলে অৰ্থ নাই, আৰু কোনো শব্দো শেষত নিৰৰ্থক নহয়; লোকব্যৱহাৰত শব্দসমূহ সাৰ্বজনীন অৰ্থবাহক। এই শব্দ–অৰ্থ বিন্যাস প্ৰকৃতিৰ বিকাৰ আৰু শিৱ-শক্তিসহ পৰম শিৱৰ ‘প্ৰাকৃতী মূৰ্তি’ বুলি কোৱা হৈছে। শব্দবিভূতি স্থূল, সূক্ষ্ম আৰু পৰা—এই তিন স্তৰত বৰ্ণিত, আৰু শিৱতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত পৰাশক্তিত ইয়াৰ পৰাকাষ্ঠা। জ্ঞানশক্তি আৰু ইচ্ছাশক্তিৰ সম্পৰ্ক, শক্তিতত্ত্বত সকলো শক্তিৰ সমষ্টি, আৰু শুদ্ধাধ্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কুণ্ডলিনী-মায়াক মূলকাৰণ-মাত্ৰিকা হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ পৰা ষড়ধ্ব তিনটা শব্দপথ আৰু তিনটা অৰ্থপথ ৰূপে বিস্তাৰ লাভ কৰে; কলাৰে ব্যাপ্ত তত্ত্ববিতৰণ আৰু প্ৰকৃতিৰ পঞ্চবিধ পৰিণাম অনুসৰি জীৱৰ ভোগ আৰু লয়-ক্ষমতা তেওঁলোকৰ শুদ্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
অধ্যায় ৩০ত ঋষিসকলে কয় যে শিৱ‑শিৱাৰ আশ্চৰ্য লীলা ইমান গভীৰ যে দেৱতাসকলেও সহজে বুজিব নোৱাৰে, ফলত জ্ঞানগত বিভ্ৰান্তি জন্মে। তাৰ পিছত প্ৰতিপাদিত হয়—ব্ৰহ্মা আদি সৃষ্টিস্থিতিলয়ৰ কৰ্তা হ’লেও শিৱৰ অনুগ্ৰহ‑নিগ্ৰহৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকৰ কাৰ্য চলি থাকে; সেয়ে তেওঁলোক শিৱাধীন। শিৱ কাৰো অনুগ্ৰহ বা দণ্ডৰ বিষয় নহয়; তেওঁৰ ঐশ্বৰ্য সম্পূৰ্ণ অনায়ত্ত, স্বভাবসিদ্ধ স্বাতন্ত্ৰ্য। কিন্তু মূৰ্তিমত্তাই কাৰণত্ব আৰু পৰতন্ত্ৰতাৰ আভাস দিয়ে—ইয়াতেই তাত্ত্বিক টানাপোড়েন উঠে। শাস্ত্ৰত পৰ‑অপৰ দুয়ো ৰূপ কোৱা হয়; একে তত্ত্বত দুয়ো কেনেকৈ এক হয়? পৰম স্বৰূপ নিষ্ফল/নিষ্ক্ৰিয় হ’লে সেই একে সত্তা সগল/প্ৰকাশিত কেনেকৈ হয়? শিৱে যদি স্বভাব উলটাই দিব পাৰে, তেন্তে নিত্য‑অনিত্য ভেদো লুপ্ত হ’ব; সেয়ে প্ৰকাশ স্বভাবৰ অবিৰোধী নিয়ম অনুসৰেই। শেষত সিদ্ধান্তসূত্ৰ—এটা সগল মূর্তাত্ম তত্ত্ব আৰু এটা নিষ্ফল অব্যক্ত শিৱ; সগলৰ অধিষ্ঠাতা শিৱেই।
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
এই অধ্যায়ত বায়ুৱে ঋষিসকলৰ সন্দেহক নাস্তিকতা নহয়, যথাৰ্থ জিজ্ঞাসা বুলি মানি, প্ৰমাণভিত্তিক ব্যাখ্যাৰে সদ্ভাৱসম্পন্ন লোকৰ মোহ দূৰ কৰিবলৈ উদ্যোগ লয়। তেওঁ কয়—শিৱ পৰিপূৰ্ণ; সেয়ে তেওঁৰ কোনো ‘কৰ্তব্য’ নাই; তথাপি পশু–পাশলক্ষণ জগতক ‘অনুগ্ৰহযোগ্য’ বুলি কোৱা হয়। সমাধান স্বভাৱ আৰু স্বাতন্ত্ৰ্যৰ দ্বাৰা—শিৱৰ কৃপা তেওঁৰ নিজ স্বভাৱৰ পৰাই প্ৰবাহিত, গ্ৰহীতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, বাহ্য আদেশতো নহয়। প্ৰভুৰ অনপেক্ষত্ব আৰু অনুগ্ৰহযোগ্য জীৱৰ পৰতন্ত্ৰ অৱস্থাৰ ভেদ দেখুওৱা হয়; অনুগ্ৰহ নাথাকিলে ভুক্তি আৰু মুক্তি অসম্ভৱ। শম্ভুত অজ্ঞানৰ আধাৰ নাই; অজ্ঞান বাঁধা দৃষ্টিত, আৰু কৃপা শিৱৰ জ্ঞান/আদেশে অজ্ঞান-নিবৃত্তি। শেষত নিষ্কল–সকল ভাবৰ ইঙ্গিত—শিৱ পৰমাৰ্থত নিষ্কল হলেও দেহধাৰীৰ ভক্তি-জ্ঞানাৰ্থে মূর্ত্যাত্ম ৰূপে উপলব্ধ হয়।
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
অধ্যায় ৩২ত ঋষিসকলে বায়ু (মাৰুত)ক সোধে—কোন শ্ৰেষ্ঠতম অনুষ্ঠানৰ দ্বাৰা মোক্ষ অপৰোক্ষ (প্ৰত্যক্ষ অনুভৱ) হয় আৰু তাৰ সাধন কি। বায়ুৱে কয় যে শৈৱধৰ্মেই পৰম ধৰ্ম আৰু সৰ্বোত্তম আচৰণ, কিয়নো য’ত প্ৰত্যক্ষ-পরিচিত শিৱে নিজেই মুক্তি দান কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ এই সাধনাক পাঁচটা ক্ৰমবদ্ধ ‘পৰ্ব’ত ভাগ কৰে—ক্ৰিয়া, তপ, জপ, ধ্যান আৰু জ্ঞান। পৰোক্ষ আৰু অপৰোক্ষ জ্ঞানৰ ভেদ দেখুৱাই মোক্ষকাৰক জ্ঞানৰ মহিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। পৰমধৰ্ম আৰু অপৰধৰ্ম—দুয়োটাই শ্রুতি-সম্মত; ‘ধৰ্ম’ শব্দাৰ্থ নিৰ্ণয়ত শ্রুতিকেই নিৰ্ণায়ক প্ৰমাণ বুলি কোৱা হৈছে। পৰমধৰ্ম যোগ-পর্যৱসানী, ‘শ্রুতি-শিৰোগত’ ৰূপে বৰ্ণিত; অপৰধৰ্ম অধিক সাধাৰণ আৰু সুলভ। অধিকাৰভেদে পৰমধৰ্ম যোগ্যজনৰ বাবে, অপৰধৰ্ম সকলোৰে বাবে সাধাৰণ। শেষত ধৰ্মশাস্ত্ৰ, ইতিহাস-পুৰাণ আৰু বিশেষকৈ শৈৱ আগমসমূহৰ অঙ্গ, বিধিবিস্তাৰ আৰু সংস্কাৰ/অধিকার-ব্যৱস্থাই শৈৱধৰ্মক সম্পূৰ্ণভাবে বিস্তাৰ আৰু সমৰ্থন কৰে বুলি প্ৰতিপাদিত।
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
অধ্যায় ৩৩ত ঋষিসকলে ‘পৰম পাশুপত ব্ৰত’ৰ বিধি জানিব খোজে—এই ব্ৰত ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলেও আচৰি ‘পাশুপত’ পদ লাভ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। বায়ুৱে ইয়াক গোপন, পাপনাশক আৰু বেদসম্মত (অথৰ্বশিৰস-সম্পৰ্কিত) আচাৰ বুলি কৈ বিধিক্ৰম আৰম্ভ কৰে। প্ৰথমে শুভ সময় নিৰ্ণয় (বিশেষকৈ চৈত্ৰ পূৰ্ণিমা), শিৱ-সম্পৰ্কিত স্থান বাছনি (ক্ষেত্ৰ, উদ্যান বা শুভলক্ষণযুক্ত বন), স্নান কৰি নিত্যকৰ্ম সম্পূৰ্ণ কৰি প্ৰস্তুতিৰ কথা আছে। সাধকে আচাৰ্যৰ অনুমতি লৈ বিশেষ পূজা কৰে আৰু শুদ্ধিৰ চিহ্নস্বৰূপে শ্বেত বস্ত্ৰ, শ্বেত যজ্ঞোপবীত, শ্বেত মালা/অনুলেপ ধাৰণ কৰে। দৰ্ভাসনত বহি দৰ্ভ হাতত ধৰি পূৰ্ব বা উত্তৰমুখে তিনিবাৰ প্ৰাণায়াম, শিৱ-দেৱীৰ ধ্যান আৰু ‘মই এই ব্ৰত গ্ৰহণ কৰোঁ’ বুলি সংকল্প কৰি দীক্ষিতসদৃশ হয়। ব্ৰতৰ কাল আজীৱন পৰা বাৰ বছৰলৈ, তাৰ অর্ধাদি হ্ৰাস, বাৰ মাহ, এক মাহ, বাৰ দিন, ছয় দিন আৰু এক দিনলৈকে নিৰ্ধাৰিত। শেষত অগ্ন্যাধান আৰু বিৰজা-হোম আদি শুদ্ধিহোমৰ দ্বাৰা ব্ৰতৰ কাৰ্যাৰম্ভ হয়, যাৰ ফলত পাপক্ষয় আৰু শিৱানুসন্ধান স্থাপিত হয়।
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
অধ্যায় ৩৪ত ঋষিসকলে সোধে—দুধৰ বাবে তপস্যা কৰা শিশু শিশুক কেনেকৈ শিৱশাস্ত্ৰৰ প্ৰচাৰক হ’ল, শিৱৰ সত্য স্বৰূপ কেনেকৈ বুজিলে, আৰু ৰুদ্ৰাগ্নিৰ শ্ৰেষ্ঠ শক্তি লাভ কৰি ৰক্ষাকাৰী ভস্ম কেনেকৈ পালে। বায়ুৱে কয়—শিশুক সাধাৰণ শিশু নহয়; সি জ্ঞানী ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদৰ পুত্ৰ, পূৰ্বজন্মৰ কাৰণত সিদ্ধ হৈ পতনৰ পাছত মুনিপুত্ৰ ৰূপে পুনর্জন্ম লাভ কৰিছে। শিৱপ্ৰসাদ আৰু শুভ ভাগ্যৰ ফলত তাৰ সৰল দুধ-ইচ্ছাই তপস্যাৰ দুৱাৰ হ’ল; তাৰ পাছত শংকৰে স্বয়ং ক্ষীৰসাগৰৰ বৰ আৰু স্থায়ী পদ দিলে—চিৰ ‘কুমাৰত্ব’ আৰু শিৱগণৰ মাজত নেতৃত্ব। প্ৰসাদৰূপে ‘কৌমাৰ’ জ্ঞানাগম নামৰ শক্তিময় জ্ঞান পাই সি শৈৱ সিদ্ধান্তৰ উপদেশক হ’ল। মাতৃৰ শোকভৰা দুধ-সম্পৰ্কীয় বাক্য তৎক্ষণাৎ কাৰণ হৈ কাহিনী আগবঢ়ায়; বাকী অংশত কৰ্মপটভূমি, দেৱানুগ্ৰহৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ৰুদ্ৰাগ্নি/ভস্মৰ ৰক্ষাত্মক-দীক্ষাচিহ্নৰ মহত্ত্ব শৈৱ মুক্তিদৃষ্টিত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
অধ্যায় ৩৫ত উদ্ভৱ হোৱা সংকটত আতংকিত দেৱসকলে বৈকুণ্ঠলৈ গৈ হৰি (বিষ্ণু)ক সকলো কথা জনায়। বিষ্ণুৱে চিন্তা কৰি তৎক্ষণাৎ মন্দৰ পৰ্বতলৈ গৈ মহেশ্বৰক সাক্ষাৎ কৰি অনুৰোধ কৰে—দুধ বিচাৰি ব্ৰাহ্মণ বালক উপমন্যুৱে তপোবলে সকলো দহি পেলাইছে; ইয়াক নিবাৰণ কৰিব লাগে। মহেশ্বৰে আশ্বাস দিয়ে কয় যে তেওঁ নিজেই বালকৰ তপস্যা সংযত কৰিব আৰু বিষ্ণুক স্বধামলৈ উভতি যাবলৈ কয়; তপস্যা আৰু তাৰ বিশ্বব্যাপী ফলৰ নিয়ন্ত্ৰণত শিৱৰ অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পাছত শিৱে শক্র (ইন্দ্ৰ)ৰ ৰূপ ধৰি শ্বেত গজত আৰূঢ় হৈ দেৱ-উপদেৱসহ তপোবনৰ ফালে যায়; ছত্ৰ-চামৰ আদি ইন্দ্ৰসদৃশ ৰাজঐশ্বৰ্যৰে শোভিত, মন্দৰত চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিমান বুলি বৰ্ণিত। এই অধ্যায় নিয়ন্ত্রিত দিৱ্য হস্তক্ষেপৰ ভূমিকা—ছদ্মবেশে গৈ তপশক্তিক সত্য, তত্ত্ব আৰু যথাৰ্থ ভক্তিৰ পথলৈ ঘূৰাই দিয়া।