Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
অধ্যায় ১৬ত মহাদেৱ হৰে স্নেহভৰা সন্মানসূচক সম্বোধনেৰে বিশ্বকৰ্মাক ক’লে যে প্ৰজা-বৃদ্ধি আৰু লোককল্যাণৰ বাবে কৰা তেওঁৰ তপস্যা আৰু আবেদন গম্ভীৰ; তাতে শিৱ সন্তুষ্ট হৈ ইচ্ছিত বৰ প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত বৰদানৰ বাক্যৰ পৰা তত্ত্বঘটনালৈ গতি কৰি, শিৱে নিজৰ দেহাংশৰ পৰা দেৱীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটায়; পণ্ডিতসকলে তেওঁক পৰমাত্মা (ভৱ)ৰ পৰম শক্তি বুলি বৰ্ণনা কৰে। দেৱী জন্ম-মৃত্যু-জৰাৰহিতা; য’ত বাক্, মন আৰু ইন্দ্ৰিয় উভতি যায়, তাতো তেওঁ পৰাত্পৰা, তথাপি আশ্চৰ্য ৰূপে প্ৰকাশ পাই মহিমাৰে সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপ্ত হয়। এই অধ্যায়ে পুৰাণকথা আৰু শাক্ত-শৈৱ তত্ত্ব একেলগে গাঁথি দেৱীক অচিন্ত্য পৰাশক্তি আৰু জগত-অনুভৱৰ অন্তঃশক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । अथ देवो महादेवो महाजलदनादया । वाचा मधुरगंभीरशिवदश्लक्ष्णवर्णया
বায়ুৱে ক’লে—তাৰ পাছত দেৱ মহাদেৱে মহামেঘৰ গর্জনৰ দৰে স্বৰে কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে; সেই বাণী মধুৰ, গম্ভীৰ, শিৱমঙ্গলময় আৰু সিদ্ধ উচ্চাৰণৰ শুভ লক্ষণে চিহ্নিত আছিল।
Verse 2
अर्थसंपन्नपदया राजलक्षणयुक्तया । अशेषविषयारंभरक्षाविमलदक्षया
তাইৰ বাক্য অৰ্থসমৃদ্ধ পদেৰে পূৰ্ণ আৰু ৰাজোচিত লক্ষণেৰে যুক্ত আছিল; আৰু সকলো বিষয়ৰ কাৰ্যাৰম্ভ ৰক্ষা কৰাত তাই নিৰ্মল আৰু দক্ষ আছিল।
Verse 3
मनोहरतरोदारमधुरस्मितपूर्वया । संबभाषे सुसंपीतो विश्वकर्माणमीश्वरः
আৰু অধিক মনোহৰ, উদাৰ আৰু মধুৰ হাঁহিৰে, অতি সন্তুষ্ট হৈ ঈশ্বৰে বিশ্বকৰ্মাক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 4
ईश्वर उवाच । वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातमेव मया सर्वं तव वाक्यस्य गौरवम्
ঈশ্বৰে ক’লে—“বৎস, বৎস! হে মহাভাগ্যবান, মোৰ পুত্ৰ আৰু পিতামহ! তোমাৰ বাক্যৰ গৌৰৱ আৰু গম্ভীৰতা মই সম্পূৰ্ণ জানো।”
Verse 5
प्रजानामेव बृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा ऽनेन तुष्टोस्मि ददामि च तवेप्सितम्
“প্ৰজাসকলৰ বৃদ্ধি আৰু মঙ্গলৰ বাবে তুমি এতিয়া তপস্যা কৰিছা। এই তপস্যাত মই সন্তুষ্ট; সেয়ে তোমাৰ ইচ্ছিত বৰ দিছোঁ।”
Verse 6
इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । ससर्ज वपुषो भागाद्देवीं देववरो हरः
এনেদৰে পৰম উদাৰ আৰু স্বভাৱত মধুৰ বাক্য কৈ, দেৱশ্ৰেষ্ঠ হৰে নিজৰ দেহৰ এক অংশৰ পৰা দেৱীক প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 7
यामाहुर्ब्रह्मविद्वांसो देवीं दिव्यगुणान्विताम् । परस्य परमां शक्तिं भवस्य परमात्मनः
ব্ৰহ্মবিদ্বানসকলে তেওঁক দিব্য গুণেৰে সমন্বিত দেৱী বুলি কয়—তেওঁ পৰাত্পৰ, পৰমাত্মা ভব (শিৱ)ৰ পৰম শক্তি।
Verse 8
यस्यां न खलु विद्यंते जन्म मृत्युजरादयः । या भवानी भवस्यांगात्समाविरभवत्किल
যাৰ ভিতৰত জন্ম, মৃত্যু, জৰা আদি একোৱেই নাই—সেই ভৱানী, কোৱা হয়, ভৱ (শিৱ)ৰ অঙ্গৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত হৈছিল।
Verse 9
यस्या वाचो निवर्तन्ते मनसा चेंद्रियैः सह । सा भर्तुर्वपुषो भागाज्जातेव समदृश्यत
যাঁৰ ওচৰলৈ বাক্য, মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহো নপোৱাকৈ উভতি আহে, সেই দেৱী প্ৰভু-ভৰ্তাৰ দেহৰ এক অংশৰ পৰা জন্ম লোৱা যেন দেখা গ’ল।
Verse 10
या सा जगदिदं कृत्स्नं महिम्ना व्याप्य तिष्ठति । शरीरिणीव स देवी विचित्रं समलक्ष्यत
যি দেৱী নিজৰ মহিমাশক্তিৰে এই সমগ্ৰ জগতক ব্যাপি ধৰি স্থিত থাকে, সেই দেৱী তেতিয়া বিস্ময়কৰভাৱে, যেন দেহধাৰিণী—এনেদৰে দেখা গ’ল।
Verse 11
सर्वं जगदिदं चैषा संमोहयति मायया । ईश्वरात्सैव जाताभूदजाता परमार्थतः
এই মায়াই নিজৰ মায়াশক্তিৰে সমগ্ৰ জগতক মোহিত কৰে। তেওঁক ঈশ্বৰৰ পৰা উৎপন্ন বুলি কোৱা হয়, কিন্তু পৰমাৰ্থত তেওঁ অজাত—অজন্মা।
Verse 12
न यस्या परमो भावः सुराणामपि गोचरः । विश्वामरेश्वरी चैव विभक्ता भर्तुरंगतः
যাঁৰ পৰম ভাব দেৱতাসকলৰো অগোচৰ, তেওঁ বিশ্ব আৰু অমৰসকলৰ অধীশ্বৰী; তথাপি ভৰ্তা-প্ৰভুৰ অঙ্গৰ পৰা বিভক্ত ৰূপে প্ৰকাশিতা।
Verse 13
तां दृष्ट्वा परमेशानीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । सर्वज्ञां सर्वगां सूक्ष्मां सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्
তাঁক দৰ্শন কৰি—পৰমেশানী, সকলো লোকৰ মহেশ্বৰী—সৰ্বজ্ঞা, সৰ্বব্যাপিনী, সূক্ষ্মা, সৎ-অসৎ ভেদাতীত আৰু ব্যক্ত-সীমাবর্জিতা দেৱীক (সেয়ে দেখিলে)।
Verse 14
परमां निखिलं भासा भासयन्तीमिदं जगत् । प्रणिपत्य महादेवीं प्रार्थयामास वै विराट्
যাঁৰ জ্যোতিয়ে এই সমগ্ৰ জগত আলোকিত কৰে, সেই পৰমা দেৱীক দৰ্শন কৰি বিৰাটে মহাদেৱীক প্ৰণাম কৰি বিনয়ে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । देवि देवेन सृष्टो ऽहमादौ सर्वजगन्मयि । प्रजासर्गे नियुक्तश्च सृजामि सकलं जगत्
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দেৱি, হে সৰ্বজগন্ময়ী! আদিতে মই দেৱ (শিৱ) দ্বাৰা সৃষ্ট। প্ৰজাসৰ্গৰ কাৰ্যত নিয়ুক্ত হৈ মই এই সমগ্ৰ জগত সৃজন কৰোঁ।
Verse 16
मनसा निर्मिताः सर्वे देवि देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनः पुनः
হে দেৱি, দেৱতাসকল আদি সকলোকে মই কেৱল মনসাৰে নির্মাণ কৰিছোঁ; তথাপি পুনঃপুনঃ সৃষ্ট হ’লেও সিহঁতে প্ৰকৃত বৃদ্ধি লাভ নকৰে।
Verse 17
मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः
সেয়ে সৃষ্টিক মিথুনপ্ৰভৱা (নাৰ-নাৰী যুগলজন্য) কৰি, এতিয়া মোৰ সকলো প্ৰজাক পোষণ কৰি বিস্তাৰ কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 18
न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिर्मम न विद्यते
পূৰ্বে তোমাৰ পৰা নাৰীৰ অব্যয় কুল ওলাই নাহিল। সেয়ে নাৰী-কুল সৃষ্টি কৰাৰ শক্তি মোৰ নাই।
Verse 19
सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्सर्वत्र सर्वेषां सर्वशक्तिप्रदायिनीम्
সকলো শক্তিৰ উৎস নিশ্চয় আপোনাৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়। সেয়ে সৰ্বত্ৰ, সকলোৰে বাবে, আপুনিই সৰ্বশক্তি প্ৰদানকাৰিণী।
Verse 20
त्वामेव वरदां मायां प्रार्थयामि सुरेश्वरीम् । चराचरविवृद्ध्यर्थमंशेनैकेन सर्वगे
হে সৰ্বব্যাপিনী দেৱী! বৰদায়িনী মায়া, হে সুৰেশ্বৰী—মই কেৱল আপোনাকেই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ; চৰাচৰ সকলোৰে বৃদ্ধি-সমৃদ্ধিৰ বাবে আপোনাৰ এক অংশে প্ৰকাশিত হওক।
Verse 21
दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवार्दिनि । एवं सा याचिता देवी ब्रह्मणा ब्रह्मयोनिना
“হে ভৱাৰ্দিনী! মোৰ পুত্ৰ দক্ষৰ কন্যা হওক।” এইদৰে পৰম উৎসজাত স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই দেৱীক অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 22
शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम् । तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य देवदेववरो हरः
ভ্ৰূমধ্যৰ পৰা তেওঁ নিজৰেই সমান দীপ্তিৰে উজ্জ্বল এক শক্তি সৃষ্টি কৰিলে। দেৱদেৱৰ শ্ৰেষ্ঠ হৰে তাক চাই হাঁহি ক’লে।
Verse 23
ब्रह्माणं तपसाराध्य कुरु तस्य यथेप्सितम् । तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा
‘তপস্যাৰে ব্ৰহ্মাক প্ৰসন্ন কৰি, তেওঁ যি ইচ্ছা কৰে সেয়াই কৰা।’ পৰমেশ্বৰৰ সেই আজ্ঞা তাই শিৰ নত কৰি গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 24
ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत् । दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणीम्
ব্ৰহ্মাৰ বচনত দেবী দক্ষৰ কন্যা হ’ল। ব্ৰহ্মস্বৰূপিণী সেই দেবীয়ে ব্ৰহ্মাক অতুল শক্তি দান কৰিলে।
Verse 25
विवेश देहं देवस्य देवश्चांतरधीयत । तदा प्रभृति लोके ऽस्मिन् स्त्रियां भोगः प्रतिष्ठितः
তেওঁ সেই দেৱৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰিলে, আৰু দেৱ নিজে অন্তৰ্ধান হ’ল। তেতিয়াৰ পৰাই এই জগতত স্ত্ৰীৰ সৈতে ভোগ স্থাপিত হ’ল।
Verse 26
प्रजासृष्टिश्च विप्रेंद्रा मैथुनेन प्रवर्तते । ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्तोषं मुनिपुंगवाः
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, প্ৰজাসৃষ্টি আৰু সন্ততিৰ প্ৰবাহ মৈথুনৰ দ্বাৰাই চলি থাকে। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, ব্ৰহ্মায়ো সানন্দ সন্তোষ লাভ কৰিলে।
Verse 27
एतद्वस्सर्वमाख्यातं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यवृद्धिकरं श्राव्यं भूतसर्गानुपंगतः
দেৱীৰ শক্তিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই সকলো কথা তোমালোকক কোৱা হ’ল। ই শ্ৰৱণযোগ্য, পুণ্যবৃদ্ধিকৰ আৰু ভূতসৃষ্টিৰ বৰ্ণনাৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 28
य इदं कीर्तयेन्नित्यं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यं सर्वमवाप्नोति पुत्रांश्च लभते शुभान्
যি ব্যক্তি দেৱীৰ শক্তিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই চৰিত্ৰ নিত্য কীৰ্তন কৰে, সি সকলো পুণ্য লাভ কৰে আৰু শুভ পুত্ৰও পায়।
Frequently Asked Questions
Śiva, pleased by Viśvakarman’s tapas performed for the growth of beings, grants a boon and then manifests Devī from a portion of His own body, identifying her as the supreme Śakti.
It signals an apophatic register: Devī (as Śakti of the supreme) is ultimately beyond conceptualization and linguistic capture, even while she can appear in a form for cosmic and devotional accessibility.
Devī is presented as Bhavānī and Parāśakti—transcendent (free from birth/death/age) and immanent (pervading the entire universe by her mahimā), emerging directly from Śiva’s own being.