भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
এই অধ্যায়ত বায়ুৱে বৰ্ণনা কৰা যুদ্ধ-প্ৰসঙ্গত বিষ্ণু আৰু ইন্দ্ৰ আদি প্ৰধান দেৱসকল ভয়াকুল হৈ ছিন্নভিন্ন হয়। নিজৰেই (পূৰ্বে নিৰ্মল) অঙ্গ-সামৰ্থ্যৰ দ্বাৰা দেৱসকল পীড়িত হোৱা দেখি আৰু দণ্ডযোগ্য লোক দণ্ড নোপোৱা বুলি ভাবি, ৰুদ্ৰৰ ক্ৰোধৰ পৰা জন্মা গণনায়ক ভদ্ৰ ক্ৰুদ্ধ হয়। সি শৰ্বশক্তি দমন কৰিব পৰা ত্ৰিশূল ধৰি, ঊৰ্ধ্বদৃষ্টি আৰু জ্বলন্ত মুখেৰে, হাতীৰ মাজত সিংহৰ দৰে দেৱসেনাৰ ওপৰত ধাৱমান হয়; তাৰ গতি মত্ত গজৰ দৰে আৰু তাৰ উগ্ৰ কৰ্ম যেন মহাসৰোবৰক নানা ৰঙে মথি অস্থিৰতা-ভীতি সৃষ্টি কৰে। ব্যাঘ্ৰচৰ্ম বস্ত্ৰধাৰী, উৎকৃষ্ট স্বৰ্ণ-তাৰকা অলংকাৰৰে ভূষিত ভদ্ৰ দেৱসমূহৰ মাজত উপকাৰী বনদাৱৰ দৰে বিচৰণ কৰে; দেৱসকলে এক যোদ্ধাক সহস্ৰৰ দৰে দেখে। ভদ্ৰকালীও ৰণৰোষ বৃদ্ধি পাই মদোন্মত্ত হৈ ক্ৰুদ্ধ হয় আৰু জ্বালাময় ত্ৰিশূলে দেৱসকলক বিদ্ধ কৰে। এইদৰে ভদ্ৰ ৰুদ্ৰক্ৰোধৰ প্ৰত্যক্ষ উদ্গাৰ হৈ দীপ্তিমান হয় আৰু ৰুদ্ৰগণ দণ্ডন-শোধনকাৰী দিৱ্য ইচ্ছাৰ বিস্তাৰ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततस्त्रिदशमुख्यास्ते विष्णुशक्रपुरोगमाः । सर्वे भयपरित्रस्तादुद्रुवुर्भयविह्वलाः
বায়ুৱে ক’লে—তাৰ পিছত বিষ্ণু আৰু শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) অগ্ৰগামী হৈ সেই দেবশ্ৰেষ্ঠসকল সকলোৱে ভয়ত অতিশয় ত্ৰস্ত হৈ, ভীতিবিহ্বল হৈ পলাই গ’ল।
Verse 2
निजैरदूषितैरंगैर्दृष्ट्वा देवानुपद्रुतान् । दंड्यानदंडितान्मत्वा चुकोप गणपुंगवः
দেৱসকলক উপদ্ৰুত হোৱা দেখি, নিজৰ অদূষিত অংগসমূহ অক্ষত ৰাখি, শিৱগণৰ অগ্ৰগণ্য গণপুঙ্গৱ ক্ৰুদ্ধ হ’ল—দণ্ড্যসকল দণ্ডিত নহ’ল বুলি ভাবি।
Verse 3
ततस्त्रिशूलमादाय शर्वशक्तिनिबर्हणम् । ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन्
তেতিয়া শৰ্বশক্তিৰে বৈৰী বল বিনাশকাৰী ত্ৰিশূল ধৰি, মহাবাহু শিৱে দৃষ্টি ঊৰ্ধ্বলৈ স্থিৰ কৰি মুখৰ পৰা জ্বালা নিক্ষেপ কৰিলে॥
Verse 4
अमरानपि दुद्राव द्विरदानिव केसरी । तानभिद्रवतस्तस्य गमनं सुमनोहरम्
যেনেকৈ সিংহে হাতীৰ ওপৰত ঝাঁপ মাৰে, তেনেকৈ সি দেৱতাসকলকো পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰিলে। আৰু তেওঁলোকৰ পিছে ধাৱমান হৈ তাৰ গতি অতি মনোহৰ দেখা গৈছিল।
Verse 5
वाराणस्येव मत्तस्य जगाम प्रेक्षणीयताम् । ततस्तत्क्षोभयामास महत्सुरबलं बली
সি মত্ত হাতীৰ দৰে দৰ্শনীয় হৈ উঠিল। তাৰ পাছত সেই বলৱানে দেৱতাসকলৰ মহাসেনাক তীব্ৰভাৱে আলোড়িত কৰিলে।
Verse 6
महासरोवरं यद्वन्मत्तो वारणयूथपः । विकुर्वन्बहुधावर्णान्नीलपांडुरलोहितान्
যেনেকৈ বৃহৎ সৰোবৰত মত্ত হাতীৰ দলনেতাই ক্ৰীড়া কৰি নীল, পাণ্ডুৰ আৰু লোহিত—বহু বৰ্ণ উথাল-পাথাল কৰে, তেনেকৈ সি এক হৈও নানা ৰূপ প্ৰকাশ কৰে।
Verse 7
विभ्रद्व्याघ्राजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । छिन्दन्भिन्दन्नुद १ लिन्दन्दारयन्प्रमथन्नपि
সি ব্যাঘ্ৰচৰ্মক বস্ত্ৰৰূপে ধৰি, শ্ৰেষ্ঠ স্বৰ্ণালংকাৰৰে বিভূষিত আছিল। সি বাধা কাটি, ভাঙি, ঠেলি, ছিঙি, ফালি আৰু দমন কৰিও অপ্রতিহতভাৱে আগবাঢ়িল।
Verse 8
व्यचरद्देवसंघेषु भद्रो ऽग्निरिव कक्षगः । तत्र तत्र महावेगाच्चरंतं शूलधारिणम्
ভদ্ৰ দেৱসঙ্ঘসমূহৰ মাজত বনজুইৰ অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত হৈ বিচৰণ কৰিলে। মহাবেগে শূলধাৰী সি ইয়াত-তাত দৌৰি ফুৰিলে।
Verse 9
तमेकं त्रिदशाः सर्वे सहस्रमिव मेनिरे । भद्रकाली च संक्रुद्धा युद्धवृद्धमदोद्धता
সকলো ত্ৰিদশে সেই এজনকেই সহস্ৰজনৰ দৰে ভাবিলে। ভদ্ৰকালীও ক্ৰুদ্ধ হৈ, যুদ্ধবৃদ্ধ মদোন্মাদনাৰে উদ্ধত হৈ উঠিল।
Verse 10
मुक्तज्वालेन शूलेन निर्बिभेद रणे सुरान् । स तया रुरुचे भद्रो रुद्रकोपसमुद्भवः
জ্বালাময় শূল নিক্ষেপ কৰি সি ৰণমধ্যত দেৱসকলক বিদ্ধ কৰিলে। ৰুদ্ৰকোপসম্ভৱ সেই ভদ্ৰ, সেই শূলতেই অধিক দীপ্ত হ’ল।
Verse 11
प्रभयेव युगांताग्निश्चलया धूमधूम्रया । भद्रकाली तदायुद्धे विद्रुतत्रिदशाबभौ
সেই যুদ্ধত ভদ্ৰকালী যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে—চঞ্চল, ধোঁৱাই ধূম্ৰবৰ্ণ আৰু ধূমে আৱৃত অন্ধকাৰময়—প্ৰকাশ পালে; তাতে ত্ৰিদশসকল পলাই গ’ল।
Verse 12
कल्पे शेषानलज्वालादग्धाविश्वजगद्यथा । तदा सवाजिनं सूर्यं रुद्रान्रुद्रगणाग्रणीः
কল্পান্তত শেষনাগৰ অনলজ্বালাৰে যেন সমগ্ৰ বিশ্ব দগ্ধ হয়, তেনেকৈ তেতিয়া ৰুদ্ৰগণৰ অগ্ৰণী (শিৱ) সূৰ্যকো—তাৰ অশ্বসমেত—ৰুদ্ৰসকলৰ অধীনলৈ আনে।
Verse 13
भद्रो मूर्ध्नि जघानाशु वामपादेन लीलया । असिभिः पावकं भद्रः पट्टिशैस्तु यमं यमी
ভদ্ৰই লীলাৰ দৰে বাওঁ পাৱেৰে তৎক্ষণাৎ শত্রুৰ মূৰ্ধাত আঘাত কৰিলে। ভদ্ৰই তৰোৱাৰে পাৱক (অগ্নিদেৱ)ক আক্ৰমণ কৰিলে আৰু তীক্ষ্ণ পট্টিশেৰে যমক; আৰু যমীয়েও তেওঁলোকক সন্মুখীন হ’ল।
Verse 14
रुद्रान्दृढेन शूलेन मुद्गरैर्वरुणं दृढैः । परिघैर्निरृतिं वायुं टंकैष्टंकधरः स्वयम्
তেতিয়া স্বয়ং টঙ্কধাৰী প্ৰভুৱে দৃঢ় ত্ৰিশূলৰে ৰুদ্ৰসকলক দমন কৰিলে; কঠোৰ মুদ্গৰে বৰুণক বশ কৰিলে, লৌহ পৰিঘে নিৰৃতিক ৰোধ কৰিলে আৰু তীক্ষ্ণ কুঠাৰে বায়ুকো সংযত কৰিলে।
Verse 15
निर्बिभेद रणे वीरो लीलयैव गणेश्वरः । सर्वान्देवगणान्सद्यो मुनीञ्छंभोर्विरोधिनः
ৰণত বীৰ গণেশ্বৰে লীলামাত্ৰেই তেওঁলোকক বিদীৰ্ণ কৰিলে; শম্ভুৰ বিৰোধী সকলো দেবগণ আৰু মুনিসকলক তেওঁ তৎক্ষণাৎ দমন কৰিলে।
Verse 16
ततो देवः सरस्वत्या नासिकाग्रं सुशोभनम् । चिच्छेद करजाग्रेण देवमातुस्तथैव च
তাৰ পিছত দেৱে নিজৰ নখৰ তীক্ষ্ণ আগৰে সৰস্বতীৰ সুন্দৰ নাসিকাগ্ৰ ছেদন কৰিলে; একেদৰে দেৱমাতাৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেকুৱাই কৰিলে।
Verse 17
चिच्छेद च कुठारेण बाहुदंडं विभावसोः । अग्रतो द्व्यंगुलां जिह्वां मातुर्देव्या लुलाव च
কুঠাৰে তেওঁ বিভাৱসু (অগ্নি)ৰ বাহুদণ্ড ছেদন কৰিলে; তাৰ পিছত সকলোৰে সন্মুখতে মাতৃদেৱীৰ জিভাৰ পৰা দুই আঙুল পৰিমাণ কাটি পেলালে।
Verse 18
स्वाहादेव्यास्तथा देवो दक्षिणं नासिकापुटम् । चकर्त करजाग्रेण वामं च स्तनचूचुकम्
তাৰ পাছত প্ৰভুৱে সেইদৰে স্বাহাদেৱীৰ সোঁ নাসিকাপুট নখাগ্ৰেৰে কাটি পেলালে, আৰু বাঁ স্তনৰ চূচুকো ছেদন কৰিলে।
Verse 19
भगस्य विपुले नेत्रे शतपत्रसमप्रभे । प्रसह्योत्पाटयामास भद्रः परमवेगवान्
তাৰ পাছত পৰম বেগবান ভদ্ৰে বলপূৰ্বক ভগৰ শতপত্ৰ পদ্মসম দীপ্ত, বিশাল দুটা নয়ন উপড়াই পেলালে।
Verse 20
पूष्णो दशनरेखां च दीप्तां मुक्तावलीमिव । जघान धनुषः कोट्या स तेनास्पष्टवागभूत्
তেওঁ ধনুৰ অগ্ৰভাগত মুকুতামালাৰ দৰে দীপ্ত পুষণৰ দন্তশ্ৰেণীত আঘাত কৰিলে; সেই আঘাতত পুষণৰ বাক্য অস্পষ্ট হৈ পৰিল।
Verse 21
ततश्चंद्रमसं देवः पादांगुष्ठेन लीलया । क्षणं कृमिवदाक्रम्य घर्षयामास भूतले
তাৰপিছত দেৱাধিদেৱে লীলাভাৱে পাদৰ বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠে চন্দ্ৰক ক্ষণমাত্ৰ কৃমিৰ দৰে পদদলিত কৰি ভূতলত ঘঁহি দিলে।
Verse 22
शिरश्चिच्छेद दक्षस्य भद्रः परमकोपतः । क्रोशंत्यामेव वैरिण्यां भद्रकाल्यै ददौ च तत्
পৰম ক্ৰোধত জ্বলি উঠা ভদ্ৰে দক্ষৰ মস্তক ছেদন কৰিলে; আৰু বৈৰিণী চিঞৰি থাকোঁতেই সেই মস্তক ভদ্ৰকালীলৈ অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 23
तत्प्रहृष्टा समादाय शिरस्तालफलोपमम् । सा देवी कंडुकक्रीडां चकार समरांगणे
সেয়া দেখি দেৱী অতি প্ৰহৃষ্টা হ’ল। শিৰৰ সমান তালফল সদৃশ সেই বস্তু তুলি লৈ, ৰণাঙ্গনত কন্দুক-ক্ৰীড়া (বল-খেলা) আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 24
ततो दक्षस्य यज्ञस्त्री कुशीला भर्तृभिर्यथा । पादाभ्यां चैव हस्ताभ्यां हन्यते स्म गणेश्वरैः
তাৰ পিছত দক্ষৰ যজ্ঞবেদীক গণেশ্বৰসকলে পায়ে লাথি মাৰি আৰু হাতে আঘাত কৰি প্ৰহাৰ কৰিলে—যেনেকৈ কুশীলা (উচ্ছৃঙ্খল) নাৰীক স্বামীয়ে শাসন কৰে।
Verse 25
अरिष्टनेमिने सोमं धर्मं चैव प्रजापतिम् । बहुपुत्रं चांगिरसं कृशाश्वं कश्यपं तथा
অৰিষ্টনেমিৰ বাবে সোম, ধৰ্ম আৰু প্ৰজাপতি; লগতে অঙ্গিৰস-বংশীয় বহুপুত্ৰ, আৰু কৃশাশ্ব তথা কশ্যপ—এইসকলক (তাঁৰ বাবে) নিৰ্দিষ্ট কৰা হ’ল।
Verse 26
गले प्रगृह्य बलिनो गणपाः सिंहविक्रमाः । भर्त्सयंतो भृशं वाग्भिर्निर्जघ्नुर्मूर्ध्नि मुष्टिभिः
সিংহসম বিক্ৰমশালী বলৱান গণপসকলে তাৰ গলাত ধৰি পেলালে। কঠোৰ বাক্যে তীব্ৰ ভৰ্ত্সনা কৰি, মুষ্টিঘাতে তাৰ মূৰত আঘাত কৰিলে।
Verse 27
धर्षिता भूतवेतालैर्दारास्सुतपरिग्रहाः । यथा कलियुगे जारैर्बलेन कुलयोषितः
ভূত-ৱেতালসকলে পত্নী, পুত্ৰ আৰু গৃহ-পরিগ্ৰহ (পৰিয়াল-সম্পদ)ক নিপীড়িত কৰিলে—যেনেকৈ কলিযুগত জাৰসকলে বলপূৰ্বক কুলযোষিতাক লাঞ্ছিত কৰে।
Verse 28
तच्च विध्वस्तकलशं भग्नयूपं गतोत्सवम् । प्रदीपितमहाशालं प्रभिन्नद्वारतोरणम्
আৰু সেই স্থানটো এনেদৰে দেখা গ’ল—কলশ ধ্বস্ত, যূপ (যজ্ঞস্তম্ভ) ভগ্ন, উৎসৱ নিভি গ’ল; মহাশালা জ্বলন্ত, আৰু দুৱাৰ-তোৰণ ছিন্নভিন্ন।
Verse 29
उत्पाटितसुरानीकं हन्यमानं तपोधनम् । प्रशान्तब्रह्मनिर्घोषं प्रक्षीणजनसंचयम्
দেৱসেনা ছিন্নভিন্ন হ’ল; তপোধনো আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ ক্ষয় হ’ব ধৰিলে। ব্ৰহ্মনাদ স্তব্ধ হ’ল আৰু জনসমাৱেশ অতি ক্ষীণ হৈ পৰিল।
Verse 30
क्रन्दमानातुरस्त्रीकं हताशेषपरिच्छदम् । शून्यारण्यनिभं जज्ञे यज्ञवाटं तदार्दितम्
তেতিয়া যজ্ঞৱাটিকা বিধ্বস্ত ৰূপে দেখা দিলে—আর্ত নাৰীৰ ক্ৰন্দনে পূৰ্ণ, অৱশিষ্ট সকলো সামগ্ৰীহীন, আৰু শূন্য অৰণ্যৰ ন্যায়।
Verse 31
शूलवेगप्ररुग्णाश्च भिन्नबाहूरुवक्षसः । विनिकृत्तोत्तमांगाश्च पेतुरुर्व्यां सुरोत्तमाः
শূলৰ প্ৰচণ্ড বেগত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ দেৱশ্ৰেষ্ঠসকল ভূমিত পৰিল—কাৰোবাহু, ঊৰু আৰু বক্ষ বিদীৰ্ণ হ’ল, আৰু কাৰো শিৰ সম্পূৰ্ণ ছিন্ন হ’ল।
Verse 32
हतेषु तेषु देवेषु पतितेषुः सहस्रशः । प्रविवेश गणेशानः क्षणादाहवनीयकम्
সেই দেৱসকল হতা হৈ সহস্ৰে সহস্ৰে পতিত হ’লে, গণেশান এক ক্ষণতে আহৱনীয় অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 33
प्रविष्टमथ तं दृष्ट्वा भद्रं कालाग्निसंनिभम् । दुद्राव मरणाद्भीतो यज्ञो मृगवपुर्धरः
তেতিয়া প্ৰলয়কালাগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা ভদ্ৰক প্ৰৱেশ কৰা দেখি, মৃত্যুভয়ত কঁপি থকা মৃগদেহধাৰী যজ্ঞ দৌৰি পলাই গ’ল।
Verse 34
स विस्फार्य महच्चापं दृढज्याघोषणभीषणम् । भद्रस्तमभिदुद्राव विक्षिपन्नेव सायकान्
সিয়ে মহাধনু টানি সম্পূৰ্ণকৈ বাঁকালে; দৃঢ় জ্যাৰ গর্জন ভয়ংকৰ আছিল। তেতিয়া ভদ্ৰ তীৰবৃষ্টি ছটিয়াই দিয়া যেন তাৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।
Verse 35
आकर्णपूर्णमाकृष्टं धनुरम्बुदसंनिभम् । नादयामास च ज्यां द्यां खं च भूमिं च सर्वशः
সিয়ে মেঘবৰ্ণ ধনু কাণলৈকে সম্পূৰ্ণ টানি, জ্যাঁক এনেকৈ ম্ৰোগালে যে তাৰ নাদ স্বৰ্গ, আকাশ আৰু পৃথিৱীত সকলো দিশে প্ৰতিধ্বনিত হ’ল।
Verse 36
तमुपश्रित्य सन्नादं हतो ऽस्मीत्येव विह्वलम् । शरणार्धेन वक्रेण स वीरो ऽध्वरपूरुषम्
সেই তুমুল নাদৰ আশ্ৰয় লৈ, ‘মই হতা’ বুলি ভাবি বিহ্বল হোৱা সেই বীৰে, বেঁকা কৰি ধৰা অর্ধঢালসহ অধ্বৰ-পুৰুষ (যজ্ঞ-পুৰুষ)ৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 37
महाभयस्खलत्पादं वेपन्तं विगतत्विषम् । मृगरूपेण धावन्तं विशिरस्कं तदाकरोत्
মহাভয়ত তাৰ ভৰি পিছলি গৈছিল, দেহ কঁপিছিল, দীপ্তি ম্লান হৈছিল; সি মৃগৰূপে দৌৰি আছিল—সেই মুহূৰ্ততে (শিৱশক্তিয়ে) তাক শিৰচ্ছিন্ন কৰিলে।
Verse 38
तमीदृशमवज्ञातं दृष्ट्वा वै सूर्यसंभवम् । विष्णुः परमसंक्रुद्धो युद्धायाभवदुद्यतः
সূৰ্যসম্ভৱ সেই পুত্ৰক এইদৰে অৱজ্ঞাত দেখি বিষ্ণু পৰম ক্ৰুদ্ধ হৈ যুদ্ধৰ বাবে উদ্যত হ’ল।
Verse 39
तमुवाह महावेगात्स्कन्धेन नतसंधिना । सर्वेषां वयसां राजा गरुडः पन्नगाशनः
তেতিয়া সকলো পক্ষীৰ ৰজা, পন্নগভক্ষক গৰুড়ে মহাবেগে তাক বহন কৰি লৈ গ’ল—বিনয়ে সন্ধিসকল নত কৰি কাঁধত ধৰি।
Verse 40
देवाश्च हतशिष्टा ये देवराजपुरोगमाः । प्रचक्रुस्तस्य साहाय्यं प्राणांस्त्यक्तुमिवोद्यताः
দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ আগভাগত থকা যি অৱশিষ্ট দেৱসকল আছিল, তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ সহায়লৈ ধাৱিত হ’ল—যেন প্ৰাণ ত্যাগ কৰিবলৈও উদ্যত।
Verse 41
विष्णुना सहितान्देवान्मृगेन्द्रः क्रोष्टुकानिव । दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इव विव्यथः
বিষ্ণুসহ দেৱসকলক দেখি—যেন সিংহে শিয়ালৰ দল দেখে—ভূতেন্দ্ৰ শিৱে হাঁহিলে; আৰু সেই ‘মৃগেন্দ্ৰ’ প্ৰতিদ্বন্দ্বী, মহাসিংহৰ সন্মুখত সিংহেই কঁপাৰ দৰে কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
A combat sequence where Bhadra—arising from Rudra’s anger—charges and wounds the deva hosts with a flame-emitting triśūla, causing Viṣṇu, Indra, and other devas to flee in fear; Bhadrakālī is also depicted as battle-enraged.
It signals the disproportionate potency of Rudra-śakti: a single gaṇa-embodiment of Śiva’s wrath functions as overwhelming, many-fold power, underscoring Śiva’s supremacy over collective deva authority.
Bhadra as Rudra’s wrath-incarnation, Bhadrakālī as a fierce battle-power, and the triśūla as the principal weapon-symbol of punitive cosmic governance.