मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
অধ্যায় ১ ব্যাসদেৱৰ মঙ্গলাচৰণ আৰু শিৱস্তৱেৰে আৰম্ভ হয়। তেওঁ শিৱক সোমস্বৰূপ, গণাধিপতি, পুত্ৰসহিত পিতা আৰু প্ৰধান–পুৰুষৰ প্ৰভু—সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ—ৰূপে বন্দনা কৰে। তাৰ পিছত শিৱৰ লক্ষণ—অতুল শক্তি, সৰ্বব্যাপী ঐশ্বৰ্য, স্বামিত্ব আৰু বিভূত্ব—বৰ্ণনা কৰি অজ, নিত্য, অব্যয় মহাদেৱৰ শৰণাগতি কৰা হয়। তাৰপিছত প্ৰসঙ্গ ধাৰ্মক্ষেত্ৰ আৰু তীৰ্থসমূহলৈ যায়—গঙ্গা–কালিন্দী সঙ্গম আৰু প্ৰয়াগাদি স্থানত—য’ত নিয়মপৰায়ণ ঋষিসকলে মহাসত্র পালন কৰিছে। এই সমাৱেশৰ সংবাদ শুনি ব্যাস-পরম্পৰাসংযুক্ত প্ৰসিদ্ধ সূত, যি আখ্যান, কাল, নীতি আৰু কাব্যবাণীত নিপুণ, তাত উপস্থিত হয়। ঋষিসকলে তেওঁক যথোচিত আতিথ্য আৰু বিধিবদ্ধ সন্মান দিয়ে; ইয়াৰ পৰাই আগলৈ সংলাপৰ কাঠামো আৰম্ভ হয়।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । नमश्शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यंतहेतवे
ব্যাসে ক’লে—সোমস্বৰূপ, গণসহিত আৰু পুত্ৰসহিত ভগৱান শিৱক নমস্কাৰ। প্ৰধান আৰু পুৰুষৰ অধীশ্বৰ, সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ কাৰণ পৰমেশ্বৰক প্ৰণাম।
Verse 2
शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् । स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं संप्रचक्षते
যাঁৰ শক্তি অতুলনীয় আৰু যাঁৰ ঐশ্বৰ্য সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত—তাঁৰ স্বামিত্ব, বিভুত্ব আৰু স্বভাৱ এইদৰে ঘোষণা কৰা হয়।
Verse 3
तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्
মই শিৱৰ শৰণ লওঁ—যিজন অজ, বিশ্বকৰ্মা, শাশ্বত, মঙ্গলময় আৰু অব্যয়; যিজন মহাদেৱ, মহাত্মা প্ৰভু।
Verse 4
धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे । प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि
ধৰ্মক্ষেত্ৰৰ সেই মহাতীৰ্থত, য’ত গংগা আৰু কালিন্দীৰ সংগম—প্ৰয়াগত, নৈমিষাৰণ্যত, ব্ৰহ্মলোকগামী পথত।
Verse 5
मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे
সেই মুনিসকল প্ৰশংসনীয় আচৰণৰ অধিকারী, সত্যব্ৰতত পৰায়ণ, মহাতেজস্বী আৰু মহাভাগ্যবান আছিল; তেওঁলোকে মহাসত্ৰ যজ্ঞৰ আয়োজন কৰি আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 6
तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः
তাত অক্লিষ্টকৰ্মা ঋষিসকলৰ সত্রযজ্ঞৰ সংবাদ শুনি, সত্যৱতীপুত্ৰ ধীমান বেদব্যাস সেই স্থানলৈ আহিল।
Verse 7
शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्
সেই শিষ্য মহাত্মা আৰু মেধাৱী আছিল, ত্ৰিলোকত বিশ্ৰুত, আৰু পঞ্চাৱয়বযুক্ত বাক্যৰ গুণ-দোষ বিচাৰ কৰাত নিপুণ আছিল।
Verse 8
उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः । मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्
বৃহস্পতিয়ে ক’বলৈ ধৰিলেও, পৰৱৰ্তী বক্তাই তাতোকৈ অধিক উৎকৃষ্টভাৱে ক’লে; সেই ভাষণ শ্ৰৱণত মধুৰ, মনোহৰ পদ-বন্ধে মনক আনন্দিত কৰিছিল।
Verse 9
कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः । आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः
তাৰ পিছত কাহিনী ক’বলৈ নিপুণ বক্তা, কাল আৰু নয় জানোতা কবি—পৌৰাণিকসকলৰ মাজত উত্তম সূত—সেই দেশলৈ আহিল।
Verse 10
तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः । तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्
সূতক আহি থকা দেখি মুনিসকল অন্তৰে আনন্দিত হ’ল। বিধি অনুসাৰে তেওঁক মধুৰ স্বাগতমন্ত্ৰ আৰু যথোচিত পূজা অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 11
प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् । उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः
মুনিসকলে বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰা সৎলোকৰ সেই পূজা তেওঁ গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰপিছত আত্মসংযমী হৈ, নিয়োজিত পবিত্ৰ কৰ্তব্যবোধে মনক নিৰ্দিষ্ট আধ্যাত্মিক লক্ষ্যত স্থিৰ কৰিলে।
Verse 12
ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्
তেতিয়া ভাবিতাত্মা মুনিসকলৰ সেই সৎসঙ্গৰ ফলত চিত্তত গভীৰ উৎকণ্ঠা জাগিল—শিৱ-বিষয়ক পুৰাণ-কথা শুনিবলৈ।
Verse 13
तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य १ महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्
তেতিয়া মহর্ষিসকলে অনুকূল আৰু পূজ্য বাক্যৰে তেওঁক সন্মান কৰি, সম্পূৰ্ণভাৱে সন্মুখ হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 14
ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते
ঋষিসকলে ক’লে—হে ৰোমহর্ষণ, হে সৰ্বজ্ঞ! আমাৰ সৌভাগ্যৰ গৌৰৱৰ ফলত তুমি আজি আমাৰ ওচৰলৈ আহিছা। হে মহাভাগ, হে শৈৱভক্তৰাজ, হে মহামতি!
Verse 15
पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् । तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्
তুমি ব্যাসৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে সমগ্ৰ পুৰাণবিদ্যা লাভ কৰিছা; সেয়ে এই আশ্চৰ্যস্বৰূপ পবিত্ৰ কাহিনিসকলৰ যোগ্য পাত্ৰ তুমিয়েই।
Verse 16
रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते
যেনেকৈ সাগৰ উৎকৃষ্ট সাৰযুক্ত ৰত্নৰ আকৰ, তেনেকৈ আপুনি যি অতীতত হৈছিল, যি ভৱিষ্যতে হ’ব আৰু যি অন্য যিকোনো তত্ত্ব বিদ্যমান—সকলোৰে অক্ষয় উৎস।
Verse 17
न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः
ত্ৰিলোকত আপোনাৰ অজানা একোৱেই নাই। তথাপি অদৃষ্টৰ বশে আমাৰ দৰ্শনৰ বাবে আপুনি ইয়ালৈ আগমন কৰিছে।
Verse 18
वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः । एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः
‘বেদান্তৰ সাৰ আৰু সৰ্বস্ব স্বৰূপ সেই পুৰাণখন আমাক শীঘ্ৰে শ্ৰৱণ কৰাওক।’ বেদবাদী মুনিসকলে এনেদৰে অনুৰোধ কৰাত সূতজীয়ে কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 19
श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूत उवाच । पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः
সূত ক’লে—“আপুনি আমাৰ দ্বাৰা পূজিত আৰু অনুগৃহীত” এই কথাৰে প্ৰেৰিত হৈ, তেওঁ মৃদু, শুভ আৰু ন্যায়সংযুক্ত বাক্যৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 20
कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम्
ঋষিসকলৰ দ্বাৰা পূজিত এই পুৰাণ মই সম্যকভাৱে কিয় ন বৰ্ণনা কৰিম—মহাদেৱ, দেৱী, স্কন্দ আৰু বিনায়কক প্ৰণাম কৰি।
Verse 21
नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् । वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम्
নন্দীশ্বৰ আৰু সত্যৱতীপুত্ৰ স্বয়ং ব্যাসক প্ৰণাম কৰি, মই এতিয়া বেদসম প্ৰমাণযুক্ত এই পৰম পুণ্য পুৰাণ ঘোষণা কৰিম।
Verse 22
शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम्
ই সঁচাকৈ ‘শিৱজ্ঞানাৰ্ণৱ’; ভক্তি আৰু মুক্তিৰ ফল দান কৰে; শব্দ-অৰ্থৰ ন্যায়যুক্ত যুক্তিৰে সংযুক্ত আৰু প্ৰেমভক্তিৰ পথোপদেশে বিভূষিত।
Verse 23
श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा । विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा
পূৰ্বে শ্বেতকল্পৰ প্ৰসঙ্গত বায়ুদেৱে কৈছিল—সকলো বিদ্যাস্থান আৰু পুৰাণসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ অনুক্ৰমো।
Verse 24
तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत । अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः
মই যি সেই পুৰাণৰ উৎপত্তি কৈছোঁ, মনোযোগেৰে শুনা। ই বেদাঙ্গ আৰু চাৰিও বেদৰ আধাৰত প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু মীমাংসা-ন্যায়ৰ বিস্তৃত বিচাৰেৰে বিস্তাৰিত।
Verse 25
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात्
ক্ৰম অনুসাৰে পুৰাণ, ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু চৌদ বিদ্যা গণনা কৰা হয়—আয়ুৰ্বেদ, ধনুৰ্বেদ, গান্ধৰ্ব আদি; এই সকলো ধৰ্মাচৰণ আৰু পৰম লক্ষ্যৰ উপায়, যি শেষত শিৱভক্তিত পৰিপক্ব হয়।
Verse 26
अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः । अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम्
সেয়েহে অৰ্থশাস্ত্ৰক পৰম বুলি গণ্য কৰা হয়; আৰু অষ্টাদশ বিদ্যা স্মৃতিত উল্লেখিত। সেই অষ্টাদশ বিদ্যা প্ৰত্যেকেই নিজ নিজ ভিন্ন পথত প্ৰৱৰ্তে।
Verse 27
आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः । स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत्
শ্ৰুতি কয়—আদিকৰ্তা সাক্ষাৎ কবি, শূলপাণি। তেওঁেই সৰ্বজগন্নাথ, যিয়ে অখিল জগত সৃষ্টিৰ ইচ্ছা কৰে।
Verse 28
ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम् । तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये
তেওঁ আদিতে সাক্ষাৎ ব্ৰহ্মাক সনাতন পুত্ৰৰূপে সৃষ্টি কৰিলে। সেই প্ৰথমপুত্ৰ ব্ৰহ্মাক—যি বিশ্বযোনি—(সৃষ্টিকাৰ্য অৰ্পণ কৰিলে)।
Verse 29
विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः । पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः
আদিতে ঈশ্বৰে বিশ্বসৃষ্টিৰ উদ্দেশ্যে এই বিদ্যাসমূহ দান কৰিলে; তাৰপিছত লোকৰ পালন-ৰক্ষাৰ বাবে দেৱ হৰিক ৰক্ষা-শক্তি প্ৰদান কৰিলে।
Verse 30
मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि । लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता
বিষ্ণু মধ্যম পুত্ৰ; আৰু ব্ৰহ্মা পিতা তথা স্ৰষ্টাও। লাভ কৰা বিদ্যাৰে, বিধি অনুসাৰে, ব্ৰহ্মাই প্ৰজাসৃষ্টিৰ বিস্তাৰ কৰিলে।
Verse 31
प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः
সকলো শাস্ত্ৰৰ মাজত প্ৰথমে ব্ৰহ্মাই পুৰাণ স্মৰণ কৰি প্ৰকাশ কৰিলে; তাৰ পিছত তেওঁৰ মুখসমূহৰ পৰা বেদসমূহ নিৰ্গত হ’ল।
Verse 32
प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः । यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि
তেতিয়া তেওঁৰ মুখৰ পৰা সকলো শাস্ত্ৰৰ প্ৰবাহ আৰম্ভ হ’ল; কিন্তু তাৰ বিশাল বিস্তাৰ পৃথিৱীৰ প্ৰজাই ধাৰণ কৰিব নোৱাৰিলে, তেতিয়া (সহজ বোধগম্য উপদেশৰ প্ৰয়োজন হ’ল)।
Verse 33
तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः । द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः
তেতিয়া বিদ্যাক সংক্ষিপ্ত কৰি সংৰক্ষণ কৰিবলৈ, বিশ্বেশ্বৰ (শিৱ)ৰ নিয়োগত, দ্বাপৰযুগান্তত, বিশ্বাত্মা আৰু বিশ্বম্ভৰ প্ৰভু বিষ্ণুৱে (সেই দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিলে)।
Verse 34
व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले । एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः
প্ৰত্যেক দ্বাপৰ যুগত তেওঁ পৃথিৱীত অৱতৰি ‘ব্যাস’ নাম লৈ বিচৰণ কৰে; আৰু হে দ্বিজসকল, তেনেদৰে প্ৰতিটো দ্বাপৰত বেদসমূহো বিভক্ত কৰি পুনৰ সুশৃঙ্খল কৰা হয়।
Verse 35
निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम् । स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया
তাৰ পিছত আন আন পুরাণো ৰচিত হ’ল। আৰু পুনৰ এই দ্বাপৰ যুগত তেওঁ ‘কৃষ্ণদ্বৈপায়ন’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ (সেইবোৰো) প্ৰৱৰ্তন কৰিলে।
Verse 36
अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत । संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः
অৰণ্যত জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে সত্যৱতীৰ গৰ্ভে হব্যাশী মুনি জন্মিল। তাৰ পিছত তেওঁ বিস্তৃত বেদক সংক্ষিপ্ত কৰি পুনৰ চাৰি ভাগত বিন্যস্ত কৰিলে।
Verse 37
व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः । पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः
বেদসমূহক বিন্যাস আৰু বিভাগ কৰাৰ বাবে তেওঁ জগতত ‘বেদব্যাস’ নামে প্ৰসিদ্ধ। তেওঁ পুরাণসমূহো সংক্ষিপ্ত ৰূপে সংকলন কৰিলে; তাৰ পৰিমাণ চাৰি লক্ষ শ্লোক।
Verse 38
अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् । यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः
আজিও দেৱলোকত তাৰ বিস্তাৰ শতকোটি প্ৰমাণে বিস্তৃত। কোনো দ্বিজে অঙ্গসহ উপনিষদসমেত চাৰি বেদ আয়ত্ত কৰিলেও, সেই মহাবিস্তাৰৰ অন্ত সহজ নহয়।
Verse 39
न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्
যদি কোনোবাই পুরাণক সম্যকভাৱে নুবুজে, তেন্তে সি বিচক্ষণ নহয়। কিয়নো ইতিহাস আৰু পুরাণৰ দ্বাৰাই বেদাৰ্থ বিস্তাৰিত আৰু স্পষ্ট কৰা উচিত।
Verse 40
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च
বেদ অল্পশ্ৰুত লোকক ভয় কৰে—‘ই মোক ভুলকৈ পাৰ কৰাব (অৰ্থাৎ ভুল ব্যাখ্যা কৰিব)’ বুলি। বেদত সৰ্গ-প্ৰতিসৰ্গ, বংশ আৰু মন্বন্তৰসমূহৰ বৰ্ণনা আছে।
Verse 41
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते
বংশ আৰু বংশানুচৰিতৰ বিৱৰণেই পঞ্চলক্ষণযুক্ত পুৰাণ। এই পুৰাণক দহবিধ আৰু অষ্টবিধ বিভাগতো উপদেশ কৰা হয়।
Verse 42
बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
তত্ত্বৰ শ্ৰেষ্ঠ জ্ঞানী মুনিসকলে পুৰাণসমূহক বৃহৎ আৰু সূক্ষ্ম বিভাগে পৃথক কৰে—ব্ৰাহ্ম, পদ্ম, বৈষ্ণৱ, শৈৱ আৰু ভাগৱত।
Verse 43
भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च
(ইয়াত) ভবিষ্য, নাৰদীয় আৰু তাৰ পাছত মাৰ্কণ্ডেয়; লগতে আগ্নেয়, ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত, লৈঙ্গ আৰু বাৰাহ—এই পুৰাণসমূহ।
Verse 44
स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम् । ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः
স্কান্দ, বামন, কৌৰ্ম, মাত্স্য, গাৰুড় আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড—এইয়েই পুৰাণসমূহৰ পৱিত্ৰ অনুক্ৰম।
Verse 45
तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम् । ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम्
তাত শৈৱ অংশটো চতুৰ্থ—শৰ্ভ (ভগৱান শিৱ) সম্পৰ্কীয় আৰু সকলো পুৰুষাৰ্থ সাধনকাৰী। সেই গ্ৰন্থ লক্ষ শ্লোক-প্ৰমাণ, আৰু দ্বাদশ সংহিতাত বিভক্ত।
Verse 46
निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः । तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः
সেই ব্যৱস্থা স্বয়ং শিৱে নিৰ্মাণ কৰিলে, আৰু তাত ধৰ্ম দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। তেওঁৰেই ঘোষিত ধৰ্মে চাৰিও বৰ্ণৰ মানুহ শৈৱ—শিৱমাৰ্গৰ অনুগামী—হ’ল।
Verse 47
तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत् । तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा
সেয়ে, যি মুক্তি বিচাৰে, সি কেৱল শিৱৰেই আশ্ৰয় লওক। দেৱতাসকলৰো মুক্তি তেওঁৰ আশ্ৰয়তেহে হয়; অন্যথা নহয়।
Verse 49
यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत
এই শৈৱ পুৰাণ যি ঘোষণা কৰা হৈছে, সেয়া বেদসন্মত। এতিয়া মই ইয়াৰ বিভাগসমূহ সংক্ষেপে ক’ম—মনোযোগে শুনা।
Verse 50
विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् । औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा
“বিদ্যেশ্বৰ, ৰৌদ্ৰ, অনুত্তম বৈনায়ক, ঔম, মাতৃ-পুরাণ আৰু ৰুদ্ৰ-একাদশক—এই (বিভাগ) আছে।”
Verse 51
कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च । सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्
“কৈলাস, শতৰুদ্ৰ, আৰু ‘শতৰুদ্ৰ’ নামে পৰিচিত আনটো; তাৰ পিছত ‘সহস্ৰকোটিৰুদ্ৰ’ নামে; আৰু তাৰ পাছত বায়বীয় (সংহিতা)।”
Verse 52
धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः । विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया
‘ধৰ্ম’ নামে পৰিচিত এই পুৰাণখন এইদৰে দ্বাদশ সংহিতাত বিন্যস্ত। গ্ৰন্থ-গণনা অনুসাৰে ‘বিদ্যেশ্বৰ’ অংশ দশ সহস্ৰ শ্লোকৰ বুলি ঘোষিত।
Verse 53
रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् । प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्
ৰৌদ্ৰ, বৈনায়ক, চৌম আৰু তাৰপিছত ‘মাতৃকা’ নামে অংশ—প্ৰত্যেকটো অষ্ট সহস্ৰ শ্লোকৰ; আৰু (সমষ্টিগতভাৱে) ত্ৰয়োদশ সহস্ৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 54
रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् । शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्
যি ‘ৰৌদ্ৰকাদশক’ নামে খ্যাত, সেয়াই ‘কৈলাস’ অংশ—ছয় সহস্ৰ শ্লোকৰ। ‘শতৰুদ্ৰ’ অংশ ত্ৰি সহস্ৰ; আৰু তাৰপিছত ‘কোটিৰুদ্ৰ’ অংশ।
Verse 55
सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् । सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्
ই নৱসহস্ৰ (নয় হাজাৰ)ৰে যুক্ত আৰু জীৱনৰ সকলো লক্ষ্যৰ জ্ঞানৰে পৰিপূৰ্ণ। ইয়াৰ নাম ‘সহস্ৰকোটিৰুদ্ৰ’, আৰু মুঠ একাদশসহস্ৰ (এগাৰ হাজাৰ) পৰিমাণ।
Verse 56
चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् । धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्
এই অনুত্তম বায়বীয় (সংহিতা) চতুঃসহস্ৰ (চাৰি হাজাৰ) বুলি গণ্য। আৰু ‘ধৰ্ম’ নামে প্ৰসিদ্ধ যি পুৰাণ, সেয়া দ্বাদশসহস্ৰ (বাৰ হাজাৰ) পৰিমাণ।
Verse 57
तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः । पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
এইদৰে শাখাভেদ অনুসাৰে শৈৱধৰ্মৰ লক্ষণ নিৰ্দেশ কৰা হ’ল। সেই পুৰাণ বেদসাৰ, আৰু ভুক্তি-মুক্তি—উভয় ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 58
व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्
সেই মহাগ্ৰন্থক ব্যাসে সংক্ষিপ্ত কৰি চৌব্বিশ হাজাৰ শ্লোকৰ কৰিলে। সেই সংগ্ৰহত শৈৱ পুৰাণ সঁচাকৈ চতুৰ্থ, আৰু ই সাত সংহিতাৰে গঠিত।
Verse 59
विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता । तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका
তাত প্ৰথমখন ‘বিদ্যেশ্বৰ সংহিতা’, দ্বিতীয়খন ‘ৰুদ্ৰ সংহিতা’। তৃতীয়খন ‘শতৰুদ্ৰ’ নামে পৰিচিত, আৰু চতুৰ্থখন ‘কোটিৰুদ্ৰা’।
Verse 60
पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह
পঞ্চমখন ‘উমা-সংহিতা’ বুলি কোৱা হৈছে; ষষ্ঠখন ‘কৈলাস-সংহিতা’; সপ্তমখন ‘বায়বীয়’ নামে প্ৰসিদ্ধ। এইদৰে ইয়াত সাতখন সংহিতা আছে।
Verse 61
विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्
‘বিদ্যেশ্বৰ’ অংশ দুহাজাৰ (শ্লোক) বুলি কোৱা হৈছে; ‘ৰৌদ্ৰ’ অংশ পঞ্চাশ হাজাৰ। তদ্ৰূপ (অন্য অংশসমূহৰ বাবে) বত্রিশ হাজাৰ আৰু একশ পঞ্চাশো ঘোষিত।
Verse 62
शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् । द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्
তদ্ৰূপে শতৰুদ্ৰ আৰু কোটিৰুদ্ৰ (খণ্ড) আছে; আৰু ব্যোম (খণ্ড) দুটা যুগ অধিক। পুনৰ দ্বিসাহস্ৰ আৰু দ্বিশত, তদ্ৰূপ উমা আৰু ভূসহস্ৰক (খণ্ড)ো আছে।
Verse 63
चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्
কৈলাস-সংহিতাত আঠশ চল্লিশ (শ্লোক) আছে, আৰু (অতিৰিক্ত) আৰু এক সহস্ৰ। তাৰ পিছত বায়বীয় (সংহিতা) দু’শ চল্লিশ (শ্লোক)ৰ।
Verse 64
चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः । श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्
এইদৰে সংখ্যাবিভাগ অনুসাৰে ‘শিৱ’ নামে পৰিচিত এই পুৰাণ চাৰি সহস্ৰ সংখ্যাত গণ্য; ই পৰম পুণ্যদায়ক বুলি শ্ৰুত।
Verse 65
चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्
চাৰি হাজাৰ শ্লোকসম্বলিত বুলি ঘোষিত বায়বীয় সংহিতাখন—সেই একে গ্ৰন্থক মই এতিয়া দুটা ভাগসহ সম্পূৰ্ণ ৰূপে প্ৰবচন কৰি ব্যাখ্যা কৰিম।
Verse 66
नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा
এই অনুত্তম শাস্ত্ৰ বেদত অজ্ঞ লোকক ক’ব নালাগে; তদ্ৰূপ অশ্ৰদ্ধালুকো নহয়, আৰু পুৰাণত অনভিজ্ঞ লোককো নহয়।
Verse 67
परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे । प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे
এই উপদেশ কেৱল পৰীক্ষিত শিষ্যকেই দিব লাগে—যি ধৰ্মনিষ্ঠ, অনসূয়া-ৰহিত (দ্বেষ-ৰহিত), শিৱভক্ত আৰু শিৱধৰ্ম অনুসৰণকাৰী।
Verse 68
पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे
যাঁৰ প্ৰসাদে এই পুৰাণ-সংহিতা মোৰ ভিতৰত স্থিত, সেই অমিত তেজস্বী ভগৱান ব্যাসক নমস্কাৰ।
Frequently Asked Questions
The Purāṇic frame is set: sages perform a great satra at renowned tīrthas, and the authoritative storyteller Sūta arrives and is formally welcomed, enabling the ensuing doctrinal narration.
It positions Śiva as lord over both primordial matter (pradhāna) and conscious principle (puruṣa), implying transcendence beyond dual categories and grounding his role as ultimate causal agency.
Incomparable śakti, universal aiśvarya, sovereignty (svāmitva), pervasion (vibhutva), and eternality/immutability—culminating in śaraṇāgati to Mahādeva.