दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
অধ্যায় ১৯ত ঋষিসকলে সোধে—ধৰ্ম‑অৰ্থৰ নামে যজ্ঞত প্ৰবৃত্ত হলেও দুৰাত্মা দক্ষৰ যজ্ঞত মহেশ্বৰে কেনেকৈ বিঘ্ন সৃষ্টি কৰিলে? বায়ুৱে সময়‑স্থান বৰ্ণনা কৰে—হিমৱতত দেবীৰ সৈতে দেৱতাৰ দীঘলীয়া ক্ৰীড়াবাসৰ পাছত বৈৱস্বত মন্বন্তৰ আহে। তেতিয়া প্ৰাচেতস দক্ষ গঙ্গাদ্বাৰৰ শুভ স্থানত, হিমৱতৰ পৃষ্ঠভাগত, ঋষি‑সিদ্ধসেৱিত ক্ষেত্ৰত অশ্বমেধ যজ্ঞ স্থাপন কৰে। ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, সাধ্য, মৰুত, সোম‑আজ্য‑ধূমভাগী দেৱগণ, অশ্বিনী, পিতৃগণ, মহর্ষিসকল আৰু বিষ্ণু—সকলো যজ্ঞভাগী হৈ সমবেত হয়। কিন্তু ঈশ্বৰ (শিৱ) নথকা অৱস্থাত সমগ্ৰ দেৱসমাজ আহি উপস্থিত হোৱা দেখি দধীচি ক্ৰোধে দক্ষক কয়—অযোগ্যত পূজা আৰু যোগ্যৰ সন্মান নকৰা মহাপাপৰ কাৰণ। সেয়ে শিৱবর্জনৰ ফলত যজ্ঞ বাহ্যত সম্পূৰ্ণ হলেও অন্তৰত দোষযুক্ত; এই ধৰ্মীয়‑বিধিগত ত্ৰুটিয়েই আগন্তুক সংঘাতৰ মূল বুলি অধ্যায়ে স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्
ঋষিসকলে ক’লে—ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ বাবে প্ৰবৃত্ত সেই দুষ্টচিত্ত দক্ষৰ যজ্ঞত মহেশে কেনেকৈ বিঘ্ন ঘটালে? আমি এই কথা জানিব বিচাৰোঁ।
Verse 2
वायुरुवाच । विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् । पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ
বায়ুৱে ক’লে—সৰ্বজগতৰ মাতৃ দেৱীৰ তপোবলত (শিৱ) পিতৃভাব গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু আনন্দিত হিমৱদ্গিৰিত (দিব্য ঘটনা প্ৰকাশ পালে)।
Verse 3
देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये । संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते
দেৱ শিৱে বিবাহ সম্পন্ন কৰিও, হিমৱানৰ শিখৰত বাস কৰি, বহু কাল অতিবাহিত হ’লেও, পাৰ্বতীৰ সৈতে ক্ৰীড়া‑বিহাৰ কৰিছিল।
Verse 4
वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत
বৈৱস্বত মন্বন্তৰ উপস্থিত হোৱাত প্ৰাচেতস-পুত্ৰ দক্ষে স্বয়ং অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি যজ্ঞাৰম্ভ কৰিলে।
Verse 5
ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते
তাৰ পিছত দক্ষে হিমৱানৰ পৃষ্ঠদেশত, গঙ্গাদ্বাৰ নামৰ শুভ স্থানত—য’ত ঋষি আৰু সিদ্ধগণে সেবা কৰে—যজ্ঞ সম্পাদন কৰিলে।
Verse 6
तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
তেওঁৰ সেই মখত শক্র (ইন্দ্ৰ) অগ্ৰগামী হৈ সকলো দেৱতা একত্ৰিত হ’ল আৰু তেতিয়া প্ৰস্থান কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে।
Verse 7
आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा
আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, সাধ্য—মৰুদ্গণসহ—আৰু উষ্মপ, সোমপ, তদ্ৰূপ আজ্যপ আৰু ধূমপ দেৱগণো উপস্থিত আছিল।
Verse 8
अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः
অশ্বিনীকুমাৰ, পিতৃগণ আৰু আন মহর্ষিসকলেও—বিষ্ণুৰ সৈতে—সকলো আহি উপস্থিত হ’ল; যজ্ঞৰ নিৰ্ধাৰিত ভাগৰ অধিকাৰী বুলি তেওঁলোকক সাদৰে স্বাগতম জনোৱা হ’ল।
Verse 9
दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत
ঈশ্বৰ (শিৱ) নথকা অৱস্থাত সমগ্ৰ দেৱসমাজক তাত উপস্থিত দেখি, ক্ৰোধে আবিষ্ট দধীচিয়ে দক্ষক এইদৰে ক’লে।
Verse 10
दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः
দধীচিয়ে ক’লে—অপূজ্যক পূজা কৰা আৰু সত্য পূজ্যসকলক পূজা নকৰা—এনে কৰা মানুহ নিশ্চয়েই মহাপাপ লাভ কৰে; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 11
असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः
য’ত অসৎ লোকৰ সমৰ্থন হয় আৰু সৎজনৰ অৱমাননা হয়, তাত দেৱকৃত ভয়ংকৰ দণ্ড তৎক্ষণাৎ পতিত হয়।
Verse 12
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्
এইদৰে কৈ সেই ব্ৰাহ্মণ-ঋষিয়ে পুনৰ দক্ষক ক’লে—‘পূজ্য, সকলো প্ৰাণীৰ স্বামী-ৰক্ষক পশুপতি প্ৰভুক তুমি কিয় আৰাধনা নকৰা?’
Verse 13
दक्ष उवाच । संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्
দক্ষে ক’লে—মোৰ বহু ৰুদ্ৰ আছে, শূলধাৰী আৰু জটাধাৰী; তেওঁলোক একাদশ ৰূপে স্থিত। তেওঁলোকৰ বাহিৰে মই অন্য কোনো মহেশ্বৰক নাজানো।
Verse 14
दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया
দধীচিয়ে ক’লে—এই যজ্ঞত অন্য দেৱতাক পূজা কৰিলে কি ফল? যদি এই অধ্বৰৰ ৰজা ৰুদ্ৰক তুমি পূজা নকৰা, তেন্তে এই যজ্ঞৰ ৰাজত্বই বা কি?
Verse 15
ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः
যিজন অব্যয় প্ৰভু—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশৰো স্ৰষ্টা; যাঁৰ দাসত্ব ব্ৰহ্মাৰ পৰা পিশাচলৈকে সকলো সত্তাই ঘোষণা কৰে।
Verse 16
प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
যিজন প্ৰকৃতিৰ বিকাৰসমূহৰ ওপৰত আৰু পুৰুষৰো পৰাত্পৰ—তাঁকেই যোগবিদ্বান আৰু তত্ত্বদৰ্শী ঋষিসকলে ধ্যান কৰে।
Verse 17
अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्
সেই অক্ষৰ পৰব্ৰহ্ম—অসৎ আৰু সৎ দুয়োটাৰো অতীত, তথাপি দুয়োটাৰ আধাৰ। তেওঁ আদিমধ্যনিধনহীন, তৰ্কাতীত আৰু সনাতন।
Verse 18
यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः । तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे
যিজন স্ৰষ্টা, সংহাৰক আৰু ধাৰক—সেই মহেশ্বৰ মহাদেৱ। সেয়ে এই অধ্বৰত মই আন কাকো নেদেখোঁ; যজ্ঞৰ আত্মস্বৰূপে কেৱল শংকৰকেই দৰ্শন কৰোঁ।
Verse 19
दक्ष उवाच । एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य
দক্ষে ক’লে: বিধি আৰু মন্ত্ৰে পৱিত্ৰ হোৱা এই সমগ্ৰ হবি যজ্ঞপতিৰ সোণৰ পাত্ৰত স্থাপন কৰা হৈছে। আজি মই অতুলনীয় বিষ্ণুৰ ভাগ লৈ গৈ, প্ৰভুৰ বাবে বিভাজন কৰি, আহৱনীয় অগ্নিত যথাবিধি অৰ্পণ কৰিম।
Verse 20
दधीच उवाच । यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः । तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
দধীচিয়ে ক’লে: যিহেতু সকলো দেৱাধীশৰো অধীশ্বৰ ৰুদ্ৰৰ আৰাধনা কৰা হোৱা নাই, সেয়ে হে দক্ষ, তোমাৰ এই সমগ্ৰ যজ্ঞ সফল নহ’ব।
Verse 21
इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः । निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्
এই কথা কৈ ক্ৰুদ্ধ হোৱা মুনিশ্ৰেষ্ঠ দধীচি সেই স্থান ত্যাগ কৰি নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 22
निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः । अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः
সেই মুনি গুচি যোৱাৰ পিছতো দেবসকলে দক্ষক ত্যাগ নকৰিলে; কিয়নো আগন্তুক অনর্থ অৱশ্যম্ভাৱী আছিল, তাক নিবারণ কৰিব নোৱাৰা গ’ল।
Verse 23
एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् । दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्
সেই সময়তে ঈশ্বৰৰ পৰা সকলো জানি, হে বিপ্ৰসকল, দেবীয়ে দেবাধিদেৱ শিৱক দক্ষৰ যজ্ঞ দগ্ধ কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিলে।
Verse 24
देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया । ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्
দেৱীৰ প্ৰেৰণা পাই, দক্ষৰ যজ্ঞ ধ্বংস কৰিবলৈ উদ্যত দেৱে তৎক্ষণাৎ গণাধিপ বীৰভদ্ৰক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 25
सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्
মই সহস্ৰমুখ দেৱক দেখিলোঁ, সহস্ৰ কমল-নয়নযুক্তক; সহস্ৰ মুদ্গৰ ধাৰণকাৰী আৰু সহস্ৰ শৰ হাতত ধৰা দেৱক।
Verse 26
शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्
তেওঁৰ হাতত শূল, টঙ্ক/পৰশু আৰু গদা আছিল; দীপ্ত ধনু ধাৰণ কৰিছিল। চক্ৰ আৰু বজ্ৰধাৰী, মহিমাত ঘোৰ, আৰু শিৰত অৰ্ধচন্দ্ৰক শিখৰৰূপে ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 27
कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्
তেওঁৰ হাত বজ্ৰৰ দীপ্তিত উদ্ভাসিত আছিল, আৰু জটা বিদ্যুতৰ দৰে জ্বলি উঠিছিল। ভয়ংকৰ দংষ্ট্ৰা ধৰি, মহাবক্ত্ৰ আৰু মহোদৰসহ তেওঁ অতি ঘোৰ ৰূপে প্ৰকট হ’ল।
Verse 28
विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् । वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्
(তেওঁ) বিদ্যুৎসম জিহ্বাযুক্ত, প্ৰলম্বিত ওষ্ঠবিশিষ্ট, মেঘগর্জন আৰু সাগৰনাদৰ দৰে নিনাদিত; ব্যাঘ্ৰচৰ্ম পৰিধান কৰি, প্ৰচুৰ ৰক্তধাৰা বোৱাইছিল।
Verse 29
गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् । वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्
তাঁৰ মণ্ডলাকাৰ কুণ্ডলদ্বয় দুয়োটা গণ্ডদেশৰ কাষত লাগি আছিল, আৰু তেওঁৰ শিখৰ শ্ৰেষ্ঠ অমৰসকলৰ শিৰোমালাৰ শাৰীশাৰীৰে অলংকৃত আছিল।
Verse 30
रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् । रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्
ঝংকাৰ কৰা নূপুৰ আৰু কেয়ূৰ ধাৰণ কৰি, মহা সুৱৰ্ণাভৰণে বিভূষিত; ৰত্নসঞ্চয়ে দীপ্ত, আৰু তৰকাৰ দৰে মুক্তাহাৰে বক্ষ আচ্ছাদিত—সেই দিব্য ৰূপ দেখা গ’ল।
Verse 31
महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् । प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्
তেওঁৰ বিক্ৰম মহাশৰভ, ব্যাঘ্ৰ আৰু সিংহৰ সদৃশ; আৰু তেওঁৰ গতি প্ৰশংসিত মত্ত ৰাজহস্তীৰ দৰে ধীৰ, গম্ভীৰ আছিল।
Verse 32
शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् । सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्
শঙ্খ, চামৰ, কুন্দ, চন্দ্ৰ আৰু মৃণালৰ সদৃশ তেওঁৰ প্ৰভা; সেই পৰ্বতৰাজ যেন তুষাৰে আৱৃত, আৰু সঁচাকৈ চলমান হৈ সজীৱ সত্তাৰ দৰে দেখা দিল।
Verse 33
ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् । तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्
জ্বালামালাৰে পৰিবেষ্টিত, দীপ্ত মুক্তাৰ ভূষণে বিভূষিত সেই ৰূপ তেজে এনেদৰে জ্বলিল—যেন যুগান্তৰ প্ৰলয়াগ্নি।
Verse 34
स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः । पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः
তাৰ পাছত গণেশ্বৰ হাঁটু গেড়ে ভূমিত নামি, কৰজোড়ে প্ৰণাম কৰি, দেৱদেৱ মহাদেৱ শিৱৰ পাৰ্শ্বত সাৱধানভাৱে থিয় হ’ল।
Verse 35
मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् । आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु
আৰু নিজৰ ক্ৰোধৰ পৰা তেওঁ কল্যাণময়ী দেৱী—মহেশ্বৰী ভদ্ৰকালীক—প্ৰকাশ কৰিলে, যাতে নিজৰ কৰ্মৰ সাক্ষী হৈ তেওঁলোকৰ সৈতে তাতো যায়।
Verse 36
तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् । भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः
কালাগ্নিৰ দৰে জ্বলি থিয় হোৱা বীৰভদ্ৰক দেখি, শংকৰে ভদ্ৰাসহ তেওঁক ক’লে—“তোমাৰ মঙ্গল হওক।”
Verse 37
स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् । आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्
তেতিয়া তেওঁ দেৱীৰ সৈতে মহেশ্বৰক বিনয়ে নিবেদন কৰিলে—“আজ্ঞা কৰক, হে মহাদেৱ! মই কোন কাৰ্য কৰোঁ?”
Verse 38
ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया
তাৰ পিছত ত্ৰিপুৰহা ভগৱান শিৱে, হৈমৱতী (পাৰ্বতী)ৰ প্ৰিয় ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰিবলৈ, মহাবাহু বীৰভদ্ৰক গম্ভীৰ আৰু প্ৰবল নাদময় বাণীত ক’লে।
Verse 39
देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर
দেৱদেৱ মহাদেৱে ক’লে— ‘প্ৰাচেতসৰ পুত্ৰ দক্ষৰ যজ্ঞ তৎক্ষণাৎ বিনাশ কৰ। ভদ্ৰকালীসহ, হে গণেশ্বৰ, এই কৰ্ম তুমিয়েই সম্পন্ন কৰিব লাগিব।’
Verse 40
अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्
‘ময়ো তেওঁৰ সৈতে ৰৈভ্য আশ্ৰমৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ। তাত থিয় হৈ, হে গণেশ, তোমাৰ দুৰ্ধর্ষ পৰাক্ৰম মই দৰ্শন কৰিছোঁ।’
Verse 41
वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः । सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः
কনখলত গঙ্গাদ্বাৰ (হৰিদ্বাৰ)ৰ ওচৰত থকা গছবোৰ সুবৰ্ণশৃঙ্গ পৰ্বতৰ ঢালৰ দৰে, মেরু আৰু মন্দৰৰ সদৃশ মহিমাময় দেখা যায়।
Verse 42
तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्
সেই অঞ্চলতেই দাক্ষৰ যজ্ঞ এতিয়া চলি আছে। তুমি তৎক্ষণাৎ—বিলম্ব নকৰাকৈ—সেই যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটোৱা।
Verse 43
इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा । भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्
দেৱে এনেদৰে ক’লে, হিমগিৰিৰাজ-কন্যা দেৱীয়ে ‘ভদ্ৰং, ভদ্ৰং’ বুলি কৈ মঙ্গলময় স্নেহে বাৰে বাৰে চালে—যেনেকৈ গাই নিজৰ বুকুত থকা বাছুৰলৈ চায়।
Verse 44
आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा । सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्
তেওঁ তাক আলিঙ্গন কৰি মূৰ্ধ্নিত স্নেহে চুম্বন কৰিলে—যেনেকৈ ষড়্বদন (কাৰ্ত্তিকেয়)ক কৰা হয়। তাৰপিছত হাঁহিমুখে তেওঁ নিজে অতি মধুৰ, মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 45
देव्युवाच । वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम । मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक
দেৱীয়ে ক’লে—বৎস, ভদ্ৰ, মহাভাগ, মহাবল পৰাক্ৰমশালী! তুমি মোৰ প্ৰিয় উদ্দেশ্যৰ বাবে জন্মিছা; তুমি মোৰ ক্ৰোধ মচি শান্ত কৰা।
Verse 46
यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर
যজ্ঞেশ্বৰক নিমন্ত্ৰণ নকৰাকৈয়ে তেওঁ যজ্ঞকৰ্মত লিপ্ত হৈছিল। গতিকে হে গণেশ্বৰ, সেই দক্ষৰ প্ৰতি থকা বৈৰিতাৰ বাবে সেই যজ্ঞ ধ্বংস কৰক।
Verse 47
यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया
হে ভদ্ৰ, মোৰ আজ্ঞাত এই যজ্ঞৰ সমৃদ্ধিক অলক্ষ্মীলৈ পৰিণত কৰক। তাৰ পিছত সেই যজমানক হত্যা কৰক, হে বৎস, আৰু ভদ্ৰাৰ দ্বাৰা তেওঁক বিনাশ কৰক।
Verse 48
अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः । मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे
অপৰিমেয় আশ্চৰ্য কৃত্যসম্পন্ন দুয়ো শিৱৰ সেই আজ্ঞা শিৰোধাৰ্য কৰি, ভদ্ৰে প্ৰণাম কৰি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 49
अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः
তাৰ পাছত সেই ভগৱান ক্ৰুদ্ধ হ’ল—যাৰ ধাম প্ৰেতাৱাসৰ মাজত—আৰু দেৱীৰ ক্ৰোধ পৰিমাৰ্জন কৰি পূৰ্ণ কৰা বীৰভদ্ৰ মহাদেৱ ৰূপে প্ৰকাশ পালে।
Verse 50
ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् । दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्
তেওঁ দেহৰ ৰোমকূপৰ পৰা ‘ৰোমজ’ নামৰ গণেশ্বৰসকল সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সোঁ বাহুৰ অঞ্চলৰ পৰা শতকোটি মহাবলী গণনায়ক প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 51
पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्
পদযুগলৰ পৰা, ঊৰুদেশৰ পৰা, পৃষ্ঠ আৰু পাৰ্শ্বৰ পৰা; মুখ আৰু গলাৰ পৰা; গুহ্যাঙ্গ আৰু গুল্ফ (গোৰালি)ৰ পৰা; শিৰোমধ্যৰ পৰা, কণ্ঠৰ পৰা, মুখৰ পৰা আৰু তদ্ৰূপ উদৰৰ পৰাও—এই স্থানসমূহ কোৱা হৈছে।
Verse 52
तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्
তেতিয়া ভদ্ৰতুল্য পৰাক্ৰমশালী শুভ গণেশ্বৰসকলে আকাশৰ বিবৰসমূহসহ সমগ্ৰ জগতক সম্পূৰ্ণৰূপে আচ্ছাদিত কৰিলে।
Verse 53
सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः । रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः
তেওঁলোক সকলোৱে সহস্ৰহস্ত; হাতত সহস্ৰ অস্ত্ৰ। তেওঁলোক সকলোৱে ৰুদ্ৰৰ অনুচৰ, আৰু সকলোৰে প্ৰভা ৰুদ্ৰসম আছিল।
Verse 54
शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः । कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः
তেওঁলোকৰ হাতত শূল, শক্তি আৰু গদা আছিল; পৰ্বতৰ শিখৰ আৰু ডাঙৰ শিলা উচলাই ধৰি আছিল। তেওঁলোক কালাগ্নিৰুদ্ৰৰ দৰে ত্ৰিনয়ন আৰু জটাধাৰী বুলি দেখা গ’ল।
Verse 55
निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः । विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः
তাৰ পিছত আকাশত সিংহবাহন শত শত জন প্ৰচণ্ড বেগে নামি আহিল; আৰু শুভ মেঘৰ গর্জনৰ দৰে মহাধ্বনি কৰি গর্জিলে।
Verse 56
तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ । कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः
সেই মঙ্গলময় গণসকলৰ দ্বাৰা এইদৰে পৰিবৃত ভগৱান মদ্ৰ দীপ্তিমান হ’ল; যেন প্ৰলয়ান্তে কালভৈৰৱ, কালের দাহক অগ্নিৰ শত জ্বালাৰে যুক্ত।
Verse 57
तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः । जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः
তেওঁলোকৰ মাজত বৃষেন্দ্ৰত আৰূঢ় হৈ বৃষভধ্বজ ভগৱান ভদ্ৰ আগবাঢ়িল; যেন ভৱ (শিৱ) মঙ্গলময় দীপ্ত মেঘৰ মাজেদি গমন কৰে।
Verse 58
तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः
সেই সময়ত ভস্ম-দীপ্ত শুভ প্ৰভু বৃষভত আৰূঢ় হ’ল; তেওঁ মুক্তাৰ দৰে শুভ্ৰ ছত্ৰ ধাৰণ কৰি হাতে শ্বেত চামৰ ল’লে।
Verse 59
स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः
তেতিয়া ভস্ম-দীপ্ত সেইজন ভদ্ৰৰ পাৰ্শ্বত অতি শোভিত হ’ল—যেন সৰ্বজগতৰ গুৰু ভগৱানৰ কাষত এক মহাশৈলেন্দ্ৰ শোভা পায়।
Verse 60
सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः
তেওঁৰ দ্বাৰা অলংকৃত হৈ ভদ্ৰো শ্বেত চামৰ হাতে দীপ্তিমান হ’ল; কোমল বালসোমৰ দৰে সৌম্য—যেন শ্ৰেষ্ঠ শূলায়ুধধাৰী পৰমেশ্বৰ।
Verse 61
दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः
তাৰ পিছত সোণ-ৰত্নে অলংকৃত মহাতেজস্বী ভানুকম্প ভদ্ৰৰ সন্মুখত ভক্তিভাৱে থিয় হৈ, শুভ আৰু শুদ্ধ শ্বেত শঙ্খ ফুঁকল।
Verse 62
देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः
দেৱ-দুন্দুভিসমূহ দিৱ্য মিশ্ৰ নাদে গুঞ্জৰি উঠিল; আৰু মেঘসমূহে মূৰ্ধ্নিত শত শত পুষ্পবৃষ্টি বৰ্ষণ কৰিলে—মঙ্গল অৰ্পণৰূপে।
Verse 63
फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः । मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः
ফুলা, মধুভৰা ফুলৰ সুগন্ধ যেন সিহঁতৰ সখী হৈ চৌদিশে বিয়পি পৰিল; আৰু পথত যাত্ৰাৰ অনুকূলে কোমল বতাহ ব’বলৈ ধৰিলে।
Verse 64
ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः । ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः
তাৰ পাছত সকলো গণেশ্বৰ উচ্ছ্বাসে মত্ত আৰু যুদ্ধবলৰ গৰ্বে উদ্ধত হৈ নাচিবলৈ ধৰিলে; আনন্দ কৰিলে, উচ্চস্বৰে চিঞৰিলে, হাঁহিলে, কথা ক’লে আৰু গীত গালে—দিশবোৰ মুখৰিত হ’ল।
Verse 65
तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया । यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह
তেতিয়া ভদ্ৰগণৰ মাজত অৱস্থিত সেই মঙ্গলময় ভদ্ৰ, ভদ্ৰাৰ সৈতে দীপ্ত হৈ উঠিল—যেনেকৈ ৰুদ্ৰগণৰ মাজত ত্ৰ্যম্বক শিৱ অম্বিকা (পাৰ্বতী)সহ শোভা পায়।
Verse 66
तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् । प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः
সেই ক্ষণতেই মহাবাহু বীৰভদ্ৰ, নিজৰ মহান অনুচৰসকলৰ সৈতে, ৰণভূমিৰ দৰে হৈ উঠা দক্ষৰ যজ্ঞবাটত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 67
ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः
তাৰ পিছত গণসকলৰ অধিপতি ভদ্ৰ-ৰুদ্ৰ, দক্ষে প্ৰতিষ্ঠা কৰা সেই প্ৰধান ক্রতুৰ যজ্ঞপ্ৰয়োগভূমিত প্ৰৱেশ কৰিলে—যেন প্ৰলয়ান্তে ৰুদ্ৰে জগতসমূহ দহিবলৈ প্ৰৱেশ কৰিছে।
Frequently Asked Questions
The setup for Dakṣa’s aśvamedha sacrifice at Gaṅgādvāra on Himavat, including the arrival of devas and other beings—conspicuously without Īśvara (Śiva)—which precipitates admonition and impending conflict.
It signals a ritual-theological defect: a yajña that ignores the supreme principle cannot be fully auspicious. The narrative uses this omission to critique mere formalism and to assert Śiva’s indispensability in cosmic and sacrificial hierarchy.
Indra with the devas; Ādityas, Vasus, Rudras, Sādhyas, Maruts; specialized offering-recipients (soma/ājya/dhūma categories); the Aśvins, Pitṛs, other ṛṣis; and Viṣṇu—collectively termed yajña-bhāgins.