सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
অধ্যায় ৩ত ব্ৰহ্মাই শিৱ/ৰুদ্ৰৰ পৰমত্ব তত্ত্বৰূপে ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰভুৰ স্বৰূপ এনেকুৱা যে বাক্ আৰু মন তাত নাপাই উভতি আহে; সেই আনন্দৰ জ্ঞানী নিৰ্ভয়। তেওঁেই জীৱসকলৰ মাধ্যমেৰে সকলো লোক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা একমাত্ৰ ঈশ্বৰ; তেওঁৰ পৰা দেবতাসহ ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ৰুদ্ৰ-ইন্দ্ৰ, ভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু জগতৰ প্ৰথম প্ৰকাশ উদ্ভৱ হয়। তেওঁ কাৰণসমূহৰ অধিষ্ঠাতা আৰু ধ্যানযোগ্য পৰমকাৰণ, কিন্তু নিজে কেতিয়াও আন কাৰোৰ পৰা উৎপন্ন নহয়। শিৱ সৰ্বেশ্বৰ, সৰ্বৈশ্বৰ্যসম্পন্ন, মুক্তিকামীসকলৰ ধ্যানবিষয়; আকাশমধ্যত অৱস্থিত হৈও সৰ্বত্র ব্যাপ্ত। ব্ৰহ্মাই স্বীকাৰ কৰে যে প্ৰজাপতি পদ তেওঁ শিৱৰ কৃপা আৰু উপদেশে লাভ কৰিছে। একত বহুতা, নিষ্ক্ৰিয়ৰ মাজত ক্ৰিয়াশীলতা, এক বীজৰ পৰা বহুৰূপ—ৰুদ্ৰ ‘অদ্বিতীয়’। তেওঁ সকলো জীৱৰ হৃদয়ত নিত্য বাস কৰে, আনৰ বাবে অগোচৰ, আৰু সদায় বিশ্ব ধৰি তত্ত্বাবধান কৰে।
Shlokas
Verse 1
जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते
এই জীৱসমূহৰ দ্বাৰাই যি ঈশে সকলো লোক শাসন কৰে, সেয়াই পৰমেশ্বৰ।
Verse 2
यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते
যাৰ পৰা আদিতে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ আৰু ইন্দ্ৰ আদি সহ এই সমগ্ৰ প্ৰকাশিত জগত—সকলো ভূত আৰু ইন্দ্ৰিয়সহ—প্ৰথমে উৎপন্ন হয়।
Verse 3
कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन
যি সকলো কাৰণৰ ধাতা আৰু পৰমকাৰণৰ ধ্যাতা-নিয়ন্তা, সি কেতিয়াও, ক’তো, কোনো অন্যৰ পৰা জন্ম নলয়।
Verse 4
सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः
সকলো ঐশ্বৰ্যৰে সমৃদ্ধ তেওঁ নিজেই ‘সৰ্বেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। আকাশৰ মধ্যভাগত অৱস্থিত শম্ভুক সকলো মুমুক্ষুৱে ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 5
यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्
যিয়ে আদিতে মোক পুত্ৰৰূপে সৃষ্টি কৰিলে আৰু মোক জ্ঞানো প্ৰদান কৰিলে—তাঁৰ প্ৰসাদত মই এই প্ৰাজাপত্য পদ লাভ কৰিলোঁ।
Verse 6
ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना
ঈশ গছৰ দৰে স্থবিৰ হৈ, একাকী, দিৱ্যলোকত স্থিত; সেই মহাত্মা পুৰুষে এই সমগ্ৰ বিশ্বক ব্যাপি পূৰ্ণ কৰিছে।
Verse 7
एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः । य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः
অসংখ্য দেহধাৰী জীৱৰ মাজত তেৱেঁই একমাত্ৰ সদা সক্ৰিয়, আন সকল জড়প্ৰায়। তেৱেঁই একা বহুৰূপৰ বীজ-কাৰণ হয়—সেই মহেশ্বৰ।
Verse 8
य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन
সেই একমাত্ৰ ভগৱান ৰুদ্ৰ; তেওঁৰ কোনো দ্বিতীয় নাই। সেয়ে তেওঁ পৰম অদ্বিতীয়।
Verse 9
सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः । अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा
তেওঁ সদায় সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত, তথাপি বহিৰ্মুখ লোকৰ দৃষ্টিত নপৰে। অদৃশ্য হৈও তেওঁ নিত্য অন্তৰ্যামী ৰূপে সমগ্ৰ বিশ্বক অধিষ্ঠিত কৰি ধাৰণ কৰে।
Verse 10
यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि । अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति
যি কালের পৰা মুক্ত আৰু সকলো কাৰণৰ ওপৰত—কোনো ব্যতিক্ৰম নথকা—অধিষ্ঠাতা, সেই একমাত্ৰ অনন্তশক্তিসম্পন্ন ভগৱান পৰমেশ্বৰেই পৰম শাসক।
Verse 11
न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः । स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि
যাঁৰ বাবে দিনো নাই, ৰাতিও নাই; যাঁৰ সমান কোনো নাই, যাঁৰ ওপৰত কোনো নাই। তেওঁৰ পৰাশক্তি স্বভাবসিদ্ধ আৰু নিত্য; আৰু জ্ঞান আৰু ক্রিয়া—দুয়ো তেওঁৰ মাজত সদা স্থিত।
Verse 12
यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः
যি ক্ষয়শীল আৰু অব্যক্ত, আৰু যি অমৃত আৰু অক্ষয়—এই দুয়ো অৱস্থা, যাৰ সাৰ অক্ষৰ, প্ৰকৃততে একেই দেৱ—স্বয়ং হৰ (শিৱ)।
Verse 13
ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते
তেওঁক ধ্যান কৰিলে প্ৰভুৰ সাক্ষাৎ উপলব্ধি হয়; অন্তঃকৰণ তেওঁৰ সৈতে যোগ হৈ শুদ্ধ সত্ত্বভাবত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তেতিয়া এই বদ্ধ পশুৰ বন্ধনৰ অন্তত বিশ্ব-মায়া নিবৃত্ত হৈ লয় পায়।
Verse 14
यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः
যি পৰম তত্ত্বত বিদ্যুৎ ন জ্বলে, সূৰ্যও নহয়, চন্দ্ৰও নহয়; তেওঁৰ জ্যোতিতেই এই সমগ্ৰ বিশ্ব দীপ্ত—এয়াই শাশ্বত শ্রুতিৰ ঘোষণা।
Verse 15
एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः । न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते
জানো, একমাত্ৰ দেৱ মহাদেৱ—মহেশ্বৰ। তেওঁৰ পৰম পদ কোনো সীমিত বুদ্ধিৰে সম্পূৰ্ণৰূপে লাভ বা উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰি।
Verse 16
अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः । स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः
তেওঁ আদিস্বৰূপ, তথাপি তেওঁৰ না আছে আৰম্ভ না আছে অন্ত; স্বভাৱতঃ তেওঁ নিৰ্মল। তেওঁ সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ আৰু পৰিপূৰ্ণ; সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত তেওঁৰ স্বইচ্ছাৰ অধীন।
Verse 17
अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः । अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः
তেওঁৰ ৰূপ অপ্ৰাকৃত, দিব্য আৰু শ্ৰীময়; ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য লক্ষণ-চিহ্নৰ অতীত। তেওঁ স্বয়ং মুক্ত আৰু মুক্তিদাতা; কালাতীত হৈও কালের গতি প্ৰবাহক প্ৰেৰণা দিয়ে।
Verse 18
सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् । षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः
তেওঁ সকলো আবাসৰ ওপৰত অধিষ্ঠিত, তথাপি প্ৰতিটো আবাসৰ অন্তৰ্যামী; তেওঁ সৰ্বজ্ঞ প্ৰভু শিৱ—ষড়্বিধ অধ্বে গঠিত এই সমগ্ৰ জগতৰ পতি, পৰম স্বামী।
Verse 19
उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः । अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः
তেওঁ সকলো উত্তৰোত্তৰ সত্তাৰো ওপৰত ‘উত্তৰ’, আৰু যাঁৰ ওপৰত একো নাই—সেই নিৰুত্তৰ তত্ত্ব। তেওঁ অনন্ত-অনন্তৰ সমাহাৰ; তেওঁৰ আনন্দ-মধু পান কৰা মধুব্ৰত ভক্তৰ বাবে তেওঁ মকৰন্দ-ৰস।
Verse 20
अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः । औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः
অখণ্ড অসংখ্য জগদণ্ডক একেটা একীভূত পিণ্ডত সংহত কৰাত তেওঁ পৰম পণ্ডিত; আৰু ঔদাৰ্য, বীৰ্য, গাম্ভীৰ্য, মাধুৰ্য—এই গুণসমূহৰ মহাসাগৰ-আশ্ৰয় তেওঁ।
Verse 21
नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन । अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति
তেওঁৰ সমান একো বস্তু নাই, আৰু তেওঁতকৈ অধিকো একো নাই। সৰ্বভূতৰ মাজত তেওঁ অতুল্য, আৰু ৰজাসকলৰ ৰজা হৈ স্থিত।
Verse 22
अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते
তেওঁৰ এই আশ্চৰ্য, বিচিত্ৰ শক্তিকাৰ্যৰ দ্বাৰা প্ৰথমে জগত সৃষ্ট হয়; আৰু কালান্তত এই জগতেই পুনৰ তেওঁৰ মাজতে লয় পাই প্ৰলয়লৈ যায়।
Verse 23
अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्
সকলো জীৱ-ভূত তেওঁৰ অধীন; তেওঁেই সকলোকে নিয়োগ কৰি চলোৱা নিয়োজক। কিন্তু তেওঁ পৰম ভক্তিৰ দ্বাৰাই দৰ্শনীয়; অন্যথা কেতিয়াও নহয়।
Verse 24
व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा । कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः
ব্ৰত, সকলো দান, তপস্যা আৰু নিয়ম—এই সকলো পুৰাকালত সৎজনসকলে ভাৱাৰ্থ, অন্তৰ্ভক্তিৰ বাবে কোৱা; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 25
हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः
‘হৰি (বিষ্ণু), মই আৰু ৰুদ্ৰ—আৰু আন দেৱ-অসুৰসকলেও—আজিও উগ্ৰ তপস্যাৰে তেওঁৰ দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষী।’
Verse 26
अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः । भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च
পতিত, মূঢ়, দুষ্ট আৰু নিন্দিত লোকৰ বাবে তেওঁ অদৃশ্যই থাকে। কিন্তু ভক্তৰ বাবে তেওঁ অন্তৰেও বাহিৰেও পূজ্য; ভক্তিভৰা প্ৰাৰ্থনাময় সম্বোধনে সান্নিধ্যৰ সংলাপত উপলভ্য।
Verse 27
तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः
এই তত্ত্বৰ ত্ৰিবিধ ৰূপ আছে—স্থূল, সূক্ষ্ম আৰু তদপৰ পৰম। স্থূল ৰূপ আমাৰ আদি দেৱসকলৰ দৃষ্টিগোচৰ, আৰু সূক্ষ্ম ৰূপ যোগীসকলৰ প্ৰত্যক্ষ হয়।
Verse 28
ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः
তাৰো পৰে আছে সেই নিত্য তত্ত্ব—জ্ঞানস্বৰূপ, আনন্দস্বৰূপ, অব্যয়। সেই পৰম শিৱক তাতেই নিষ্ঠাবান, তাতেই তৎপৰ আৰু তেওঁৰ ব্ৰত-আচাৰ আশ্ৰয় কৰা ভক্তসকলে দৰ্শন কৰে।
Verse 29
बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते
ইয়াত অধিক কোৱাৰ কি প্ৰয়োজন? গুহ্যতকৈও অধিক গুহ্য পৰম ৰহস্য এই—শিৱত ভক্তি; ইয়াত সন্দেহ নাই। যি সেই ভক্তিত যুক্ত, সি মুক্ত হয়।
Verse 30
प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः
সেই ভক্তি কেৱল (প্ৰভুৰ) প্ৰসাদৰ পৰাই জন্মে, আৰু প্ৰসাদ ভক্তিৰ পৰাই উদ্ভৱ—যেনে অংকুৰৰ পৰা বীজ, আৰু বীজৰ পৰা পুনৰ অংকুৰ।
Verse 31
प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः । स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते
পশু (বন্ধ জীৱ)ৰ বাবে সৰ্বত্ৰ সকলো সিদ্ধি কেৱল (প্ৰভুৰ) প্ৰসাদপূৰ্বক। শেষত, সকলো সাধনাৰ দ্বাৰাই সাধ্যও সেই একমাত্ৰ তেওঁ।
Verse 32
प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः । तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः
ধৰ্মেই শিৱ-প্ৰসাদ লাভৰ উপায়, আৰু সেয়া বেদে স্পষ্টকৈ দেখুৱাইছে। বেদোক্ত সেই ধৰ্মৰ নিৰন্তৰ অভ্যাসে পূৰ্বৰ পুণ্য আৰু পাপ সমত্বলৈ আহি শান্ত হয়, অৰ্থাৎ নিষ্ক্ৰিয় হয়।
Verse 33
साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः । धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः
সমত্বৰ পৰা দিৱ্য প্ৰসাদৰ সংযোগ জন্মে; তাৰ পৰা ধৰ্মৰ উৎকৰ্ষ বৃদ্ধি পায়। এই উচ্চ ধৰ্ম লাভ কৰিলে বন্ধনবদ্ধ জীৱ (পশু) ৰ পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে ক্ষয় হয়।
Verse 34
एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् । सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते
এইদৰে যাৰ পাপ ক্ষয় হৈছে, তাৰ ভিতৰত বহু জন্মৰ ক্ৰমে—জ্ঞানক আগত ৰাখি—সাম্ব, সৰ্বেশ্বৰ শিৱৰ প্ৰতি ভক্তি জন্মে।
Verse 35
भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः
ভক্তৰ ভাবানুগুণে ঈশ্বৰৰ প্ৰসাদ প্ৰকাশ পায়। সেই প্ৰসাদে কৰ্মসন্ন্যাস হয়—কিন্তু সেয়া ফলত্যাগ, কৰ্মৰ স্বৰূপত্যাগ নহয়।
Verse 36
तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा
সেয়ে কৰ্মফলত্যাগৰ পৰা শিৱধৰ্মৰ শুভ অন্বয় জন্মে। আৰু সেই (শিৱধৰ্ম) দুবিধ—গুৰু-নিৰপেক্ষ আৰু গুৰু-আপেক্ষ।
Verse 37
तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः । शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः
সেই প্ৰসঙ্গত ‘সাপেক্ষ’ মুখ্য উপায় ‘অনপেক্ষ’তকৈ শতগুণ শ্ৰেষ্ঠ। কিয়নো এই শিৱধৰ্ম-পরম্পৰা শিৱজ্ঞানৰ সমন্বয়ে পৰিপূৰ্ণ হয়।
Verse 38
ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् । ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्
জ্ঞান উদয় হ’লে মানুহে সংসাৰৰ দোষসমূহ দেখা পায়। তাৰ পৰা বিষয়ৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য জন্মে; আৰু বৈৰাগ্যৰ পৰা ভাবসাধনা—শিৱত স্থিৰ ভক্তি-সমাধি—উৎপন্ন হয়।
Verse 39
भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि । ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते
যাৰ ভাবসিদ্ধি হৈছে, তাৰ নিষ্ঠা কৰ্মত নহয়, ধ্যানত। জ্ঞান আৰু ধ্যানত যুক্ত পুৰুষৰ ভিতৰত যোগ প্ৰৱৰ্তিত হৈ আগবাঢ়ে।
Verse 40
योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् । प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्
যোগৰ দ্বাৰা পৰাভক্তি উদয় হয়; তাৰ পিছতেই (শিৱৰ) প্ৰসাদ-কৃপা লাভ হয়। সেই কৃপাৰ দ্বাৰা জীৱ মুক্ত হয়, আৰু মুক্ত হৈ শিৱসম হয়।
Verse 41
अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः । यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः
ইয়াত অনুগ্ৰহৰ প্ৰকাৰসমূহৰ কোনো স্থিৰ ক্ৰম অভিপ্ৰেত নহয়। মানুহৰ যেনেকুৱা যোগ্যতা, তেনেকুৱাই ভগৱান শিৱৰ অনুগ্ৰহ তাক প্ৰদান হয়।
Verse 42
गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः । बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः
কিছুমান গৰ্ভতেই মুক্ত হয়, কিছুমান জন্মমুহূর্ততে। কিছুমান বাল্যত, কিছুমান যৌৱনত, আৰু কিছুমান বাৰ্ধক্যত পৰম মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 43
तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः । अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये
কিছুমান তিৰ্যক্যোনিত (পশুজন্মত) পৰিলেও মুক্ত হয়, কিছুমান নৰকগতি লাভ কৰিলেও মুক্তি পায়; আৰু কিছুমান উচ্চ পদ লাভ কৰি, সেই পদৰ পুণ্য ক্ষয় হ’লে তেতিয়াহে মুক্ত হয়।
Verse 44
कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते । कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते
কিছুমান পথত ক্লান্ত হৈ উভতি আহিলেও পাছত মুক্ত হয়। কিছুমান সেই পথত প্ৰৱেশ কৰি দৃঢ়ভাৱে তাত স্থিত থাকে; স্থিত হৈ আগবাঢ়ি শেষত সম্পূৰ্ণ বিমুক্তি লাভ কৰে।
Verse 45
तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः
সেয়ে মানুহৰ মুক্তি একেটা প্ৰকাৰৰ বুলি ধৰা নহয়। জ্ঞান-ভাবৰ পৰিমাণ অনুসৰি, কেৱল (শিৱৰ) প্ৰসাদেৰে হে সত্য শান্তি আৰু মুক্তি লাভ হয়।
Verse 46
तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः
সেয়ে তেওঁৰ প্ৰসাদ লাভৰ বাবে বাক্ আৰু মনৰ দোষ ত্যাগ কৰি, সদায় একমাত্ৰ শিৱকেই ধ্যান কৰক—নিত্য ভক্তিত তৎপৰ হৈ।
Verse 47
तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः । सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः
তেওঁলোক সকলোৱে তাতেই নিষ্ঠাবান, তাতেই পৰায়ণ, তাতেই যুক্ত আৰু তাতেই শৰণাগত আছিল। সকলো কৰ্ম কৰোঁতেও মন কেৱল শিৱতহে স্থিৰ ৰাখিছিল।
Verse 48
दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् । सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति
দীৰ্ঘ প্ৰস্তুতিত আৰম্ভ কৰা সেই সত্রযজ্ঞ এক সহস্ৰ দিব্য বৰ্ষলৈকে চলিব। সত্রান্তত মন্ত্ৰযোগৰ বলত বায়ু তাত (সেই পবিত্ৰ স্থান/সভালৈ) গমন কৰিব।
Verse 49
स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति । ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना
তেওঁয়েই তোমালোকৰ পৰম শ্ৰেয় আৰু তাক লাভ কৰাৰ উপায়সহ ক’ব। তাৰ পিছত পৰম শোভাময়ী পুণ্যপুৰী বাৰাণসীৰ বৰ্ণনা আছে।
Verse 50
गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् । सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्
যি ঠাইত দেৱীৰ সৈতে পিনাকধাৰী বিশ্বেশ্বৰ বিৰাজ কৰে, সেই ঠাইলৈ গমন কৰা উচিত। তাত শ্ৰীমান প্ৰভু ভক্তসকলক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ সদা বাস কৰি বিচৰণ কৰে।
Verse 51
तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ । ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः
তাত সেই মহৎ আশ্চৰ্য দেখি তোমালোক মোৰ ওচৰলৈ আহিবা। তাৰ পাছত, হে দ্বিজোত্তমসকল, মই তোমালোকক মোক্ষৰ উপায় ক’ম।
Verse 52
येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी
যি উপায়ে একে জন্মতেই মুক্তি যেন তোমালোকৰ কৰতলত স্থিত হয়; সেয়াই বহু জন্মৰ সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মোক্ষ প্ৰদান কৰে।
Verse 53
एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः
মই সৃষ্টি কৰা এই মনোময় চক্ৰ এতিয়া মুক্ত কৰি চলাই দিয়া হৈছে; য’ত ইয়াৰ নেমি ক্ষয় হৈ ভাঙে, সেই দেশ তপস্যাৰ বাবে শুভ।
Verse 54
इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः
এনেদৰে কৈ পিতামহে সূৰ্যসদৃশ দীপ্ত মনোময় চক্ৰটো দেখিলে; তাৰ পাছত মহাদেৱক প্ৰণাম কৰি তাক প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 55
ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् । प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत
সেই বিপ্ৰ ঋষিসকলেও অধিক আনন্দিত হৈ জগত্প্ৰভুক প্ৰণাম কৰি, য’ত সেই দিব্য চক্ৰৰ নেমি ভাঙিছিল তাত গ’ল।
Verse 56
चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले । विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्
সেই চক্ৰটোও সঙ্কুচিত হৈ ক’তবাত এক বনত পৰিল—য’ত পানী নিৰ্মল আৰু মধুৰস্বাদু আছিল, তাত মসৃণ আৰু সুন্দৰ শিলাতলত।
Verse 57
तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् । अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्
সেই কাৰণেই সেই বন ‘নৈমিষ’ নামে বিখ্যাত, মুনিসকলৰ দ্বাৰা পূজিত; আৰু বহু যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু বিদ্যাধৰেৰে সমাকুল।
Verse 58
अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः
দৈৱপ্ৰেৰিত পুৰূৰৱা সাগৰৰ আঠাৰটা দ্বীপত ঘূৰি ফুৰিলে; উৰ্বশীৰ ক্ৰীড়া-বিলাসৰ মোহত বন্দী হৈ সি অসহায়ভাৱে বশ হ’ল।
Verse 59
अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् । मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः
মোহবশ হৈ অক্রমে সি সোণালী যজ্ঞবাট কঢ়িয়াই নিলে; কিন্তু তাত ক্ৰুদ্ধ মুনিসকলে কুশ-তৃণৰূপ বজ্ৰে আঘাত কৰি তাক পতিত কৰিলে।
Verse 60
विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः
য’ত প্ৰাচীনকালত বিশ্বসৃষ্টি কৰিবৰ ইচ্ছাৰে বিশ্বস্ৰজ প্ৰজাপতিসকলে এক দিব্য সত্রযজ্ঞ আৰম্ভ কৰিছিল; ব্ৰহ্মজ্ঞ ঋষিসকলে গাৰ্হপত্য অগ্নিত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ সৃষ্টিকাৰ্যৰ বাবে তাক প্ৰৱৰ্তন কৰিলে।
Verse 61
ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः
তাত বিদ্বান ঋষিসকলে—শব্দ-অৰ্থৰ যথাৰ্থ বোধ আৰু ন্যায়-তৰ্কত কুশলী—শক্তি, প্ৰজ্ঞা আৰু ক্ৰিয়াযোগৰ সহায়ত বিধিমতে অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 62
यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः
য’ত বেদবিদসকলে সদায় বেদমাৰ্গৰ পৰা বহিষ্কৃত লোকসকলক তৰ্ক-বিতৰ্ক আৰু কলহময় বাক্যৰ বলত দমন কৰে; তাত অতিবাদীসকল বাক্যতেই পৰাভূত হয়।
Verse 63
स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्
পৰ্বতৰ পাদদেশত জন্মা স্ফটিকময় শিলাৰ পৰা অমৃতসম নিৰ্মল জল প্ৰবাহিত হৈছিল—স্বচ্ছ, মধুৰ আৰু পানযোগ্য ৰমণীয়। তাত অতিৰস ফলভৰা গছৰ প্ৰাচুৰ্য আছিল, আৰু সাপ-হিংস্ৰ সত্ত্বৰ ভয় নাছিল। এনে নৈমিষ মুনিসকলৰ তপস্যাৰ বাবে অতি উপযুক্ত আছিল।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete narrative episode, the chapter is primarily a doctrinal declaration by Brahmā: Śiva’s supremacy and Brahmā’s own attainment of the Prajāpati office through Śiva’s grace and imparted knowledge.
It signals Śiva’s ultimate reality as ineffable and non-objectifiable; the text uses Upaniṣadic-style negation to mark the Lord as beyond conceptual reach while still being the ground of bliss.
Śiva is highlighted as Sarveśvara (all-sovereign), Maheśvara (great Lord), Rudra (the one without a second), and the heart-indwelling, imperceptible sustainer who nonetheless pervades and governs the cosmos.