अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace

Verse 1

वायुरुवाच । स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः । जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

বায়ুৱে ক’লে—হে বিপ্ৰসকল, যুক্তি-হেতুৰে প্ৰেৰিত হৈ তোমালোকে যথাস্থানত সংশয় কৰিছা। সাধুবুদ্ধিত জিজ্ঞাসাই নাস্তিকতা জন্ম নেদিয়ে।

Verse 2

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् । असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

ইয়াত মই সৎজনৰ মোহ নিবারণ কৰা যথাৰ্থ প্ৰমাণ বৰ্ণনা কৰিম। কিন্তু অসৎলোকৰ বাবে প্ৰভুৰ প্ৰসাদ নাথাকিলে বিপৰীত আৰু বিকৃত বোধেই জন্মে।

Verse 3

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा । न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

পৰিপূৰ্ণ শিৱৰ বাবে পৰানুগ্ৰহ (পৰম কৃপা) দানৰ বাহিৰে একোৱেই কৰণীয় নহয়—এয়া সঠিকভাৱে নিৰ্ণীত।

Verse 4

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि । अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

পৰানুগ্ৰহ কৰাৰ কাৰ্যত স্বভাৱেই যথেষ্ট; নতুবা যাৰ সেই স্বভাৱ নাই, সি প্ৰকৃততে কাকো অনুগ্ৰহ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 5

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् । परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

এই সমগ্ৰ জগত—পশু (বদ্ধ জীৱ) আৰু পাশ (বন্ধন) স্বৰূপ—পৰম অনুগ্ৰহ লাভৰ যোগ্য; আৰু সেই পৰম অনুগ্ৰহাৰ্থে পতি (প্ৰভু শিৱ)ৰ আজ্ঞা-শাসনব্যৱস্থাৰ সমন্বয় আছে।

Verse 6

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा । तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

পতি-প্ৰভু, যি সকলোৰে ৰাজ-আজ্ঞাপক, সি সদায় সকলোকে অনুগ্ৰহ কৰে। তেন্তে সেই উদ্দেশ্যে দ্ৰব্য-গ্ৰহণত শিৱ কেনেকৈ কাৰোবাৰ ওপৰত পৰতন্ত্ৰ হ’ব?

Verse 7

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः । अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

তেওঁ অনুগ্ৰহ লাভকাৰীৰ ওপৰতও নিৰ্ভৰশীল নহয়; কিয়নো সঁচাকৈ অনুগ্ৰহ কোনো আনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। সেয়ে ‘স্বাতন্ত্র্য’ শব্দৰ অৰ্থ—পৰম অনপেক্ষতা।

Verse 8

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

এই জীৱ পুনৰ অনুগ্ৰহযোগ্য আৰু পৰতন্ত্ৰ বুলি কোৱা হয়; কিয়নো শিৱৰ অনুগ্ৰহ নাথাকিলে তাৰ ভোগ-মুক্তিৰ সৈতে কোনো সংযোগ নাই।

Verse 9

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

দেহধাৰী জীৱসকলেও অনুগ্ৰহযোগ্য; কিয়নো শিৱজ্ঞান অজ্ঞান দূৰ কৰে। শম্ভুৰ বাবে ইয়াত একোৱেই অজ্ঞানাধিষ্ঠিত নহয়।

Verse 10

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

সকল ৰূপৰ জৰিয়তেো আমি যি নিষ্কল পৰতত্ত্ব উপলব্ধি কৰোঁ—সেই মূর্ত্যাত্মা শিৱ; ভক্তিপৰম্পৰাত তেওঁ ‘শৈৱমূর্তি’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 11

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

সেই শিৱ স্বৰূপতে নিষ্কল আৰু নিৰাকাৰ, তেৱেঁই পৰম কাৰণ। কিন্তু তেওঁৰ সাকাৰ, প্ৰকাশিত শক্তিৰ অনুভৱে তেওঁ সকলোৰে দ্বাৰা সহজে চিনাক্ত নহয়।

Verse 12

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

প্ৰমাণৰ দ্বাৰা জ্ঞেয় হোৱাই বস্তুৰ স্বভাৱ স্থাপন কৰে। কিন্তু ইয়াত উপেক্ষাৰ বুদ্ধি যুক্তিসঙ্গত নহয়—সম্যক্ বিবেচনা আৰু লক্ষণ নাথাকিলে চিনাক্তকৰণ নহয়।

Verse 13

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन । शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

নিশ্চয়েই আত্মাৰ সৈতে উপমেয়, প্ৰত্যক্ষভাৱে গ্ৰাহ্য এক প্ৰকাশমান ৰূপ আছে। শিৱৰ সেই মূৰ্তি—যাৰ স্বভাৱেই মূৰ্তি—পৰাত্পৰ শিৱক চিনিবলৈ লক্ষণস্বৰূপ।

Verse 14

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते । एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

যেনেকৈ কাঠত অগ্নি থাকিলেও, জ্বলি নুঠা পৰ্যন্ত উপলব্ধি নহয়; তেনেকৈ শিৱো মূৰ্তিৰূপে প্ৰকাশ নোহোৱা পৰ্যন্ত গ্ৰাহ্য নহয়—ইয়াই স্থিৰ সিদ্ধান্ত।

Verse 15

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् । नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

‘অগ্নি আন’ বুলি ক’লে, জ্বলি থকা কাঠ নোহোৱাকৈ অগ্নিক নিজে পৃথককৈ আনিব নোৱাৰি; তেনেকৈ শিৱ—যদিও সঁচাকৈ নিৰ্গুণ—ভক্তিৰ বাবে মূৰ্তিৰূপে পূজ্য।

Verse 16

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् । मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

সেইহেতু পূজাৰ আৰম্ভণিতে দেৱতাক সাকাৰ আৰু স্ব-আত্মাস্বৰূপ বুলি ভাবনা কৰিব লাগে। মূৰ্ত্যাত্মাক যি অৰ্পণ বা কৰা হয়, সেয়া সত্যতে সাক্ষাৎ শিৱকেই কৰা হয়।

Verse 17

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः । तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

লিঙ্গ আদি ক্ষেত্ৰতো এই কৰ্তব্যই, আৰু অৰ্চা-প্ৰতিমাত বিশেষকৈ। সেই সেই মূৰ্তিক আত্মস্বৰূপ বুলি ভাৱি আমি শিৱক উপাসনা কৰোঁ।

Verse 18

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना । तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

যেনেকৈ পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই সেই দেহধাৰীক অনুগ্ৰহ কৰে, তেনেকৈ মূর্ত্যাত্ম-নিষ্ঠ শিৱে আমাক—পশুভাৱত বন্ধিত জীৱক—অপিও কৃপা কৰে।

Verse 19

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना । सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

লোকৰ অনুগ্ৰহৰ বাবেই পৰমেশ্বৰ শিৱে সদাশিৱ আদি সকলো মূর্ত্যাত্ম ৰূপৰ ওপৰত অধিষ্ঠান কৰে; সেয়া সকলো তেওঁৰ দ্বাৰাই নিয়োজিত আৰু শক্তিসম্পন্ন।

Verse 20

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः । तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

ভোগৰ বাবে আৰু বিশেষকৈ মোক্ষৰ বাবে আত্মাই প্ৰতিপাদ্য; তত্ত্ব-অতত্ত্ব স্বৰূপসমূহত, মূর্ত্যাত্ম ৰূপসমূহতো সৰ্বত্ৰ শিৱান্বয় ব্যাপ্ত।

Verse 21

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः । न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

ভোগক কৰ্মবিপাকৰ ফল, সুখ-দুখৰূপ বুলি ধৰা হয়। কিন্তু শিৱ কৰ্মাতীত; তেন্তে তেওঁৰ বাবে ‘ভোগ’ কেনে স্বভাৱৰ হ’ব পাৰে?

Verse 22

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन । निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

শিৱে সকলোকে অনুগ্ৰহ কৰে; কাকো শাস্তি নিদিয়ে। শাস্তিদাতাৰ যি দোষ, শিৱত সেয়া অসম্ভৱ; সেয়ে সেই দোষ তেওঁৰ ভিতৰত জন্ম নলয়।

Verse 23

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

আকৌ ব্রহ্মা আদি দেৱসকলৰ প্ৰতিও যি যি নিগ্ৰহ (সংযম/দণ্ড) দেখুওৱা হৈছে, সেয়াও শ্ৰীকণ্ঠমূৰ্তি শিৱে কেৱল লোকহিতৰ বাবেই কৰিছে।

Verse 24

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধিপত্য শ্ৰীকণ্ঠৰেই—ইয়াত সন্দেহ নাই। শিৱ ‘শ্ৰীকণ্ঠ’ নামৰ নিজৰ মূৰ্তিত অধিষ্ঠিত হৈ, দিব্য লীলাত ৰমি জগত ধৰি শাসন কৰে।

Verse 25

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् । ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

যথোক্তভাৱে দেৱতা আদি দোষযুক্ত আছিল, সেয়ে তেওঁলোকৰ নিগ্ৰহ হৈছিল। তাৰ পাছত তেওঁলোকো পাপমুক্ত হ’ল আৰু প্ৰজাসকলেও জ্বৰসদৃশ তাপৰ পৰা মুক্তি পালে।

Verse 26

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

নিগ্ৰহ আৰু সংশোধন স্বভাৱতে বিদ্বানসকলৰ দৃষ্টিত নিন্দনীয় নহয়। সেয়ে দণ্ডযোগ্যসকলৰ ওপৰত ৰজাৰ দণ্ড প্ৰশংসিত।

Verse 27

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

যদি ‘ঈশ্বৰ’ হোৱাৰ সিদ্ধি মানে সমগ্ৰ কাৰ্যবৰ্গৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ অধিকার, তেন্তে তেওঁ যদি জগতৰ ওপৰত ঈশতা নকৰে, তেনেহ’লে তেওঁক ঈশ্বৰ কেনেকৈ ক’ব?

Verse 28

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् । आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাই বিধাতৃত্বশক্তি হয়; আৰু বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ বাবে তেওঁৰ আজ্ঞাই পৰম। সেই আজ্ঞাৰ অধীনেই ‘এইটো কৰা’ বা ‘এইটো নকৰা’—এনেদৰে শাসন।

Verse 29

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् । विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

সেই শাসন অনুসৰণ কৰাই সাধুভাৱৰ লক্ষণ। কিন্তু যাৰ সমাধি বিপৰীত (ভ্ৰান্ত), তাৰ ভিতৰত সেয়া সকলো দিশে দেখা নাযায়।

Verse 30

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् । निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

সাধুসকলৰ সংৰক্ষণৰ বাবে যি অসাধু, তাক নিবাৰণ কৰা উচিত। সাম আদি উপায়ে যদি নুঘূৰে, তেন্তে শেষত দণ্ডেই ফলপ্ৰসূ সাধন।

Verse 31

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् । अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

এই অনুশাসন—প্ৰয়োজন হ’লে দণ্ড-নিগ্ৰহত শেষ হোৱা—সত্য হিতৰ লক্ষণ। সেয়ে ইয়াৰ বিপৰীত যি, তাক অহিতকাৰী বুলি কোৱা হয়।

Verse 32

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् । स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

হিতত সদায় স্থিত লোকসকলৰ বাবে ই ঈশ্বৰৰ প্ৰকট নিদৰ্শন। কেৱল অসৎ লোকৰ নিগ্ৰহ কৰাত সৎজনৰ দৃষ্টিত তেওঁ কেনেকৈ কলুষিত হ’ব?

Verse 33

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता । यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

জগতত যিসকলে অযুক্ত আচৰণ কৰে, তেওঁলোক অবিবেকী বুলি নিন্দিত হয়। যি কথাই লোকক উদ্বিগ্ন আৰু বিচলিত কৰে, তাকেই ‘অযুক্ত’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 34

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

এই জগতত যিকোনো নিয়ন্ত্ৰণ বা সংশোধন দ্বেষৰ পৰা নহয়। পিতাই পুত্ৰক ঘৃণা নকৰে; শিক্ষা দিবলৈহে তাক সংযত কৰে।

Verse 35

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः । तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

মধ্যস্থ ব্যক্তিেও, নিয়ন্ত্ৰণযোগ্যজনক বিধিমতে সংযত কৰিলে, তেওঁৰ ক্ষেত্ৰতো অলপ কঢ়িনতা বা নিৰ্দয়তাৰ ছাঁ অনিবার্যভাৱে লগ লাগে।

Verse 36

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् । हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

নচেৎ তেওঁ কেতিয়াও আনক—দোষী হলেও—আঘাত নকৰিলেহেঁতেন। কিন্তু চূড়ান্ত নিৰপেক্ষতা অৱলম্বন কৰি তেওঁ নিৰ্দোষ আৰু অজ্ঞ লোককো ক্ষতি কৰে।

Verse 37

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः । इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

সেয়েহে যি নিৰ্দয় হৈ দুখস্বৰূপ হিংসা কৰে, কিছুমানে জোৰ দি কয়—সেইজন নিশ্চয় কৰ্মবন্ধনত আবদ্ধ হয়; ই নিয়ম। কিন্তু আন কিছুমানে কয়—“ই নিয়ম নহয়।”

Verse 38

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

ৰোগৰ কাৰণ জনা চিকিৎসকে ৰোগীৰ ওপৰত কষ্টদায়ক চিকিৎসা প্ৰয়োগ কৰিলেও তাত একেবাৰে নিষ্ঠুৰতা নাই; ইয়াত প্ৰেৰণা কেৱল কৰুণাই।

Verse 39

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

হিংস্ৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ প্ৰতি কৰুণাও গুণ নহয়। তেনে লোকৰ প্ৰতি ভ্ৰমবশত দয়া দেখুৱালে, ভুল কৰুণাই বিবেক ঢাকি, মানুহ অন্তৰে নিষ্ঠুৰ হৈ পৰে।

Verse 40

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

ইয়াতো, যিসকলক ৰক্ষা কৰা উচিত আৰু যিসকল তেওঁলোকৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী—তেওঁলোকৰ বিষয়ে উপেক্ষা দোষ। শক্তি থাকিও অৱহেলা কৰিলে ৰক্ষিত ব্যক্তি সোনকালে বিনষ্ট হয়।

Verse 41

सर्पस्यास्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते । दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

ওচৰত সাপ দেখিও যি ৰক্ষণীয় বস্তু ৰক্ষা কৰিবলৈ অৱহেলা কৰে আৰু কেৱল ‘দোষ-আভাস’ বুলি ভাবি উপেক্ষা কৰে, সি ফলত নিৰ্দয় হৈ পৰে।

Verse 42

तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् । संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

সেয়ে ঘৃণা/কৰুণাই সৰ্বতোভাবে গুণ—এই কথা সংমত নহয়। সংমত হৈছে ‘প্ৰাপ্তকামিত্ব’—যথাৰ্থ লক্ষ্য সিদ্ধি; আন সকলো অসংমত।

Verse 43

अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्

অগ্নিত দিয়া তাম্ৰও নিশ্চয় কালি ধৰিছে; কিন্তু তাম্ৰৰ সংস্পৰ্শত অগ্নি দুষিত নহয়। তেনেদৰে জগতৰ সংযোগতো পৰমেশ্বৰ পতি কেতিয়াও মলিন নহয়।

Verse 44

नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते

অশুচিৰ সংস্পৰ্শত অগ্নি অশুচি নহয়; অশুচি বস্তুটোৱেই অশুচি বুলি গণ্য হয়। কিন্তু অশুচি পদাৰ্থ অগ্নিৰ সংযোগ পালে শুচিত্বও জন্মে—সেয়া শুদ্ধ হয়।

Verse 45

एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति

এইদৰে শোধনযোগ্য আত্মাৰ সংস্পৰ্শত শিৱ কেতিয়াও অশুদ্ধ নহয়। বৰং শিৱৰ সংস্পৰ্শত সেই শোধনযোগ্য আত্মাই নিশ্চিতভাৱে শুদ্ধ হয়।

Verse 46

अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्

লোহা অগ্নিত সোমাই গ’লে দহন অগ্নিৰেই, লোহাৰ নহয়। তেনেদৰে দেহধাৰী আত্মাত প্ৰভুৰ শক্তি প্ৰকাশ পেলেও সেই ঐশ্বৰ্য সত্যতে কেৱল ঈশ্বৰৰ; পৃথক আত্মাসকলৰ নহয়।

Verse 47

न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ । काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्

আচলতে কাঠ জ্বলে নোৱাৰে; অগ্নিয়েই জ্বলে। কাঠ অঙ্গাৰ হোৱা অগ্নিৰ পৰিবর্তন নহয়। এই ন্যায় ইয়াতো প্ৰয়োগ কৰা উচিত।

Verse 48

अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि । शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते

সেইবাবেই এই জগতত কাঠ, পাথৰ আৰু মাটি আদি বস্তুতেও—শিৱৰ আবেশময় অন্তৰ্বাসৰ বলত—‘শিৱত্ব’ আৰোপ কৰা হয়।

Verse 49

मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः । तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च

মৈত্ৰী আদি গুণ গৌণ; সেয়ে সিহঁতৰ প্ৰবৃত্তি ভিন্ন ভিন্ন। সেই গুণে ৰঞ্জিত মনৰ বাবে একেই গুণ কেতিয়াবা দোষ, কেতিয়াবা গুণ হৈ পৰে।

Verse 50

यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः । न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

যি গৌণ বা অগৌণ বুলি কোৱা হয়, সেয়া সকলো তেওঁ কৃপাৰে গ্ৰহণ কৰে। তথাপি শিৱৰ গুণৰূপ প্ৰকাশ তেওঁৰ বাবে ন পুণ্য ন দোষ; তেওঁ চিৰনির্লেপ।

Verse 51

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः । संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

বিপশ্চিতসকলে ‘অনুগ্ৰহ’ শব্দাৰ্থক গৌণ বুলি নকয়। ই শিৱৰ মঙ্গলময় আজ্ঞা—হিতকৰ আৰু সংসাৰ-মোচনকাৰী—যিয়ে মুক্তি দিয়ে।

Verse 52

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः । सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

তেওঁৰ আজ্ঞা পালন কৰাই প্ৰকৃত হিত; আৰু যি হিত সেয়াই মূলত তেওঁৰ অনুগ্ৰহ। সেয়ে পৰম হিতৰ বাবে আমি সকলোকে নিয়োজিত কৰোঁ, কিয়নো তেওঁ সৰ্বৰ অনুগ্ৰহকাৰক।

Verse 53

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् । तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

‘উপকাৰ’ শব্দে যি অৰ্থ বুজায়, তাকো ‘অনুগ্ৰহ’ বোলা হয়। আৰু সেয়াও হিতস্বৰূপ হোৱাৰ বাবে, কল্যাণস্বভাৱ শিৱেই সৰ্বৰ সৰ্বোপকাৰক।

Verse 54

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् । स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

চিত-অচিত স্বৰূপ সকলো সত্তাই সদায় হিতৰ দিশে নিয়োজিত থাকে; কিন্তু নিজৰ স্বভাৱৰ প্ৰতিবন্ধৰ বাবে সি নিজৰ উপযুক্ত সম্যক হিত লাভ নকৰে।

Verse 55

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः । समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

যেনেকৈ সূৰ্যই নিজৰ কিৰণৰে পদ্মফুল বিকশিত কৰে, তথাপি সকলো পদ্ম একেদৰে নাখোলে—প্ৰত্যেকৰ নিজস্ব স্বভাৱ অনুসাৰে; তেনেকৈ জীৱৰ জাগৰণ আৰু অনুগ্ৰহৰ ফলো যোগ্যতা অনুসাৰে প্ৰকাশ পায়।

Verse 56

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् । न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

ভাৱসমূহৰ স্বভাৱো ভবিষ্যৎ ফলৰ এটা কাৰণ হ’ব পাৰে; কিন্তু যি নশ্বৰ আৰু অস্থিৰ, তাক কেৱল ‘স্বভাৱ’ আৰু কৰ্তৃত্বে সত্যসিদ্ধ বুলি স্থাপন কৰিব নোৱাৰি।

Verse 57

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः । एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

অগ্নিসংগতিত কেৱল সোণেই গলে, অঙ্গাৰ নহয়। তেনেদৰে প্ৰভু কেৱল সেই শিৱপৰ ভক্তকেই মোচন কৰে, যাৰ মল পক্ব হৈ আঁতৰাবলৈ যোগ্য হৈছে।

Verse 58

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् । विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

যি যেনেকৈ হ’বলৈ যোগ্য, সি নিজে নিজে তেনেকৈ নহয়। ভাবনা নাথাকিলে কৰ্তা সদায় স্বতন্ত্ৰ নাথাকে; তাৰ কৰ্তৃত্ব ডলমল হয়।

Verse 59

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः । स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

শিৱ স্বভাৱতে বিমল আৰু সৰ্বানুগ্ৰাহক। তেনেদৰে ‘জীৱ’ নামে আত্মাসমূহ স্বভাৱতে মলিন; সেয়ে তেওঁলোকক তেওঁৰ মোচক কৃপা প্ৰয়োজন।

Verse 60

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् । कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

নচেৎ, শিৱ যদি পৰম নিয়ন্তা নহয় তেন্তে এই জীৱসমূহ সংসাৰত কেনেকৈ ভ্ৰমণ কৰিব? জ্ঞানীসকলে কয়—কৰ্ম আৰু মায়াৰ সংযোগজনিত বন্ধনেই সংসাৰ।

Verse 61

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् । स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

এই বন্ধন কেৱল জীৱাত্মাৰ, শিৱৰ নহয়—এ বুলি কাৰণজ্ঞানীসকলে কয়। বন্ধনৰ হেতু আত্মাৰ নিজৰেই মল; ই স্বাভাৱিক, বাহিৰৰ পৰা নতুনকৈ অহা নহয়।

Verse 62

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना । यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

যদি কোনো বস্তুক ‘আগন্তুক’ (বাহিৰৰ পৰা উদ্ভৱ) বুলি কোৱা হয়, তেন্তে সেয়া কোনো নহয় কোনো কাৰণৰ দ্বাৰাই হ’ব লাগিব। কিন্তু সেই কাৰণ একেটাই আৰু স্বভাৱত অবিচিত্ৰ; সি একাই এনে আগন্তুকতাক ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে।

Verse 63

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः । बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

আত্মস্বৰূপ একে হলেও বন্ধন আৰু মুক্তিৰ ভেদ আছে, কিয়নো পৰমেশ্বৰ শিৱেই তেনে বিধান কৰে। পুনৰ বন্ধ জীৱসমূহৰ মাজতো অধিকাৰ অনুসাৰে কিছুমানৰ লয় (শিৱত লীনতা) আৰু কিছুমানৰ ভোগাধিকাৰ থাকে।

Verse 64

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

উচ্চ আৰু নিম্ন স্তৰৰ সত্ত্বসমূহ জ্ঞান, ঐশ্বৰ্য আদি ক্ষেত্ৰত বৈষম্য ভোগ কৰে। কিছুমান মূৰ্তিমত্ব (সগুণ অৱস্থা) লাভ কৰে, আৰু কিছুমান কেৱল নিকট আৰু সূক্ষ্ম বোধৰেই গোচৰ হয়।

Verse 65

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

মূৰ্তি–আত্ম তত্ত্বসমূহৰ মাজত কিছুমান ‘শিৱ’ বুলি কোৱা হয়, যিসকল অধ্বসমূহৰ শিখৰত অৱস্থিত। মধ্যভাগত ‘মহেশ্বৰ’সকল, আৰু ‘ৰুদ্ৰ’সকল নিম্ন পদত অৱস্থিত থাকে।

Verse 66

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् । तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः

মায়া ওচৰত থাকিলেও পৰম কাৰণৰ পৰা ত্ৰয়ৰ উদ্ভৱ হয়। তাতো জীৱাত্মা তলত অৱস্থিত থাকে, আৰু অন্তৰাত্মা (অন্তৰ্ব্যাপী ঈশ্বৰ) মাজত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ ভিতৰৰ পৰা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আলোক দান কৰে।

Verse 67

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः

সৰ্বাতীত পৰমাত্মপদত স্থিত হৈ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ নিজ নিজ কাৰ্যত প্ৰৱৰ্তিত থাকে। তদ্ৰূপ কিছুমান বসুও পৰমাত্মপদৰ আশ্ৰয় লৈ কাৰ্য কৰে।

Verse 68

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा । शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः

কিছুমান শৈৱ অন্তৰাত্মপদত, কিছুমান আত্মপদত স্থিত হয়। আন কিছুমান শান্তিৰ অতীত পদত থাকে; তাৰ পিছত শান্ত মাহেশ্বৰ পদত।

Verse 69

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः । निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः

বিদ্যাৰ ক্ষেত্ৰত ৰৌদ্ৰ তত্ত্বসমূহ প্ৰধান; প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ষেত্ৰত বৈষ্ণৱ শক্তিসমূহ প্ৰবল। নিবৃত্তিৰ পথত আত্মজ্ঞসকল স্থিত থাকে; আৰু সৃষ্টিতত্ত্বত ব্ৰহ্মা—ব্ৰহ্মাৰ অঙ্গজাতসকল।

Verse 70

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् । पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश

চৌদটা যোনিৰ ভিতৰত আঠটা দেৱযোনি সৰ্বপ্ৰধান; মানৱযোনি মধ্যম; আৰু পখী আদি পাঁচটা যোনি অধম বুলি গণ্য।

Verse 71

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः । यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता

উচ্চ-নীচৰ ভাবো সংসাৰী জীৱৰ মল (অশুদ্ধি) বুলি জানিব লাগে। মুক্তৰ বাবে যেন এই ভাব নাথাকে; আগতে আছিল অপক্বতা, পাছত আহে পক্বতা।

Verse 72

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् । आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्

মল (অশুদ্ধি) কেঁচা হওক বা পকা—ই সংসাৰবন্ধনৰ কাৰণ হয়। কেঁচা অৱস্থাত ই মানুহক অধোগতিলৈ টানে, আৰু পকা হলে ক্ৰমে উত্তম গতিলৈ নি যায়।

Verse 73

त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः । त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्

ত্ৰিমলত আবদ্ধ জীৱসকলক অধম বুলি জানিব লাগে, কিয়নো মল-অধীনতা যথোত্তৰ বৃদ্ধি পায়। ক্ৰমে দ্বিমল আৰু একমল জীৱসকলে ত্ৰিমল-অৱস্থাৰ অধীন নাথাকে; তাক অতিক্ৰম কৰি ঊৰ্ধ্বগতি লাভ কৰে।

Verse 74

इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः । एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति

এইদৰে উপাধিৰ দ্বাৰা বিশ্বৰ ভেদ কল্পিত হৈছে। কিন্তু এক, দ্বি, ত্ৰিমলত আবদ্ধ সকলোকে একমাত্ৰ শিৱেই অধিষ্ঠান কৰে।

Verse 75

अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा । अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्

এই জগত নিজে শিৱস্বৰূপ নহ’লেও শিৱে ইয়াকেই ব্যাপি অধিষ্ঠান কৰিছে। তেনেদৰে ‘ইয়া ৰুদ্ৰস্বৰূপ নহয়’ বুলি কোৱা হলেও, বিশ্ব ৰুদ্ৰসকলৰ দ্বাৰা অধিষ্ঠিত আৰু ধাৰিত।

Verse 76

अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता । मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्

ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত মহাপৃথিৱী শতৰুদ্র আদি ৰুদ্রসকলৰ অধিষ্ঠিত। আৰু মায়া-পর্যন্ত অন্তৰীক্ষ ক্ৰমে ইন্দ্ৰ আদি দেবাধিপতিসকলৰ দ্বাৰা শাসিত।

Verse 77

अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् । महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः

সেয়া সকলো দিশতে অবিচ্ছিন্নভাৱে বিস্তৃত আছিল, কিন্তু অঙ্গুষ্ঠ-মাত্ৰ পৰ্যন্তেই। মহামায়াৰ সীমাৰ ওপৰে দ্যুলোক, য’ত বায়ু আদি ভুবনাধিপতিসকল অধিষ্ঠাতা।

Verse 78

अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः । ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा

তেওঁলোক অধিষ্ঠিত হয় সেইসকলৰ দ্বাৰা, যিসকল লোকপথৰ ভিতৰত বিচৰণ কৰে আৰু কোনো এক স্থিৰ সীমা বা স্থানত আশ্ৰিত নহয়। তেওঁলোক সাক্ষাৎ স্বৰ্গবাসী দেৱ, আৰু তদ্ৰূপ অন্তৰীক্ষবাসীও।

Verse 79

पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता । एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्

এইদৰে দেবব্ৰতপৰায়ণ দেৱসকলে তেওঁক ‘পৃথিৱীপদ’ বুলি স্তৱ কৰিলে। তদ্ৰূপ তিন মল—কাঁচা আৰু পকা—দ্বাৰা প্ৰতিজন জীৱ পৃথক পৃথকভাৱে আবদ্ধ থাকে।

Verse 80

निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते । अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्

নিদানৰূপ কাৰণসমূহৰ পৰা মানুহৰ মাজত সংসাৰ-ৰোগ প্ৰৱৰ্তিত হয়। এই ৰোগৰ ঔষধ একমাত্র জ্ঞান; আন কোনো উপায় নাই।

Verse 81

भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् । अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः

শম্ভু—পৰমকাৰণ শিৱ—ভিষকো আৰু আদেশদাতাও। আত্মাই দুখ নোভোগিলেও সেই মঙ্গলময় প্ৰভু বন্ধনবদ্ধ পশু (জীৱ) সকলক মুক্ত কৰিবলৈ সক্ষম।

Verse 82

कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा । दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्

ই কেনেকৈ দুখ উৎপন্ন কৰে—ইয়াত সেই বিষয়ে বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। কিয়নো স্থিৰ সিদ্ধান্ত যে সমগ্ৰ সংসাৰচক্ৰ দুখময়েই।

Verse 83

कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः । न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्

যি সঁচাকৈ দুখ, সি কেনেকৈ অদুখ হ’ব? স্বভাৱ উলট নাযায়। কেৱল ভিষক আৰু ঔষধ কাৰণ হিচাপে থাকিলেই ৰোগী আপোনা-আপুনি নিৰোগ নহয়।

Verse 84

रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् । एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्

যেনে চিকিৎসকে ঔষধে ৰোগপীড়িতক দুখৰ পৰা উঠাই সুখত স্থাপন কৰে, তেনে প্ৰভু কৃপাৰে স্বভাৱমলিন আৰু স্বভাৱজনিত দুখভোগী বন্ধ জীৱসমূহক দুখৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে।

Verse 85

स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः । न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्

নিজ আজ্ঞা-ৰূপ ঔষধবিধানে শিৱে জীৱসমূহক দুখৰ পৰা মোচন কৰে। চিকিৎসক ৰোগৰ কাৰণ নহয়; কিন্তু শিৱেই সংসাৰৰ কাৰণ—সেয়ে তাৰ নিবৃত্তিকৰ্তাও তেওঁৱেই।

Verse 86

इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः

এইদৰে দেখা পোৱা বৈষম্যও তেওঁৰ দোষ নহয়। যেতিয়া দুখ জীৱৰ নিজৰ স্বভাৱৰ পৰাই সিদ্ধ হয়, তেতিয়া তাৰ কাৰণ শিৱ কেনেকৈ হ’ব?

Verse 87

स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्

জীৱসকলৰ স্বাভাৱিক ‘মল’ই তেওঁলোকক সংসাৰত ঘূৰাই ফুৰায়। মায়া আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা, জড়স্বভাৱৰ সেই মলেই সংসাৰৰ কাৰণ।

Verse 88

तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः

সেই (সাধনশক্তি) শিৱ-সান্নিধ্য নাথাকিলে নিজে পৰা প্ৰৱৰ্তিত নহয়; যেনে অয়স্কান্ত-মণি (চুম্বক)ও নিকটতাতেই উপকাৰী হয়।

Verse 89

अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्

সুৰিসকলে কয়—“যেনে লোহা (চুম্বকৰ টানত) চলি যায়, তেনেকৈ এই জীৱও শিৱৰ দিশে চলি যায়।” সদকাৰণৰ পৰা লাভ হোৱা শিৱ-সান্নিধ্য ৰোধ বা উলটাই দিব নোৱাৰি।

Verse 90

अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः । न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते

সেয়ে জগতৰ নিত্য অধিষ্ঠাতা, অগোচৰ অন্তৰ্যামী ভগৱান শিৱেই। এই লোকত শিৱ বিনা একোৱেই নচলে, একোৱেই প্ৰবৃত্ত নহয়।

Verse 91

तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति । शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी

এই সকলো তেওঁৰ প্ৰেৰণাতেই চলি থাকে, তথাপি তেওঁ মোহিত নহয়। তেওঁৰ শক্তি—আজ্ঞাস্বৰূপিণী—সৰ্বদিশামুখী হৈ বিশ্ব নিয়ন্ত্ৰী।

Verse 92

तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति । अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः

তেওঁৰ শক্তিয়ে এই সমগ্ৰ বিশ্ব চিৰকাল ব্যাপ্ত, তথাপি তেওঁ তাত লিপ্ত নহয়। তেওঁ কোনোবাৰ উৎপন্ন নহয়—আদি; এই সকলো তেওঁৰ শাস্য; তেওঁৱেই ঈশ্বৰ।

Verse 93

ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति । यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः

এইটো ঈশানৰ দ্বাৰা দিয়া আৰু তেওঁৰেই আজ্ঞা, সেয়ে ইয়াত দোষ নাই। কিন্তু যি মোহত অন্যথা ভাবে, সেই দুৰ্মতি বিনষ্ট হয়।

Verse 94

तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति । एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी

সেই দিৱ্য শক্তিৰ বৈভৱ-মাত্ৰতেই তথাপি সি কলুষিত নহয়। এই অন্তৰত আকাশৰ পৰা এক অশৰীৰী বাণী শুনা গ’ল।

Verse 95

सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् । ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः

স্পষ্টকৈ এই বাণী প্ৰকাশ পালে—“সত্য—ওঁ—অমৃত—সৌম্য, মঙ্গলময়।” তেতিয়া সকলোৱে অতিশয় আনন্দিত হ’ল; অৱশিষ্ট সকলো সংশয় সম্পূৰ্ণ নাশ হ’ল।

Verse 96

मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् । तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्

মুনিসকল বিস্ময়াবিষ্ট হৈ প্ৰভু পৱন (বায়ু)-ক প্ৰণাম কৰিলে; আৰু পৱনেও তেওঁলোকৰ সন্দেহ দূৰ কৰি মুনিসকলক সন্মান জনালে।

Verse 97

नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् । वायुरुवाच्व । परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते

“এওঁলো স্থিৰ জ্ঞানত প্ৰতিষ্ঠিত নহয়” বুলি ভাবি তেওঁ এইদৰে ক’লে। বায়ু ক’লে—জ্ঞান দুবিধ: পৰোক্ষ আৰু অপৰোক্ষ।

Verse 98

परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् । हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते

পৰোক্ষ জ্ঞানক অস্থিৰ বুলি কয়, আৰু অপৰোক্ষক সুস্থিৰ। যি হেতু আৰু উপদেশেৰে লাভ হয়, তাকেই ‘পৰোক্ষ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 99

अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति । नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्

শ্ৰেষ্ঠ অনুষ্ঠানৰ পৰা পুনৰ অপৰোক্ষ জ্ঞান উদয় হয়। অপৰোক্ষ অনুভৱ বিনা মোক্ষ নাই—এই দৃঢ় সিদ্ধান্ত কৰি সেই নিশ্চয়ত স্থিৰ হৈ থাকিব লাগে।

Verse 100

श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

শ্ৰেষ্ঠ অনুষ্ঠানৰ সিদ্ধিৰ বাবে নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টা কৰা; সাৱধান হৈ থাকি প্ৰমাদ ত্যাগ কৰা।