त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
এই অধ্যায়ত বায়ুৱে শৈৱ সৃষ্টিক্ৰম আৰু তত্ত্বচিন্তা বৰ্ণনা কৰিছে। পূৰ্বৰ অব্যক্তৰ পৰা প্ৰভুৰ আজ্ঞাত বুদ্ধি আদি ক্ৰমে উদ্ভৱ হয়; সেই পৰিণামৰ পৰা ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু আৰু পিতামহ (ব্ৰহ্মা) কাৰণ-কাৰ্যৰ প্ৰশাসক ৰূপে প্ৰকাশ পায়। দিৱ্য তত্ত্বৰ সৰ্বব্যাপিতা, অপ্রতিহত শক্তি, অনুপম জ্ঞান আৰু সিদ্ধিৰ উল্লেখ কৰি সৃষ্টিৰক্ষা-প্ৰলয় এই তিন কৰ্মত মহেশ্বৰক পৰম কাৰণ আৰু সৰ্বাধিপতি বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। পাছৰ চক্রত সৰ্গ, ৰক্ষা আৰু লয়—এই শাসনভূমিকা ত্ৰিমূৰ্তিক পৃথককৈ দিয়া হয় আৰু কোৱা হয় যে তেওঁলোক পৰস্পৰ উদ্ভৱ, পৰস্পৰ ধাৰণ আৰু পৰস্পৰ সমন্বয়ত বৃদ্ধি পায়। এক দেবৰ স্তৱ অন্যৰ ঈশ্বৰত্ব কমায় নোৱাৰে—এইদৰে সাম্প্ৰদায়িক শ্ৰেষ্ঠত্ববাদ নাকচ কৰা হৈছে; যি ত্ৰিদেৱক নিন্দা কৰে সি আসুৰ/অমঙ্গল অৱস্থালৈ পতিত হয় বুলি সতর্ক কৰা হৈছে। শেষত মহেশ্বৰ ত্ৰিগুণাতীত, চতুৰ্ব্যূহ-স্বৰূপ, সৰ্বাধাৰৰ আধাৰ, লীলাময় জগত্কৰ্তা আৰু প্ৰকৃতি-পুরুষ তথা ত্ৰিমূৰ্তিৰ অন্তৰাত্মা বুলি প্ৰতিষ্ঠিত।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
বায়ুৱে ক’লে—পুৰুষৰ অধিষ্ঠান-প্ৰৱেশৰ আগতে, ঈশ্বৰৰ আজ্ঞাৰে অব্যক্তৰ পৰা বুদ্ধি আদি আৰম্ভ কৰি বিশেষ (স্থূল তত্ত্ব) পৰ্যন্ত বিকাৰসমূহ ক্ৰমে উৎপন্ন হ’ল।
Verse 2
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
তাৰ পিছত সেই বিকাৰসমূহৰ পৰা ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু আৰু পিতামহ (ব্ৰহ্মা) প্ৰকাশ পালে; সকলো লোক-জীৱৰ কাৰণতত্ত্বৰূপে এই তিন দেব উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 3
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
তেওঁৰ শক্তি সকলো দিশে সকলো ভুবনত ব্যাপ্ত আৰু ক’তো বাধাপ্ৰাপ্ত নহয়; তেওঁৰ জ্ঞান অপ্রতিম; আৰু অণিমা আদি যোগসিদ্ধিসহ তেওঁৰ ঐশ্বৰ্য শাশ্বত।
Verse 4
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়—এই তিন কৰ্মত মহাদেৱ অন্তৰ্যামী কাৰণ হয়; আৰু সেই শক্তিসমূহৰ ওপৰত প্ৰভুত্বসহ মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হৈ অধিষ্ঠান কৰে।
Verse 5
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
কল্পান্তত, যিসকলৰ বুদ্ধি মোহিত হৈ স্পৰ্ধাপ্ৰৱণ হৈছিল, তেওঁলোকৰ বাবে তেওঁ পুনৰ প্ৰতিজনক পৃথককৈ সৃষ্টি, ৰক্ষা, লয় আৰু আচাৰ-বিধি যথাযোগ্যভাৱে দান কৰিলে।
Verse 6
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
ইহঁত পৰস্পৰৰ পৰা উৎপন্ন হৈ পৰস্পৰক ধাৰণ কৰে; পৰস্পৰৰ দ্বাৰাই বৃদ্ধি পায় আৰু পৰস্পৰৰ পথ অনুসৰণ কৰি থাকে।
Verse 7
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
কেতিয়াবা ঠাইত ব্ৰহ্মাৰ, কেতিয়াবা বিষ্ণুৰ, আৰু কেতিয়াবা ৰুদ্ৰৰ প্ৰশংসা কৰা হয়। তথাপি ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ কোনো এজনৰো শ্ৰেষ্ঠতা বা অধিক ঈশ্বৰত্ব সত্যতে প্ৰতিষ্ঠিত নহয়।
Verse 8
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
ক্ৰোধ আৰু হঠত আবদ্ধ মূৰ্খসকলে কঠোৰ বাক্যৰে তেনে ভক্তসকলক নিন্দা কৰে; তেওঁলোক নিঃসন্দেহে যাতুধান আৰু পিশাচৰ দৰে হৈ পৰে।
Verse 9
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
মহাদেৱ ত্ৰিগুণাতীত। মহেশ্বৰ ৰূপে তেওঁ চতুৰ্ব্যূহত প্ৰকাশ পায় যদিও তেওঁ পূৰ্ণ-পরিপূৰ্ণ; সকলো তত্ত্বৰ আধাৰ আৰু শক্তিৰ উদ্ভৱৰ কাৰণ হৈ সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ ঘটায়।
Verse 10
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
সেই পৰমাত্মাই এই ত্ৰয়ৰ, লগতে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰো, ঈশ্বৰ ৰূপে অধিষ্ঠাতা; আৰু তেওঁৰেই লীলাৰে জগতৰ সৃষ্টি সংঘটিত হয়।
Verse 11
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
যিজন সকলোতকৈ পৰ, নিত্য, নিষ্কল আৰু পৰমেশ্বৰ—সেইজনেই তাৰ আধাৰ, তাৰ আত্মাস্বৰূপ, আৰু যাৰ ওপৰত সকলো প্ৰতিষ্ঠিত সেই অধিষ্ঠান।
Verse 12
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
সেয়ে মহেশ্বৰেই প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ উভয়। সদাশিৱৰ পৰা বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হয়—সকলো শিৱাত্মক।
Verse 13
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
প্ৰধানৰ পৰা প্ৰথমে মহত্তত্ত্ব জন্মিল; তাক বৃদ্ধি, খ্যাতি আৰু মতি বুলিও কোৱা হয়। সেই মহত্তত্ত্বৰ সংক্ষোভৰ পৰা অহংকাৰ ত্ৰিধা হ’ল।
Verse 14
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
অহংকাৰৰ পৰা ভূত, তন্মাত্ৰা আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ জন্মে। সত্ত্ব অধিক থকা বৈকাৰিক অহংকাৰৰ পৰা সাত্ত্বিক তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়।
Verse 15
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
সেই বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক) তত্ত্বৰ পৰা সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ একেলগে আৰম্ভ হয়; পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয় একসাথে প্ৰকাশ পায়।
Verse 16
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
তাত একাদশ তত্ত্বৰূপে মন উদ্ভৱ হয়; স্বগুণে ই জ্ঞান আৰু কৰ্ম—উভয়ৰ স্বৰূপ ধাৰণ কৰে। তমসযুক্ত অহংকাৰৰ পৰা তন্মাত্ৰা আৰু ভূত প্ৰকাশ পায়।
Verse 17
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
সকলো ভূতৰ আদিভূত হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘ভূতাদি’ বুলি কোৱা হয়। ‘ভূতাদি’ শব্দটো মূলতে নামমাত্ৰ; আৰু সেই সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ পৰাই আকাশৰ উৎপত্তি হয়।
Verse 18
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
আকাশৰ পৰা স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰা উৎপন্ন হয়; স্পৰ্শৰ পৰা বায়ুৰ উদ্ভৱ হয়। বায়ুৰ পৰা ৰূপ-তত্ত্ব, আৰু তাৰ পৰা তেজ (অগ্নি) প্ৰকাশ পায়; তেজৰ পৰা ৰস-তন্মাত্ৰা উৎপন্ন হয়।
Verse 19
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
ৰসৰ পৰা আপঃ (জল) উৎপন্ন হ’ল; সেই জলৰ পৰা গন্ধ-তত্ত্ব প্ৰকাশ পালে। গন্ধৰ পৰা পৃথিৱী জন্মিলে; আৰু ভূতসমূহৰ পৰা অন্য সকলো চৰ-অচৰ জগত প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 20
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
পুৰুষ (পৰমেশ্বৰ)ৰ অধিষ্ঠান আৰু অব্যক্তৰ অনুগ্ৰহ-সহকাৰৰ ফলত, মহৎ আদি পৰা বিশেষ-তত্ত্বলৈকে সেই সকলো তত্ত্ব মিলি ব্ৰহ্মাণ্ড-ৰূপ অণ্ড উৎপন্ন কৰে।
Verse 21
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
যেতিয়া সেই (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় ব্যৱস্থাত) ব্ৰহ্মাৰ কাৰ্য (প্ৰকাশ পাবলগীয়া জগত) আৰু কৰণ (সৃষ্টিৰ উপকৰণ) সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ হ’ল, তেতিয়া সেই অণ্ডৰ ভিতৰত ক্ষেত্ৰজ্ঞ পূৰ্ণ বিকশিত হৈ ‘ব্ৰহ্মা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 22
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
তেওঁ-ই প্ৰথম শৰীৰধাৰী; সেয়ে তেওঁ ‘পুৰুষ’ বুলি কোৱা হয়। তেওঁ-ই সকলো ভূতৰ আদিকৰ্তা, ব্ৰহ্মাৰো আগতেই বিদ্যমান হৈ সৃষ্টিৰ অগ্ৰভাগত অৱস্থিত।
Verse 23
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
সেই ঈশ্বৰৰ প্ৰতিমা জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰ লক্ষণে চিহ্নিত। যজ্ঞৰ অধিষ্ঠাত্রী ব্ৰাহ্মী বুদ্ধি ধৰ্ম আৰু ঐশ্বৰ্য দান কৰে।
Verse 24
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
অব্যক্তৰ পৰা সেই শৰীৰধাৰীৰ বাবে মন যি-যি ইচ্ছা কৰে সেয়াই উদ্ভৱ হয়। কিন্তু জীৱ সত্যতে বশী নহয়; স্বভাৱতঃ সি বিকাৰশীল, ত্ৰিগুণময় আৰু সাপেক্ষ (পৰাধীন), সেয়ে নিয়ন্ত্ৰণাধীন হয়।
Verse 25
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
নিজ সত্তাক ত্ৰিধা বিভাজন কৰি তেওঁ ত্ৰিলোকত সৰ্বত্ৰ কাৰ্যকৰী হয়। সেই তিন শক্তিৰ দ্বাৰাই তেওঁ স্বয়ং সৃষ্টি কৰে, সংহাৰ কৰে আৰু সকলোকে দৰ্শন কৰি শাসন কৰে।
Verse 26
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
ব্ৰহ্মত্ব অৱস্থাত তেওঁ চতুৰ্মুখ বুলি স্মৃত; কালত্বত তেওঁ ‘অন্তক’ (অন্ত কৰোঁতা) নামে পৰিচিত। পুৰুষৰূপে তেওঁ সহস্ৰশীৰ্ষ পুৰুষ, আৰু স্বয়ম্ভূৰূপে তেওঁ স্বয়ং ত্ৰিবিধ অৱস্থাত অধিষ্ঠিত থাকে।
Verse 27
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
ব্ৰহ্মত্বত সত্ত্ব আৰু ৰজ থাকে; আৰু কালত্বত তম আৰু ৰজ। কিন্তু বিষ্ণুত্বত কেৱল সত্ত্বই থাকে। এইদৰে সৰ্বব্যাপী বিভুত গুণৰ প্ৰাধান্য ত্ৰিবিধ।
Verse 28
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
ব্ৰহ্মত্ব গ্ৰহণ কৰিলে তেওঁ লোকসমূহ সৃষ্টি কৰে; কালত্ব গ্ৰহণ কৰিলে সিহঁতক সংক্ষিপ্ত কৰি লয়ো কৰে। আৰু পৰম পুৰুষৰূপে তেওঁ সম্পূৰ্ণ উদাসীন থাকে। এইদৰে বিভুৰ কৰ্ম ত্ৰিবিধ।
Verse 29
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
এইদৰে ত্ৰিবিধ ভিন্নতাৰ বাবে ব্ৰহ্মা ‘ত্ৰিগুণ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু চতুৰ্বিধ বিভাজনৰ বাবে ‘চাতুৰ্ব্যূহ’ নামে প্ৰখ্যাত।
Verse 30
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
তেওঁ আদ্য হোৱাৰ বাবে ‘আদিদেৱ’ বুলি স্মৃত; অজাত হোৱাৰ বাবে ‘অজ’ বুলি পৰিচিত। আৰু যিহেতু তেওঁ সকলো প্ৰজাক পালন-ৰক্ষা কৰে, সেয়ে ‘প্ৰজাপতি’ বুলি স্মৰণীয়।
Verse 31
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः
যি সোণালী মেরু পৰ্বত, সেয়া সেই পৰম মহান বিশ্বপুৰুষৰ ‘উল্ব’ (বাহ্য আৱৰণ/পিণ্ড)। গৰ্ভোদক জল সমুদ্ৰ হৈ উঠিল, আৰু পৰ্বতসমূহ যেন তাৰ চাৰিওফালৰ ‘জৰায়ু’ (ঝিল্লী) হ’ল।
Verse 32
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
সেই ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ ভিতৰত এই লোকসমূহ—এই সমগ্ৰ অন্তৰ্বিশ্ব—সমাহিত: চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য, নক্ষত্ৰসহ, গ্ৰহসহ, আৰু সৰ্বগামী বায়ুসহ।
Verse 33
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
বাহিৰফালৰ পৰা সেই অণ্ড দহগুণ জলৰাশিৰে আৱৃত; আৰু সেই জলও বাহিৰফালৰ পৰা দহগুণ তেজস্ (অগ্নি) দ্বাৰা আৱৃত।
Verse 34
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
তেজস্ (অগ্নি) বাহিৰফালৰ পৰা দহগুণ বায়ুৰে আৱৃত; বায়ু আকাশেৰে আৱৃত, আৰু খং (আকাশ)ও ভূতাদি তত্ত্বেৰে আৱৃত।
Verse 35
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
স্থূল ভূত-তত্ত্বসমূহ মহৎ (বুদ্ধিতত্ত্ব) দ্বাৰা আৱৃত, আৰু মহৎ পুনৰ অব্যক্ত (প্ৰকৃতি) দ্বাৰা আচ্ছাদিত। এইদৰে ব্ৰহ্মাণ্ড বাহিৰে এই সাত আৱৰণে সম্পূৰ্ণ পৰিবেষ্টিত।
Verse 36
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
এই আৱৰণসমূহে পৰস্পৰে একে-আনক আচ্ছাদিত কৰি অষ্ট প্ৰকৃতি স্থিত আছে, হে দ্বিজোত্তম। সিহঁতেই সৃষ্টি, পালন আৰু বিধ্বংস কৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক শক্তি।
Verse 37
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
এইদৰে পৰস্পৰ-আশ্ৰয়ত উদ্ভৱ হৈ সিহঁতে পৰস্পৰক ধাৰণ কৰে। আধাৰ-আধেয়-ভাবত বিকাৰসমূহ নিজ নিজ বিকাৰী কাৰণত অৱস্থিত থাকে।
Verse 38
कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
যেনেকৈ কচ্ছপে প্ৰথমে নিজৰ অংগ-প্ৰত্যংগ মেলি পাছত পুনৰ গুটাই লয়, তেনেকৈ অব্যক্তে সৃষ্টিত বিকাৰসমূহ সৃষ্টি কৰি পুনৰ সিহঁতক নিজৰ ভিতৰতে লয় কৰে।
Verse 39
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
এই সমগ্ৰ জগত অব্যক্তৰ পৰা ক্ৰম অনুসাৰে উৎপন্ন হয়; প্ৰলয়কাল আহিলে ই বিপৰীত ক্ৰমে সেই অব্যক্ততেই লীন হয়।
Verse 40
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
কালৰ অধীনত গুণসমূহ কেতিয়াবা সম, কেতিয়াবা বিষম হয়। গুণসাম্যত লয় বুলি জানিব লাগে; বৈষম্যত সৃষ্টিৰ কথা কোৱা হয়।
Verse 41
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
এই মহৎ আৰু ঘন ব্ৰহ্মাণ্ডেই ব্ৰহ্মাৰ যোনি (উদ্ভৱস্থান)। ইয়াক ব্ৰহ্মাৰ ক্ষেত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু ব্ৰহ্মা ক্ষেত্ৰজ্ঞ নামে অভিহিত।
Verse 42
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
এনেধৰণৰ অণ্ড (ব্ৰহ্মাণ্ড)ৰ হাজাৰে হাজাৰে কোটি আছে—এ কথা জানিবা। প্ৰধান সৰ্বব্যাপী হোৱাৰ বাবে সিহঁত তিৰ্যক্, ঊৰ্ধ্ব আৰু অধঃ—সৰ্বত্ৰ অৱস্থিত।
Verse 43
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
তাত তাত প্ৰধানৰ দ্বাৰা চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা, হৰি (বিষ্ণু) আৰু ভব (ৰুদ্ৰ) সৃষ্ট হ’ল। এইদৰে প্ৰকাশ পাই তেওঁলোকে শম্ভু (শিৱ)ৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিলে।
Verse 44
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
মহেশ্বৰ অব্যক্ততকৈও পৰম; তেওঁ অব্যক্তসম্ভৱ ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড প্ৰকাশ কৰিলে। সেই অণ্ডৰ পৰা সৰ্বব্যাপী ব্ৰহ্মা জন্মিল, আৰু তেওঁৰ দ্বাৰাই এই লোকসমূহ নিৰ্মিত হ’ল।
Verse 45
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
এই প্ৰথম প্ৰধান-সৰ্গ মই অবুদ্ধিপূৰ্বক (বিচাৰ-গণনা নকৰাকৈ) বৰ্ণনা কৰিলোঁ। আৰু কল্পান্তকালত হোৱা আত্যন্তিক প্ৰলয় সঁচাকৈ কেৱল ঈশ্বৰৰ লীলা-মাত্ৰ।
Verse 46
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
স্মৃতিত যি অপ্ৰমেয় কাৰণতত্ত্বক ব্রহ্ম, প্ৰধান আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰসূতি-হেতু বুলি কোৱা হয়, সি আদি-মধ্য-অন্তহীন, অনন্তবীৰ্যসম্পন্ন; তাক শুক্লো, সুৰক্তো বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, আৰু সি পুৰুষৰ সৈতে যুক্ত।
Verse 47
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
ৰজোগুণৰ উৎপাদক প্ৰাধান্যৰ বাবে জগতৰ ধাৰাবাহিকতা আৰু সন্ততি-বৃদ্ধিৰ কাৰণ হয়। আদিতে সি অষ্ট বিকাৰো সৃষ্টি কৰে, আৰু কালান্তে তেনেদৰেই সিহঁতক গ্ৰাস কৰি লয়ত বিলীন কৰে।
Verse 48
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
প্ৰকৃতিত স্থাপিত কাৰণসমূহৰ যি স্থিতি আৰু যি পুনৰ প্ৰবৃত্তি—সেই সকলো অপ্রাকৃত বৈভৱসম্পন্ন মহেশ্বৰৰ কেৱল সংকল্পমাত্ৰতেই ঘটে।
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogonic account: from avyakta and subsequent evolutes (e.g., buddhi), the three deities—Rudra, Viṣṇu, and Brahmā—arise as causal administrators, and Maheśvara assigns them the distinct cosmic functions of creation, protection, and dissolution across cycles.
The chapter aligns Sāṃkhya-like categories (avyakta, buddhi, vikāra, guṇas) with a Shaiva theism in which Maheśvara is both beyond the guṇas and the inner self of prakṛti–puruṣa, making cosmology a revelation of non-competitive, unitary divine causality.
Maheśvara is presented as guṇatrayātīta, as caturvyūha, as the source of universal pervasion and unobstructed śakti, and as the līlā-kartṛ (playful author) behind the world-process, while the Trimūrti are highlighted as mutually sustaining functional manifestations.