कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
এই অধ্যায়ত কালমান (সময়-মাপ) সম্পৰ্কে শাস্ত্ৰীয় নিৰ্ণয় বৰ্ণিত। ঋষিসকলে সোধে—আয়ু আৰু সংখ্যাৰূপ কাল কোন মানদণ্ডে গণনা হয়, আৰু মাপযোগ্য কালৰ পৰম সীমা কি। বায়ু চকুৰ পলকক আধাৰ কৰি ‘নিমেষ’ক সৰ্বাধিক সূক্ষ্ম একক বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰে, তাৰ পিছত ক্ৰমে নিমেষৰ পৰা কাষ্ঠা, কাষ্ঠাৰ পৰা কলা, কলাৰ পৰা মুহূর্ত আৰু মুহূর্তৰ পৰা অহোৰাত্ৰ (দিন-ৰাতি)লৈ মাপৰ শ্ৰেণী ব্যাখ্যা কৰে। পাছত মাহ, ঋতু আৰু অয়নৰ সম্পৰ্ক, মানৱ-বছৰ (মানুষ-অব্দ)ৰ লক্ষণ, আৰু দেৱ-গণনা আৰু পিতৃ-গণনাৰ ভেদ বুজাই দিয়ে। মুখ্য সিদ্ধান্ত—দক্ষিণায়ন দেৱসকলৰ ৰাতি আৰু উত্তৰায়ন দেৱসকলৰ দিন। এই দিৱ্য মানৰ আধাৰত যুগ-গণনাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰি কোৱা হয় যে ভাৰতবৰ্ষত চাৰিটা যুগ প্ৰসিদ্ধ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते । संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः
ঋষিসকলে ক’লে—এই কাল-প্ৰসঙ্গত আয়ুৰ পৰিমাপ কোন মানদণ্ডে নিৰ্ধাৰিত হয়? আৰু সংখ্যাৰূপ কালৰ পৰম সীমা কি?
Verse 2
वायुरुवाच । आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि
বায়ুৱে ক’লে—ইয়াত আয়ুৰ প্ৰথম পৰিমেয় একক ‘নিমেষ’ বুলি কোৱা হয়। সংখ্যাৰূপ কালৰ এই আদি মাপ ‘কলা’ৰ সীমালৈকে, আৰু তাৰো অতীত বিস্তৃত।
Verse 3
अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च
চকুৰ পতা বন্ধ হৈ পুনৰ খোলাৰ গতি ‘নিমেষ’ বুলি নিৰ্ধাৰিত। এনে পন্ধৰটা নিমেষ মিলি এটা ‘কাষ্ঠা’ হয়।
Verse 4
काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते
তিৰিশ কাষ্ঠা মিলি ‘কলা’ হয়; তিৰিশ কলা মিলি এক ‘মুহূর্ত’; আৰু তিৰিশ মুহূর্তে এক পূৰ্ণ ‘অহোৰাত্ৰ’ (দিন-ৰাতি) হয়।
Verse 5
त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः । ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः
তিৰিশ অহোৰাত্ৰে এটা মাহ হয়, যি দুটা পক্ষৰে গঠিত। পিতৃলোকৰ বাবে এটা অহোৰাত্ৰেই এটা মাহ—কৃষ্ণ আৰু শুক্ল পক্ষ-ৰূপ।
Verse 7
मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
সেই মাসসমূহৰ ছয় মাসে এক অয়ন (অর্ধবছৰ) হয়, আৰু দুই অয়নে এক বছৰ ধৰা হয়; লোকিক মান অনুসাৰে সেই বছৰকেই মানৱ বছৰ বুলি স্মৃত কৰা হয়।
Verse 8
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्
শাস্ত্ৰৰ নিশ্চয় এই যে এয়াই দিব্য অহোৰাত্ৰ: দক্ষিণায়ন ‘ৰাত্ৰি’ আৰু উত্তৰায়ণ (উদগয়ন) ‘দিন’।
Verse 9
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा
দিব্য মাহ ত্ৰিশ দিন-ৰাত্ৰিৰে গঠিত বুলি মানুহৰ দৰে স্মৃত। তদ্ৰূপ দেৱতাসকলৰ এক বছৰো তেনে দ্বাদশ মাহে সম্পূৰ্ণ হয়।
Verse 10
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः
তিনিশ বছৰ—আৰু তাৰ সৈতে অধিক ষাঠি বছৰ—মানৱ গণনাৰে এক দিব্য সংবৎসৰ বুলি প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 11
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः
যুগসংখ্যা কেৱল দিব্য প্ৰমাণেৰে প্ৰৱৰ্তিত হয়। কবি-ঋষিসকলে জানে যে ভাৰতবৰ্ষত চাৰি যুগ আছে।
Verse 12
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः
প্ৰথমে কৃত (সত্য) যুগ; তাৰপিছত ত্ৰেতা যুগ বিধেয় হয়। তাৰপিছত দ্বাপৰ আৰু শেষত কলি—এইয়েই সম্পূৰ্ণ যুগসমূহ।
Verse 13
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः
কৃত যুগ চাৰি হাজাৰ বছৰৰ। তাৰ সন্ধ্যা (আৰম্ভ সংধিকাল) ততেই শতকে, আৰু সন্ধ্যাংশ (শেষ সংধিকাল)ো একে পৰিমাপে।
Verse 14
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च
অন্য সন্ধিকালসমূহত আৰু সেই সন্ধিসমূহৰ তিনিটা অংশতো, সহস্ৰ আৰু শতৰ পৰিমাপ একেটা একৰূপ ক্ষয়-নিয়মে চলি থাকে।
Verse 15
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते
এই পৰিমাপ বাৰ হাজাৰ (দিব্য বছৰ) আৰু অলপ অধিক—ইয়াকেই চতুৰ্যুগ বোলা হয়। এনে চতুৰ্যুগৰ এক সহস্ৰক ‘কল্প’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 16
चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः
চতুৰ্যুগৰ একাত্তৰটা চক্রক ‘মন্বন্তৰ’ বুলি কোৱা হয়। একেটা কল্পত মনুসকলৰ এনে চৌদটা ক্ৰমাগত পৰিবর্তন-কাল থাকে।
Verse 17
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः
এই ক্ৰমযোগীয় কালধাৰাত কল্প আৰু মন্বন্তৰসমূহ নিজ নিজ প্ৰজাসহ শত শত আৰু সহস্ৰ সহস্ৰকৈ অতীত হৈ গৈছে।
Verse 18
अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः
সেইবোৰ সকলোৰে বাবে অজ্ঞেয় আৰু পুনৰ অসংখ্য; সেয়ে ক্ৰম অনুসৰি সিহঁতৰ সম্পূৰ্ণ বিস্তৃত বৰ্ণনা কৰা একেবাৰে সম্ভৱ নহয়।
Verse 19
कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते
‘কল্প’ বুলিলে অব্যক্তৰ পৰা জন্ম লোৱা ব্ৰহ্মাৰ এক দিন বুজায়। আৰু তেনে এক হাজাৰ কল্পক ইয়াত ‘ব্ৰাহ্ম বৰ্ষ’ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 20
वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
আঠ সহস্ৰ বছৰৰ কালেই ব্ৰহ্মাৰ এক যুগ বুলি কীৰ্তিত। আৰু পদ্মজ ব্ৰহ্মাৰ বাবে তেনে যুগৰ সহস্ৰক ‘সৱন’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 21
सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
সৱনৰ সহস্ৰক ত্ৰিগুণ কৰি আৰু পুনৰ ত্ৰিবিধভাৱে বিভাজন কৰি—পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ সমগ্ৰ কালমান গণনা কৰা হয়।
Verse 22
तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च
তেওঁৰ এক দিনতেই নিশ্চয় চৌদ্দ পুরন্দর (ইন্দ্ৰ) অতীত হয়; আৰু এক মাহত চাৰিশ বিশ (এনে ইন্দ্ৰ) অতীত হয়।
Verse 23
अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि
এটা বছৰত পাঁচ সহস্ৰ আৰু চল্লিশ যুত (দশ-সহস্ৰৰ গুচ্ছ) হয়; আৰু সম্পূৰ্ণ আয়ুষ্কালত চল্লিশ সহস্ৰ আৰু পাঁচ লক্ষ (মুঠ পৰিমাণ) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 24
ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः
বিষ্ণুৰ দিনত একমাত্র ব্ৰহ্মাই অধিদেৱতা ৰূপে ধ্যানযোগ্য, আৰু ৰুদ্ৰৰ দিনত বিষ্ণু। ঈশ্বৰৰ দিনত ৰুদ্ৰ ধ্যানযোগ্য, আৰু সদাশিৱৰ দিনত ঈশ্বৰ ধ্যানযোগ্য।
Verse 25
साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि
সেই সংখ্যাই সাক্ষাৎ শিৱৰ; আৰু তেওঁয়েই সদাশিৱ। তেওঁৰ আয়ুষ্কাল চল্লিশ হাজাৰ আৰু পাঁচ লক্ষ (বছৰ) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 26
तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः । एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः
সেই পৰমেশ্বৰত কালতত্ত্ব সাক্ষাৎ শিৱৰ দ্বাৰা প্ৰবাহিত হয়। হে দ্বিজসকল, সৃষ্টিৰ সন্দৰ্ভত ইয়াত কোৱা কালান্তৰেই পৰমেশ্বৰৰ ‘দিন’ বুলি জানিবা। সমান পৰিমাণ সময়েই তেওঁৰ ‘ৰাতি’ বুলিও সম্পূৰ্ণৰূপে জ্ঞেয়। তেওঁৰ দিন সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ, আৰু তেওঁৰ ৰাতি প্ৰলয় বুলি স্মৃত।
Verse 27
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् । एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया
দৃঢ়ভাৱে ধাৰণা কৰা—তেওঁৰ বাবে ‘দিন’ নাই, ‘ৰাতি’ও নাই। লোকহিত কামনাৰে এইধৰণৰ উপচাৰমূলক কথাপ্ৰয়োগ কৰা হয়।
Verse 28
प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च
প্ৰজা আৰু প্ৰজাৰ অধিপতি; মূৰ্তিৰূপসমূহ; দেৱ আৰু অসুৰ; ইন্দ্ৰিয় আৰু ইন্দ্ৰিয়বিষয়; লগতে পঞ্চ মহাভূত—এই সকলো (প্ৰভুৰ সৰ্বব্যাপী বিধানত) অৱস্থিত, য’ত শিৱেই পৰম পতি।
Verse 29
तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः । अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः
তন্মাত্ৰা, স্থূলভূতৰ আদিকাৰণ আৰু বুদ্ধি—অধিদেৱতাসহ—সকলো কেৱল পৰমেশ্বৰ শিৱৰ ধীমন্ত শক্তিতেই স্থিতি আৰু ক্ৰিয়া লাভ কৰে।
Verse 30
अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः । यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया
দিনৰ অন্তত এই সকলো লয় পায়, আৰু ৰাতিৰ অন্তত বিশ্বসম্ভৱ প্ৰভু পুনৰ সৃষ্টি প্ৰকাশ কৰে। যি বিশ্বাত্মা—কৰ্ম, কাল, স্বভাৱ আদি বিষয়ে যাঁৰ শক্তি অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰি—সেই পৰম শিৱ জ্ঞেয়।
Verse 31
यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय
এই সমগ্ৰ জগত যাঁৰ আজ্ঞাধীন—সেই মহান শংকৰক নমস্কাৰ; তেঁৱেই পৰম পতি, সৰ্বাধিপতি, আমাৰ শৰণ শিৱ।
Frequently Asked Questions
No single mythic episode is foregrounded; the chapter is primarily a technical, instructional discourse (Vāyu answering ṛṣis) defining time-measures and their cosmological correspondences.
It encodes a macrocosmic equivalence: the Devas’ day-night is mapped onto the sun’s half-year courses, shifting the frame from human diurnal time to cosmic/ritual time and enabling yuga computations on a divine scale.
The text highlights graded ontological standpoints—human (mānuṣa), ancestral (pitṛ), and divine (deva)—each with its own calendric equivalences, showing how cosmological order is structured through differential measures of kāla.