षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
অধ্যায় ২৯ত বায়ুৱে শৈৱ তত্ত্বচিন্তনত শব্দ (শব্দ) আৰু অৰ্থ (অৰ্থ)-ৰ অন্তৰ্নিহিত একতা ব্যাখ্যা কৰিছে। তেওঁ কয়—শব্দ নাথাকিলে অৰ্থ নাই, আৰু কোনো শব্দো শেষত নিৰৰ্থক নহয়; লোকব্যৱহাৰত শব্দসমূহ সাৰ্বজনীন অৰ্থবাহক। এই শব্দ–অৰ্থ বিন্যাস প্ৰকৃতিৰ বিকাৰ আৰু শিৱ-শক্তিসহ পৰম শিৱৰ ‘প্ৰাকৃতী মূৰ্তি’ বুলি কোৱা হৈছে। শব্দবিভূতি স্থূল, সূক্ষ্ম আৰু পৰা—এই তিন স্তৰত বৰ্ণিত, আৰু শিৱতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত পৰাশক্তিত ইয়াৰ পৰাকাষ্ঠা। জ্ঞানশক্তি আৰু ইচ্ছাশক্তিৰ সম্পৰ্ক, শক্তিতত্ত্বত সকলো শক্তিৰ সমষ্টি, আৰু শুদ্ধাধ্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কুণ্ডলিনী-মায়াক মূলকাৰণ-মাত্ৰিকা হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ পৰা ষড়ধ্ব তিনটা শব্দপথ আৰু তিনটা অৰ্থপথ ৰূপে বিস্তাৰ লাভ কৰে; কলাৰে ব্যাপ্ত তত্ত্ববিতৰণ আৰু প্ৰকৃতিৰ পঞ্চবিধ পৰিণাম অনুসৰি জীৱৰ ভোগ আৰু লয়-ক্ষমতা তেওঁলোকৰ শুদ্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा । षडध्ववेदनं सम्यक्समासान्न तु विस्तरात्
বায়ুৱে ক’লে—জগত বাক্য আৰু অৰ্থৰ একাত্মতা ৰূপে যেনেকৈ গঠিত, সেয়া মই নিবেদন কৰোঁ। ষড়ধ্ব-বিদ্যা মই যথাযথভাৱে সংক্ষেপে ক’ম, বিস্তাৰে নহয়।
Verse 2
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः । ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः
শব্দবিহীন কোনো অৰ্থ নাই, আৰু অৰ্থবিহীন কোনো শব্দো নাই। সেয়ে ৰীতি-নীতি আৰু যথাযথ প্ৰয়োগে প্ৰতিটো শব্দে অভিপ্ৰেত অৰ্থ বোধ কৰায়।
Verse 3
प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना । तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः
এই প্ৰকাশ প্ৰকৃতিৰ পৰিণাম; ই দ্বিধা—শব্দ আৰু অৰ্থ—ৰূপে বোধগম্য। জ্ঞানীগণে ইয়াক পৰমাত্মা শিৱ আৰু শক্তিৰ প্ৰাকৃত (স্বাভাৱিক) মূৰ্তি বুলি কয়।
Verse 4
शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः । स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा
যি বিভূতিৰ স্বৰূপেই শব্দ, জ্ঞানীগণে তাক ত্ৰিবিধ বুলি কয়—স্থূল, সূক্ষ্ম আৰু পৰ। ইয়াৰ ভিতৰত স্থূল ৰূপ শ্ৰৱণগোচৰ, অৰ্থাৎ উচ্চাৰিত ধ্বনিৰূপে শুনা যায়।
Verse 5
सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा । या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया
তেওঁ সূক্ষ্মা আৰু চিন্তাময়ী বুলি কোৱা হয়; কিন্তু পৰম স্বৰূপত তেওঁ সকলো চিন্তা-ৰচনাৰ অতীত। সেই শক্তিয়েই পৰাশক্তি, শিৱতত্ত্বত প্রতিষ্ঠিতা আৰু আশ্ৰিতা।
Verse 6
ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा । सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया
জ্ঞানশক্তিৰ সংযোগে ইচ্ছাশক্তিও তেনেদৰে বলৱতী হয়। আৰু যিহেতু ই সকলো শক্তিৰ সমষ্টি-সাৰ, সেয়েহে ইয়াক ‘শক্তিতত্ত্ব’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 7
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता । सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती
সমস্ত কাৰ্যজগতৰ মূলপ্ৰকৃতি যি হৈছে, সেয়াই কুণ্ডলিনী—মায়া—সতী; শুদ্ধাধ্বত তেওঁ পৰমা।
Verse 8
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते । तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः
যাৰ স্বভাৱেই বিভাগ আৰু ক্ৰমবদ্ধ বিস্তাৰ, সেই তত্ত্ব ষড়ধ্ব-আত্মা ৰূপে বিকশিত হয়। তাত শব্দৰ তিনিটা ‘অধ্ব’ আৰু অৰ্থ/বস্তুতত্ত্বৰ তিনিটা ‘অধ্ব’ ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 9
सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः । लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः
সকলো জীৱৰেই নিজ নিজ অন্তঃশুদ্ধিৰ অনুপাতে, সকলো তত্ত্বৰ বিভেদ অনুসৰি লয় (মোক্ষাভিমুখ লীনতা) বা ভোগ (ফলানুভৱ) লাভৰ অধিকাৰ জন্মে।
Verse 10
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् । परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
সেই তত্ত্বসমূহ কলা (দিব্য শক্তি) দ্বাৰা যথাযথভাবে ব্যাপ্ত। পৰম প্ৰকৃতিৰ আদিতে, পৰিণাম-প্ৰক্ৰিয়াৰে সিহঁত পঞ্চধা ৰূপে বিকশিত হয়।
Verse 11
कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः । मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः
নিবৃত্তি আদি কলাসমূহেই পৰ্যাপ্ত—এইটো স্থিৰ সিদ্ধান্ত। শব্দতত্ত্বত ইহঁতক ‘মন্ত্রাধ্বা’, ‘পদাধ্বা’ আৰু ‘বৰ্ণাধ্বা’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् । अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते
অৰ্থক্ৰমে ভুবনাধ্বা, তত্ত্বাধ্বা আৰু কলাধ্বা উপদেশিত। ইয়াত সিহঁতৰ পৰস্পৰ সম্বন্ধ ‘ব্যাপ্য-ব্যাপক’—ব্যাপ্ত আৰু ব্যাপক—ৰূপে বৰ্ণিত।
Verse 13
मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च । वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः
মন্ত্রসমূহ নিজৰ সকলো পদেৰে ব্যাপ্ত; আৰু পদসমূহ বাক্যৰ ভাব (অভিপ্ৰায়-অৰ্থ)ৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। বৰ্ণৰ দ্বাৰাই পদ বৰ্ণসমষ্টি হয়—এনেদৰে জ্ঞানীসকলে কয়।
Verse 14
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् । भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्
বৰ্ণসমূহ (ধ্বনি-ৰূপ) ভুবনসমূহত ব্যাপ্ত, কিয়নো সিহঁত সেই ভুবনসমূহতেই উপলব্ধ হয়। আৰু সৃষ্টিকালত অন্তঃ-বহিঃ প্ৰবাহিত তত্ত্ব-ধাৰাৰে ভুবনসমূহো ব্যাপ্ত।
Verse 15
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः । अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्
কাৰণ-তত্ত্বে ব্যাপ্ত হৈ, সিহঁতৰ আৰম্ভ-প্ৰেৰণাৰে নানাভাৱে প্ৰবৃত্ত হৈ, ইয়াত কিছুমান ভুবন অন্তৰৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ প্ৰকাশ পায়।
Verse 16
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे । सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्
শিৱ-আগমত আন আন পুৰাণীয় উপদেশো জ্ঞেয়; আৰু সাংখ্য-যোগত প্ৰসিদ্ধ কিছুমান তত্ত্বো তাত উপদেশিত।
Verse 17
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः । कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
শৈৱশাস্ত্ৰত প্ৰসিদ্ধ তত্ত্বসমূহ—আৰু তাতকৈ ভিন্ন অন্য সকলোও—সম্পূৰ্ণৰূপে তেওঁৰ কলা (শক্তি) দ্বাৰা ব্যাপ্ত; প্ৰত্যেক নিজ নিজ ক্ৰম অনুসাৰে যথাযথ।
Verse 18
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः । कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्
পৰম প্ৰকৃতিৰ আদিতে, পৰিণাম (ৰূপান্তৰ)ৰ দ্বাৰা পাঁচধা প্ৰকাশ উদ্ভৱ হয়। নিবৃত্তি আদি সেই পাঁচ কলা ক্ৰমে ক্ৰমে অধিক ব্যাপক হৈ, সত্তাৰ স্তৰসমূহত যথাক্ৰমে ব্যাপ্ত থাকে।
Verse 19
व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् । परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः
তেওঁৰ সৰ্বব্যাপী স্বভাৱৰ বাবে পৰাশক্তি ষড়ধ্বত অবিভক্ত হৈ থাকে। আৰু পৰ-প্ৰকৃতি-ভাবৰ সত্য সত্তা থাকিলেহে ই শিৱতত্ত্বতেই প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 20
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा
শক্তিৰ পৰা পৃথিৱী-তত্ত্বলৈকে শিৱতত্ত্বৰ পৰা যি যি উদ্ভূত, সেয়া সকলো সেই একজনাৰ দ্বাৰাই ব্যাপ্ত—যেনে মাটি কুম্ভ আদি মৃণ্ময় ৰূপত ব্যাপি থাকে।
Verse 21
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः । व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्
সেই শৈৱ তত্ত্বেই পৰম ধাম, যি ষড়ধ্বেৰে প্ৰাপ্য। পঞ্চতত্ত্বৰ বিশোধনত শক্তি সৰ্বব্যাপিনীও, আৰু ব্যাপ্তিৰ অতীত অব্যাপিনীও ৰূপে উপলব্ধ হয়।
Verse 22
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते । प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्
নিবৃত্তি-তত্ত্বেৰে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ স্থিতি ৰুদ্ৰ পৰ্যন্ত শোধিত হয়। প্ৰতিষ্ঠা-তত্ত্বেৰে তাৰ ঊৰ্ধ্বাংশ অব্যক্ত-গোচৰ পৰ্যন্ত বিশুদ্ধ হয়।
Verse 23
तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि । शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया
তাৰ ওপৰত মধ্য অঞ্চলত, বিশ্বেশ্বৰ স্তৰলৈকে, বিদ্যাৰ দ্বাৰা সিদ্ধি লাভ হয়। তাৰো ওপৰত, মধ্যপথৰ অন্তত শান্তি; আৰু শান্তিকো অতিক্ৰম কৰিলে (শান্ত্যতীতা) শিৱাভিমুখ নিৰ্মল বিশুদ্ধি প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 24
यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः । एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्
পৰপ্ৰকৃতিৰ যোগত যাক ‘পৰম ব্যোম’ বুলি কোৱা হয়—সেই এই পাঁচ তত্ত্ব, যাৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ জগত্ ব্যাপ্ত।
Verse 25
तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः । अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति
সেয়ে সাধকসকলে সেই প্ৰসঙ্গতেই এই সকলো নিশ্চিতভাৱে দৰ্শন কৰিব লাগে। অধ্বসমূহৰ ব্যাপ্তি নাজানি যি শুদ্ধি কৰিব খোজে, সি প্ৰকৃত শুদ্ধি লাভ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 26
स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् । वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्
এনে প্ৰবঞ্চক অন্তঃশুদ্ধিৰ ফল আনিব নোৱাৰে। তাৰ পৰিশ্ৰম বৃথা, কেৱল নৰকগতিকেই লৈ যায়।
Verse 27
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः । तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते
শিৱৰ শক্তিপাত-অনুগ্ৰহৰ সংযোগ নাথাকিলে তত্ত্বসমূহক তত্ত্বতঃ জনা নাযায়; তদুপৰি সিহঁতৰ ব্যাপ্তি আৰু ক্ৰমবিকাশো এইদৰে বুজিব নোৱাৰি।
Verse 28
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी । शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया
পৰম শৈৱী, চিদ্ৰূপিণী, ৰাজ্ঞী-স্বৰূপিণী পৰমেশ্বৰী শক্তি—কাৰণভূতা যি—তাঁৰ দ্বাৰাই শিৱে সমগ্ৰ বিশ্ব অধিষ্ঠান কৰি ধাৰণ কৰে।
Verse 29
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः । न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी
যথাৰ্থ বিচাৰত এই মায়া আত্মাৰ নহয়, আৰু ই কোনো সত্য বিকাৰো নহয়। বাস্তৱতে ন বন্ধন আছে ন মুক্তি—তথাপি একে বন্ধ-মুক্তি ঘটোৱা বুলি কোৱা হয়।
Verse 30
सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी । समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः
তেওঁ সৰ্বৈশ্বৰ্যৰ পৰম শিখৰ, শিৱৰ সৈতে অবিচ্ছিন্ন (অব্যভিচাৰিণী)। শিৱৰেই সমধৰ্মিণী হৈ, তেওঁ নানা বিশেষ ভাব-ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 31
स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा । तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्
তেওঁ তাইৰ দ্বাৰাই গৃহস্থ, আৰু তাইও তেওঁৰ দ্বাৰাই সদায় গৃহিণী। পৰা প্ৰকৃতিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই জগত—তেওঁলোকৰ যুগল কৰ্মৰ ফল, তেওঁলোকৰ সন্তানসদৃশ।
Verse 32
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः । एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः
তেওঁ কৰ্তা আৰু তেওঁৱেই কাৰণ—এইদৰে ক’লে দুয়োৰ ভেদ ব্যৱহাৰত স্থিৰ হয়। কিন্তু সাক্ষাৎ শিৱ একেই; সেই প্ৰভুৱেই দ্বিৰূপে অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়।
Verse 33
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन । अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
কিছুমানে স্ত্ৰী-পুৰুষভাবৰ দ্বাৰা দুয়োৰ ভেদ আছে বুলি কয়। আনহাতে আন কিছুমানে কয়—তেওঁ শিৱৰ পৰাশক্তি, শিৱত সমবায়ভাবে অবিচ্ছিন্নভাবে নিহিত।
Verse 34
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः । तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी
যেনেকৈ সূৰ্যৰ প্ৰভা চিদ্ৰূপা হৈও পৃথক বুলি ধৰা হয়, তেনেকৈ এই ব্যৱস্থা স্থিৰ। সেয়ে শিৱেই পৰম হেতু, আৰু তেওঁৰ আজ্ঞাই পৰমেশ্বৰী শক্তি।
Verse 35
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया । महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च
তেওঁৰেই প্ৰেৰণাে অব্যয়া শৈৱী মূল-প্ৰকৃতি প্ৰবৃত্ত হয়; তেওঁক মহামায়া, মায়া আৰু ত্ৰিগুণময়ী প্ৰকৃতি বুলিও কোৱা হয়।
Verse 36
त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः । स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्
কাৰ্যভেদৰ ত্ৰিবিধ বিভাজনে তেওঁ ষড়ধ্ব (ছয় পথ) প্ৰসৱ কৰে; বাক্ আৰু অৰ্থময় সেই ষড়বিধ অধ্বাই সমগ্ৰ জগত।
Verse 37
अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः
তেওঁলোকে কয় যে অবশিষ্ট নথকাকৈ সমগ্ৰ শাস্ত্ৰসমূহ এই তত্ত্বৰেই বিস্তৃত ব্যাখ্যা মাথোঁ।
Frequently Asked Questions
The sampled verses indicate primarily a philosophical/technical teaching rather than a discrete mythic episode; the focus is on metaphysical mapping (ṣaḍadhvan) and the ontology of śabda–artha within Śiva–Śakti doctrine.
They model a graded interiorization of language: from audible speech (sthūla), to subtle ideational form (sūkṣma), to transcendent parā beyond discursive thought—culminating in parā-śakti rooted in Śiva-tattva.
The chapter foregrounds ṣaḍadhvan (three śabda-paths and three artha-paths), śakti-tattva as the totality of powers, and kuṇḍalinī-māyā as a root causal matrix linked with śuddhādhvan and tattva-distribution.