सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
এই অধ্যায়ত সূতে কয় যে বহু মহর্ষি মহাদেৱৰ পূজাত নিমগ্ন হৈ দীঘলীয়া যজ্ঞ-সত্রৰ আৰম্ভণি কৰে। সত্রখন আশ্চৰ্যজনক আৰু সৃষ্টিকৰ্তাসকলৰ আদ্য সৃজন-প্ৰেৰণাৰ সদৃশ বুলি বৰ্ণিত। প্ৰচুৰ দক্ষিণাসহ সত্র সমাপ্ত হ’লে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ আজ্ঞাত বায়ুদেৱৰ আগমন হয়। বায়ুৰ তাত্ত্বিক স্বৰূপ বুজোৱা হৈছে—তেওঁ প্ৰত্যক্ষজ্ঞানী, আজ্ঞাবলে নিয়ন্তা, মৰুতসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; প্ৰাণ আদি ক্ৰিয়াৰে দেহৰ অংগ-প্ৰত্যংগ চলাই দেহধাৰী জীৱক ধাৰণ-পোষণ কৰে। অণিমা আদি শক্তি, জগতধাৰণ কাৰ্য, আৰু শব্দ-স্পৰ্শ, আকাশ-যোনি, তেজৰ সৈতে সম্পৰ্ক আদি সূক্ষ্ম তত্ত্বভাষাও উল্লেখিত। বায়ু আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰা দেখি ঋষিসকলে ব্ৰহ্মবচন স্মৰণ কৰি আনন্দিত হয়, উঠি প্ৰণাম কৰে আৰু তেওঁৰ বাবে সন্মানাসন সাজে—পৰৱৰ্তী উপদেশৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम्
তেতিয়া সেই সত্রযজ্ঞ আৰম্ভ হল—মহর্ষিসকলৰ বাবে সেয়া সম্পূৰ্ণ বিস্ময়জনক আছিল।
Verse 2
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव
আদিতে, যেতিয়া বিশ্বস্ৰষ্টাসকল সৃষ্টিৰ বাবে উদ্যত হল, তেতিয়া সমগ্ৰ জগত তেনেকৈয়ে প্ৰকাশ পালে—যেনেদৰে বিশ্ব গঢ়োঁতাসকলৰ বাবে হয়।
Verse 3
अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे । पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्
তাৰ পিছত নিৰ্ধাৰিত সময় পাৰ হৈ বহু দক্ষিণাৰে সমৃদ্ধ সেই সত্র সমাপ্ত হ’ল; পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ৰ নিয়োগত বায়ু স্বয়ং তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 4
शिष्यस्स्वयंभुवो देवस्सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी । आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थितास्सप्तसप्तकाः
সেই স্বয়ম্ভূ দেব (ব্ৰহ্মা)ৰ শিষ্য, দিব্য সত্তা, আৰু সকলোকে প্ৰত্যক্ষ দেখা লোককো বশ কৰা শক্তিধৰ; তেওঁৰ আজ্ঞাত মৰুতগণ সাত-সাতৰ সাত দলে স্থিত।
Verse 5
प्रेरयञ्छश्वदंगानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः । सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्
যি প্ৰাণ আদি স্বাভাৱিক বৃত্তিৰে সদায় অঙ্গসমূহক প্ৰেৰণা দিয়ে আৰু সকলো জীৱৰ দেহ ধাৰণ কৰি ৰাখে—সেই অন্তৰ্নিহিত ধাৰক।
Verse 6
अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः । तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः
যিজন অণিমা আদি অষ্ট সিদ্ধি আৰু দিব্য ঐশ্বৰ্যৰে সমন্বিত, আৰু তিৰ্যক্-কাল আদি পবিত্ৰ তত্ত্বৰ দ্বাৰা সকলো ভুৱন ধাৰণ-পোষণ কৰে।
Verse 7
आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् । तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिंतकाः
আকাশ-যোনি হোৱাৰ বাবে ই দ্বিগুণ—শব্দ আৰু স্পৰ্শ—সমন্বিত বুলি কোৱা হয়। তত্ত্বচিন্তকে একে তেজস্ (অগ্নি)ৰ প্ৰকৃতি বুলি ঘোষণা কৰে।
Verse 8
तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः । पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः
তেওঁক আশ্ৰমত উপস্থিত হোৱা দেখি দীঘলীয়া সত্রকাৰী মুনিসকলে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ বচন স্মৰণ কৰি অতুল আনন্দত উল্লসিত হ’ল।
Verse 9
अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् । चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्
তাৰ পাছত সকলোৱে উঠি দাঁৰি আকাশসম্ভৱক প্ৰণাম কৰিলে আৰু তেওঁৰ বাবে সোণৰ মহিমান্বিত আসন (বিষ্টৰ) সাজি দিলে।
Verse 10
सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः । प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः
তেওঁও তাত আসনত বহি মুনিসকলৰ দ্বাৰা বিধিমতে পূজিত হ’ল। তাৰ পাছত সকলোকে প্ৰতিনন্দন কৰি কুশল সুধিলে।
Verse 11
वायुरुवाच । अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ । कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः
বায়ুৱে ক’লে—হে বিপ্ৰসকল! ইয়াত তোমালোক সকলো কুশল তো? মহাক্ৰতু (মহাযজ্ঞ) বিধিপূৰ্বক চলি আছে নে? আৰু যজ্ঞহন, সুৰদ্বেষী দৈত্যসকলে কোনো বাধা দিয়া নাই তো?
Verse 12
प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत । स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः
কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত বা দুষ্কৃত-নিবাৰণৰ উপায় একেবাৰে নহ’ল নে? (লোকসকলে) স্তোত্র আৰু শাস্ত্ৰবিধিৰে, দেৱালয় নিৰ্মাণ কৰি, আৰু পিতৃ-সম্পৰ্কীয় কৰ্মেৰে (শান্তি বিচাৰিলে)।
Verse 13
कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः । निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्
তোমালোকেই বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰি নিৰ্দিষ্ট বিধি সম্যক্ভাৱে অনুষ্ঠান কৰিছা নে? আৰু মহাসত্ৰ সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত এতিয়া তোমালোকৰ পৰৱৰ্তী ইচ্ছা কি?
Verse 14
इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना । प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः
শিৱভাবপূৰ্ণ বায়ুৱে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, সকলো মুনি আনন্দিতচিত্ত আৰু পবিত্ৰ হৈ, বিনয় আৰু শ্ৰদ্ধাসহ উত্তৰ দিলে।
Verse 15
मुनय ऊचुः । अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः । अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः
মুনিসকলে ক’লে—আজি আমাৰ সকলো কুশল; আজি আমাৰ তপস্যা সঁচাকৈ সফল হ’ল, কিয়নো আমাৰ পৰম শ্ৰেয়স বৃদ্ধিৰ বাবে আপুনি ইয়ালৈ আহিছে।
Verse 16
शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः । उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः
এই পুৰাতন বৃত্তান্ত শুনা। যেতিয়া আমাৰ মন অজ্ঞানৰ তমসাৰে আচ্ছন্ন হৈছিল, তেতিয়া সত্য আধ্যাত্মিক জ্ঞান লাভৰ বাবে আমি পূৰ্বে প্ৰজাপতি (ব্ৰহ্মা)ক উপাসনা কৰিছিলোঁ।
Verse 17
सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् । सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्
তাৰ পিছত শৰণাগতসকলৰ শৰণদাতা তেওঁ আমাৰ ওপৰত কৃপা কৰি ক’লে—“হে বিপ্ৰসকল! ৰুদ্ৰ সকলোতকৈ উচ্চ; তেৱেঁই পৰম কাৰণ।”
Verse 18
तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति । भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः
তাঁৰ তৰ্কাতীত, অপ্রতর্ক্য যাথাৰ্থ্যক কেৱল ভক্তিমানেই যথাযথভাবে দৰ্শন কৰে। আৰু সেই ভক্তিও তেওঁৰ প্ৰসাদৰ দ্বাৰাই জন্মে; সেই প্ৰসাদৰ পৰাই পৰম শান্তি আৰু মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 19
तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः । यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्
সেয়ে তেওঁৰ প্ৰসাদ লাভৰ বাবে নৈমিষত সত্র-যোগ বিধিপূৰ্বক অনুশ্ঠান কৰি, দীঘলীয়া সত্রযজ্ঞে পৰমকাৰণ ৰুদ্ৰক পূজা কৰা।
Verse 20
तत्प्रसादेन सत्रांते वायुस्तत्रागमिष्यति । तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति
তেওঁৰ প্ৰসাদে সত্রৰ অন্তত বায়ুদেৱ তাত আহিব। তেওঁৰ মুখৰ পৰা তোমালোকে আধ্যাত্মিক জ্ঞান লাভ কৰিবা, আৰু তাতেই তোমালোকৰ পৰম মঙ্গল সিদ্ধ হ’ব।
Verse 21
इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना । अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः
পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা) এইদৰে আদেশ দিয়াত আমি সকলোৱে প্ৰেৰিত হৈ আহিছোঁ। হে মহাভাগ, এই দেশত তোমাৰ আগমনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে অপেক্ষা কৰি আছোঁ।
Verse 22
दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् । अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन
আমি হাজাৰ দিব্য বছৰৰ দীঘল সত্রত আসীন হৈ আছিলোঁ। এতিয়া তোমাৰ আগমনৰ বাহিৰে আমাৰ আন একো প্ৰাৰ্থনা নাই।
Verse 23
इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् । वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः
দীঘল সত্রত নিয়োজিত ঋষিসকলৰ সেই পুৰাতন বৃত্তান্ত শুনি বায়ু অন্তৰে প্ৰসন্ন হ’ল আৰু মুনিসকলৰ মাজত ঘেৰাই তাতেই আসীন ৰ’ল।
Verse 24
ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये । सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः
তাৰপিছত তেওঁলোকৰ ভাৱবৃদ্ধিৰ বাবে সেই মুনিসকলে প্ৰশ্ন কৰিলে। তেতিয়া সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৱে সৃষ্ট্যাদি বিষয়ত শাৰ্ব (শিৱ) ঐশ্বৰ্য সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
After the sages complete a remarkable satra dedicated to Mahādeva, Vāyu arrives at the āśrama under the injunction of Pitāmaha (Brahmā), prompting formal reception and setting up a teaching encounter.
Vāyu is presented not only as a deity but as the operative principle of prāṇa that animates limbs, sustains embodied beings, and participates in tattva-based cosmological explanation (sound/touch and subtle-element relations).
The text highlights Vāyu’s governance (linked with the Maruts), direct perception and control, prāṇa-functions, sustaining power over bodies, and association with aiśvarya/siddhi categories such as aṇimā, alongside subtle-element/tattva descriptors.