पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে বায়ুক সোধে—পশু (বন্ধ জীৱ) আৰু পাশ (বন্ধনৰ তত্ত্ব)ৰ স্বৰূপ কি, আৰু সিহঁতৰ পৰম অধিপতি পতি কোন। বায়ুৱে স্থাপন কৰে যে সৃষ্টিৰ বাবে চেতন, বুদ্ধিমৎ কাৰণ অনিবাৰ্য; অচেতন প্ৰধান, পৰমাণু বা অন্য জড় তত্ত্বে নিজে নিজে শৃঙ্খলাবদ্ধ জগত সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে। জীৱ কৰ্তা যেন দেখা যায়, কিন্তু তাৰ কার্যক্ষমতা প্ৰভুৰ প্ৰেৰণা অনুসৰেই চলে—জ্ঞানহীন অন্ধৰ চলাৰ দৰে। পশু-পাশ-পতি ত্ৰয়ৰ ওপৰত এক পৰম পদ আছে; তত্ত্ববিদ্যা/ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ জ্ঞান লাভে যোনিমুক্তি আৰু পুনর্জন্মনিবৃত্তি হয়। ভোক্তা-ভোগ্য-প্ৰেৰয়িতা এই ত্ৰিবিধ বিবেকৰ পিছত মুক্তিকামী জ্ঞানীৰ বাবে আৰু উচ্চতর কিবা জানিবলগীয়া নাথাকে বুলি উপসংহাৰ।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः
মুনিসকলে ক’লে—যাক ‘পশু’ (বদ্ধ জীৱ) বুলি কোৱা হৈছে আৰু যাক ‘পাশ’ (বন্ধন) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে—এই দুয়োটাৰ পৰা ভিন্ন সেই তত্ত্ব কোন, যি তেওঁলোকৰ ‘পতি’ (প্ৰভু)?
Verse 2
वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः
বায়ুৱে ক’লে—এজন পৰম তত্ত্ব আছে, যি অনন্ত মনোহৰ গুণৰ আশ্ৰয়। তেওঁেই বিশ্বপতি, স্ৰষ্টা, আৰু পশু-পাশৰ পৰা বিমোচক।
Verse 3
अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः
যদি তেওঁ (পৰমেশ্বৰ) নাথাকে, তেন্তে এই বিশ্বসৃষ্টি কেনেকৈ হ’ব? কিয়নো পশু (বদ্ধ জীৱ) আৰু পাশ (বন্ধন) দুয়োটাই অচেতন আৰু অজ্ঞ; সিহঁতে নিজে সৃষ্টিৰ কাৰণ হ’ব নোৱাৰে।
Verse 4
प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना
প্ৰধানৰ পৰা পৰমাণু আদি পৰ্যন্ত যি কিছু অচেতন, সি বুদ্ধিমান কাৰণ নোহোৱাকৈ নিজে কৰ্তা হৈ ফল উৎপন্ন কৰে—এনে কথা ক’তোও দেখা নাযায়। সেয়ে জড় আধাৰ পৰম কৰ্তা নহয়; চেতন পতি-শিৱৰ অধিষ্ঠান আৱশ্যক।
Verse 5
जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः
যিহেতু জগত কৰ্তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, অৱয়ৱযুক্ত কাৰ্য; সেয়ে এই কাৰ্যৰ কৰ্তৃত্ব কেৱল পতি-পরমেশ্বৰ (শিৱ)-ৰ, পশু (বদ্ধ জীৱ) বা পাশ (বন্ধন)-ৰ নহয়।
Verse 6
पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा
পশু (বদ্ধ জীৱ)-ৰ কৰ্তৃত্বো পতি (প্ৰভু শিৱ)-ৰ প্ৰেৰণা পূৰ্বকেই হয়; যথাৰ্থ বিবেক নথকা জ্ঞান-কৰ্ম অন্ধৰ গমন যেন।
Verse 7
आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते
যি আত্মাক পৃথক বুলি বুজি, তাৰ পিছত প্ৰেৰক পতি-ঈশ্বৰ (শিৱ)-ক আত্মাৰ পৰা পৃথকভাৱে চিনে, সি তেওঁৰ দ্বাৰা গ্ৰহীত হয়; আৰু তেওঁৰ কৃপাৰে অমৃতত্ব (মোক্ষ)-ৰ যোগ্য হয়।
Verse 8
पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति
পশু (জীৱ), পাশ (বন্ধন) আৰু পতি (প্ৰভু) বিষয়ে তত্ত্বতঃ এক পৰম পদ আছে। ব্ৰহ্মবিদ্—সেই তত্ত্বকেই উপলব্ধি কৰিলে—যোনিমুক্ত হৈ পুনর্জন্মৰ গৰ্ভবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 9
संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः
এই দ্বয়—ক্ষৰ আৰু অক্ষৰ, ব্যক্ত আৰু অব্যক্ত—ঈশ্বৰে ধাৰণ কৰে। তেওঁেই বিশ্ব ধাৰণকাৰী আৰু বিশ্ববিমোচক, বন্ধনমোচনকাৰী।
Verse 10
भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः
ভোক্তা (জীৱ), ভোগ্য (ভোগ্য জগত) আৰু প্ৰেৰয়িতা (অন্তৰ্যামী ঈশ্বৰ)—এই ত্ৰিবিধ তত্ত্ব স্মৃত। ইয়াৰ ওপৰত, যিসকলে সত্যবিবেচক, তেওঁলোকৰ বাবে জানিবলগীয়া আন একো নাই।
Verse 11
तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः
যেনেকৈ তিলৰ ভিতৰত তেল নিহিত থাকে আৰু দধিৰ ভিতৰত ঘৃত অন্তৰ্লীন; যেনেকৈ প্ৰবাহমান স্ৰোতত জল ব্যাপ্ত আৰু অৰণ্যত হুতাশন প্ৰসাৰিত—তেনেকৈ অন্তৰাত্মা ভগৱান শিৱ বাহ্যদৃষ্টিত অদৃশ্য হ’লেও সকলো জীৱ আৰু সকলো লোকত সৰ্বব্যাপী।
Verse 12
एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति
এইদৰে নিত্যসংযমী সাধকে সত্য আৰু তপস্যাৰ দ্বাৰা, আত্মাৰ ভিতৰতে অৱস্থিত—ব্যক্তিগত আত্মাৰ পৰা ভিন্ন—মহাত্মাক স্থিৰভাৱে দৰ্শন কৰে।
Verse 13
य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १
যি একমাত্ৰ প্ৰভু, সৰ্বব্যাপী আৰু মহাশক্তিমান, তেওঁ নিজৰ ঈশানী-শক্তিসমূহেৰে এই সকলো লোক সৃষ্টি কৰে; আৰু একাই থাকি সকলোত অধীশ্বৰতা কৰে।
Verse 14
एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः
সেই সময় একমাত্ৰ ৰুদ্ৰই আছিল; দ্বিতীয় কোনো নাছিল। সমগ্ৰ বিশ্ব-ভুবন সৃষ্টি কৰি তেৱেঁই তাৰ ৰক্ষক হয়, আৰু প্ৰলয়ত তেৱেঁই তাক পুনৰ সংকোচ কৰি লয়।
Verse 15
विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः
তাঁৰ চকু সৰ্বত্ৰ, আৰু তাঁৰ মুখো সৰ্বত্ৰ। তেনেদৰে তাঁৰ বাহুও সৰ্বত্ৰ, আৰু তেওঁ সকলো দিশতে পদযুক্ত। এইদৰে সৰ্বব্যাপী পতি (প্ৰভু) জগতত অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত।
Verse 16
द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा
এজনাই দেৱ—মহেশ্বৰ মহাদেৱ—আকাশ আৰু পৃথিৱী জন্মায়। তেওঁৱেই সকলো দেৱতাৰো উৎস আৰু উদ্ভৱ।
Verse 17
हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः
এই ৰুদ্ৰেই দেৱসকলৰ প্ৰথম হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা)ক সৰ্বপ্ৰথমে জন্মায়। শ্রুতি ঘোষণা কৰে—মহর্ষি ৰুদ্ৰ সমগ্ৰ বিশ্বতকৈও ঊৰ্ধ্বত।
Verse 18
वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्
মই সেই মহাপুৰুষক জানো—যি মহান, অমৃতস্বৰূপ আৰু ধ্ৰুৱ; সূৰ্যবৰ্ণ দীপ্তিমান, তমসাৰ পৰপাৰে স্থিত প্ৰভু।
Verse 19
अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्
পৰমাত্মাৰ ওপৰত একোৱেই নাই; তাতকৈ সূক্ষ্মও নাই, তাতকৈ মহানও নাই। সেয়ে এই সমগ্ৰ জগত তেওঁৰ দ্বাৰাই পৰিপূৰ্ণ।
Verse 20
सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः
তেওঁৰ সকলো মুখ, সকলো শিৰ আৰু সকলো গ্ৰীৱা আছে; তেওঁ সকলো জীৱৰ অন্তৰ্গুহাত অধিষ্ঠিত। ভগৱান সৰ্বব্যাপী, সেয়ে শিৱ ‘সৰ্বগত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 21
सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
তেওঁৰ হাত-ভৰি সৰ্বত্ৰ; সৰ্বত্ৰেই তেওঁৰ চকু, শিৰ আৰু মুখ। তেওঁ জগতত সকলো দিশৰ পৰা শ্ৰৱণ কৰে; সকলোকে আৱৰি সৰ্বব্যাপী পতিস্বৰূপে স্থিত।
Verse 22
सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्
তেওঁ সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ গুণৰূপে প্ৰকাশ পায়, তথাপি সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ অতীত। তেওঁ সৰ্বৰ প্ৰভু ঈশান; সৰ্বৰ শৰণ আৰু সদা হিতকামী সুহৃদ।
Verse 23
अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्
যিজনে চকু নাথাকিলেও দেখে, কাণ নাথাকিলেও শুনে; যিজনে সকলো জানে, কিন্তু যাক কোনোবাই সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰে—ঋষিসকলে তাকেই পৰম পুৰুষ, পৰমেশ্বৰ শিৱ বুলি কয়।
Verse 24
अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः
এই অব্যয় মহেশ্বৰ অণুতকৈও সূক্ষ্ম আৰু মহতকৈও মহান; দেহধাৰী জীৱৰ হৃদয়-গুহাত তেওঁ অন্তৰ্যামী প্ৰভু ৰূপে নিহিত।
Verse 25
तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति
প্ৰভুৰ প্ৰসাদে ধাতা (ব্ৰহ্মা) ঈশানক দৰ্শন কৰিলে—যজ্ঞৰ অতীত হৈও সকলো ক্ৰিয়াৰ সাৰ, অতুল মহিমাৰে বিভূষিত; তাঁক দেখি তেওঁ শোকমুক্ত হ’ল।
Verse 26
वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः
মই তাঁক জানো—অজৰ, পুৰাতন, সৰ্বব্যাপী আৰু বিভুক; ব্ৰহ্মবাদীসকলে কয় যে তেওঁৰ বাবে জন্মৰ নিৰোধ আছে, কিয়নো তেওঁ দেহ-ভৱৰ বাধ্যতাৰ পৰা অতীত।
Verse 27
एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः
এজন হৈও মহেশ্বৰ শক্তিযোগে এই তিন লোকক বহু ৰূপে প্ৰকাশ কৰে। চিন্তা কৰা—আদিতে এই সমগ্ৰ বিশ্ব মহেশ্বৰে নিজেই গঢ়িছিল।
Verse 28
विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्
সেই পৰম আশ্চৰ্য শৈৱী শক্তি ‘অজা’ আৰু ‘বিশ্বধাত্রী’ নামেও খ্যাত। তেওঁ অজন্মা একেই, তথাপি ৰঙা, শ্বেত আৰু কৃষ্ণ—তিন বৰ্ণে প্ৰকাশ পাই লোক-জীৱৰ প্ৰজা-ৰূপে ব্যক্ত হয়।
Verse 29
जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च
এজন জীৱ জননী প্ৰকৃতিৰ সৈতে থাকে, তাকেই নিজৰ স্বৰূপ বুলি জানি ভোগ কৰে; কিন্তু আনজন অজ—পৰমেশ্বৰ—সেই একে প্ৰকৃতিৰ সৈতে থাকিও ভোগ ত্যাগ কৰে, ভক্তিত স্থিত থাকে।
Verse 30
द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति
দুজন সুপৰ্ণ সদায় একেলগে একে গছত অৱস্থিত। এজন মিঠা পিপ্পল-ফল খায়, আনজন নাখাই কেৱল সাক্ষী হৈ চায়। তেনেদৰে একে দেহতে পশু কৰ্মফল ভোগে, আৰু পতি—শিৱ—অসঙ্গ শুদ্ধ দ্ৰষ্টা হৈ থাকে।
Verse 31
वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्
এই সংসাৰ-বৃক্ষত নিমগ্ন জীৱ আৱৰণে ঢাকি শোক কৰে। কিন্তু যেতিয়া সি নিজৰ পৰা ভিন্ন, সদা-সহচৰ, পৰম-কাৰণ ঈশ্বৰক দৰ্শন কৰে, তেতিয়া তাৰ শোক নাশ হয়।
Verse 32
तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च
তেতিয়া সি তেওঁৰ মহিমা বুজি শোকমুক্ত হৈ সুখত স্থিত হয়। বৈদিক ছন্দ, যজ্ঞ, ঋতু আৰু ভূত-ভৱিষ্য যি কিছু—সকলো তেওঁৰ ভিতৰতে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 33
मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्
পৰাত্পৰ হ’লেও মায়াধাৰী পৰমেশ্বৰ নিজৰ মায়াৰে এই বিশ্বত প্ৰৱেশ কৰি জগত সৃষ্টি কৰে। মায়াক প্ৰকৃতি বুলি জানিবা, আৰু মায়াৰ অধিপতিক মহেশ্বৰ (শিৱ) বুলি জানিবা।
Verse 34
तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः
এই সমগ্ৰ জগত তেওঁৰেই অঙ্গ-শক্তিৰে ব্যাপ্ত। সূক্ষ্মতকৈও অতিসূক্ষ্ম ঈশান, কলল নামৰ অতি ক্ষুদ্ৰ ভ্ৰূণপিণ্ডৰ মাজতো অন্তৰ্যামী প্ৰভু হৈ অৱস্থিত।
Verse 35
स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति
বিশ্বৰ স্ৰষ্টা আৰু তাক আৱৰি ৰখা জনাকো জানিলেও, যি শিৱকেই পৰমেশ্বৰ (পতি) বুলি উপলব্ধি কৰে, সি পৰম শান্তি লাভ কৰে।
Verse 36
स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते
সেইজনাই কাল, সেইজনাই ৰক্ষক, আৰু বিশ্বৰ অধিপতি প্ৰভু। সেই বিশ্বাধিপতিক জানিলে মানুহ মৃত্যু-পাশৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 37
घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते
ঘিউৰ ওপৰত থকা মণ্ডৰ দৰে অতি সূক্ষ্মভাবে স্থিত প্ৰভুক, যি সকলো জীৱৰ ভিতৰত গূঢ়, তেওঁক জানিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 38
एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते
সেয়াই একমাত্ৰ পৰম দেৱ—মহেশ্বৰ, বিশ্বকৰ্মা। যিয়ে তেওঁক হৃদয়ত অধিষ্ঠিত বুলি জানে, সি নিশ্চয়েই অমৃতত্ব (মোক্ষ) লাভ কৰে।
Verse 39
यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी
যেতিয়া একোৱেই নাছিল—না দিন, না ৰাতি; না সৎ, না অসৎ—তেতিয়া কেৱল এক শিৱেই আছিল; যাৰ পৰা আদ্য প্ৰজ্ঞা উদ্ভৱ হয়।
Verse 40
नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः
না ওপৰত, না তিৰ্যক, না মাজত—কোনেও তাঁক আৱৰি ধৰিব নোৱাৰে। যাৰ নাম মহাযশস্বী, সেই মহিমাময়ৰ কোনো সীমাবদ্ধ প্ৰতিমা বা স্থিৰ সাদৃশ্য নাই।
Verse 41
अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्
কিছুমান, বোধে জাগ্ৰত হ’লেও, জন্মক ভয় কৰে; সেয়ে ৰক্ষাৰ্থে তেওঁলোকে এই ৰুদ্ৰৰ দক্ষিণ, শুভ আৰু সুখপ্ৰদ ৰূপত শৰণ লয়।
Verse 42
द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्
তাত দুটা অক্ষৰক পৰম ব্ৰহ্ম—অনন্ত আৰু সীমাহীন—বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। সেই দুটাতেই ‘বিদ্যা’ আৰু ‘অবিদ্যা’—দুয়ো নাম গূঢ়ভাৱে, যেন গোপন ঠাইত লুকাই থোৱা, নিহিত আছে।
Verse 43
क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः
অবিদ্যাক ক্ষৰ (নশ্বৰ) বুলি, আৰু বিদ্যাক অমৃত (অবিনাশী) বুলি গোৱা হয়; কিন্তু যিজনে উভয়ৰ ওপৰত ঈশত্ব কৰে, তেওঁ এই দুয়োটাৰ অতীত—সেইজনেই মহেশ্বৰ (শিৱ)।
Verse 44
एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्
যিজনে এক হৈয়ো সৃষ্টিৰ বহুবিধ জাল বিস্তাৰ কৰে, তথাপি একৰূপে স্থিত থাকে—সেই প্ৰতাপবান প্ৰভুৱে সকলোকে সৃষ্টি কৰি সকলোৰ ওপৰত অধিপত্য কৰে।
Verse 45
दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति
তেওঁ নিজ তেজে স্বয়ং দীপ্তিমান হৈ ঊর্ধ্ব, অধঃ আৰু তিৰ্যক্—সকলো দিশ আলোকিত কৰে। স্বভাৱ-গুণাতীত হয়েও যিজন এক, সেই পূজনীয় প্ৰভু সকলোত অধিষ্ঠিত।
Verse 46
स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति
যি স্বভাৱবাচক সকলো তত্ত্ব আৰু সিহঁতৰ বাচ্য বিষয়ক পৰিণত কৰে, আৰু গুণসমূহক ‘ভোগ্য’ আৰু ‘ভোক্তা’ অৱস্থালৈ গঢ়ি তোলে—সেই পৰমেশ্বৰে সমগ্ৰ বিশ্বক অধিষ্ঠান কৰি ধাৰণ কৰে।
Verse 47
ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः
সেই গুহ্য উপনিষদীয় উপদেশৰ দ্বাৰা দেৱসকল আৰু মহর্ষিসকলে সেই গূঢ়, পৰাত্পৰ পৰম ব্ৰহ্মক জানিলে—যি ব্ৰহ্মাৰো যোনি-কাৰণ আৰু জগতৰ পূৰ্বৱৰ্তী আদি-কাৰণ।
Verse 48
भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्
যিসকলে শিৱক সত্যৰূপে জানে—যি কেৱল অন্তৰ্ভাৱানুভৱে গ্ৰাহ্য, ‘অনীহ’ বুলি খ্যাত, ভাব-অভাবৰ কৰ্তা, আৰু কলাৰ দ্বাৰা সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ কৰা দেৱ—তেওঁলোক দেহ ত্যাগ কৰে (মোক্ষ পায়)।
Verse 49
स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्
কিছুমানে ইয়াক স্বভাৱ বুলি মানে, আৰু কিছুমানে মোহিত হৈ ইয়াক কাল বুলি কয়; কিন্তু ই দেৱৰেই মহিমা, যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ জগত ঘূৰি থাকে।
Verse 50
येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते
যেনে এই সমগ্ৰ জগত নিত্য কাল-স্বৰূপে আৱৃত, সেই পৰম তত্ত্বৰ প্ৰেৰণাতেই এই কৰ্ম ভূতসমূহৰ সৈতে ঘূৰি ঘূৰি বিকশিত হয়।
Verse 51
तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै
সেই সাধনা-কর্ম পুনঃপুনঃ কৰি আৰু পুনঃপুনঃ বাহ্য প্ৰবৃত্তিৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ, সাধক নিশ্চয়েই যোগ লাভ কৰে—তত্ত্বক তত্ত্বৰ সৈতে একত্ৰ কৰি—শিৱ-পতি পথত তত্ত্বসমূহৰ সত্য একীভূত কৰি অতিক্ৰম কৰে।
Verse 52
अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्
আঠেৰে, তিনেৰে, তেনেদৰে দুয়েৰে, অথবা পুনৰ একেৰে; আৰু কালেৰে আৰু নিজৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তিসমূহেৰে, প্ৰভু স্বয়ং ইচ্ছামতে সমগ্ৰ জগত পূৰ্ণৰূপে হয়।
Verse 53
गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः
গুণ অনুসাৰে কৰ্ম আৰম্ভ কৰি তাক নিজৰ স্বভাৱ আদি প্ৰবৃত্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগে। সেয়া নাথাকিলে, কৰা কৰ্মো নষ্ট হয় আৰু ফল লোপ পায়।
Verse 54
कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः
কৰ্মক্ষয় হ’লে জীৱ তত্ত্বতঃ পুনৰ অন্য অৱস্থালৈ গতি কৰে। সেই আদিশিৱেই স্বয়ং যোগৰ নিমিত্ত আৰু ভোক্তা-ভোগ্য উভয়ৰ আধাৰ।
Verse 55
परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः
ত্ৰিকালৰ অতীত, নিষ্কল আৰু পৰাত্পৰ—সেই একাই পৰমেশ্বৰ। তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, ত্ৰিগুণৰ অধীশ, সাক্ষাৎ ব্ৰহ্মস্বৰূপ, সৰ্বোচ্চৰো ঊৰ্ধ্বত।
Verse 56
तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे
আমি সেই বিশ্বৰূপ, অজ, স্তৱনীয় ‘ভৱ’ প্ৰভুক—প্ৰজাপতি, দেৱদেৱ, জগত্পূজ্য—যি স্বচিত্তত অধিষ্ঠিত, তেঁওক উপাসনা কৰোঁ।
Verse 57
कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च
তেওঁ কাল আদি সকলোতকৈ অতীত হোৱাৰ বাবে, সমগ্ৰ প্ৰপঞ্চ তেওঁৰ শক্তিতেই চক্রবৎ পৰিৱর্তিত হয়। তেওঁ ধৰ্মদাতা, পাপনাশক, ভোগাধীশ আৰু বিশ্বধাম—পৰম পতি শিৱ।
Verse 58
तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्
আমি সেই দেৱ—মহাদেৱক জানো; তেওঁ ঈশ্বৰসকলৰ মাজত পৰম মহেশ্বৰ, দেৱতাসকলৰ মাজত পৰম দেৱতা, প্ৰভুসকলৰো পৰম প্ৰভু, সৰ্বাতীত; ভুৱনেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ।
Verse 59
न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते
তেওঁৰ কোনো কাৰ্যফল নাই, আৰু তেওঁক উৎপন্ন কৰা কোনো কাৰণো নাই। জগতত ক’তো তেওঁৰ সমান বা তেওঁতকৈ অধিক কাকো দেখা নাযায়।
Verse 60
परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्
শ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে পৰমেশ্বৰৰ নানাবিধ শক্তি স্বাভাৱিকভাৱে তেওঁৰ অন্তৰ্নিহিত। জ্ঞানশক্তি, বলশক্তি আৰু ক্ৰিয়াশক্তিৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ বিশ্ব সৃষ্টি হৈছে।
Verse 61
तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः
সেই শক্তিৰ এজন স্বামী আছে—যি কোনো সীমাবদ্ধ চিহ্ন (লিঙ্গ) দ্বাৰা আবদ্ধ নহয় আৰু আন কাৰো অধীনো নহয়। তেওঁেই কাৰণসমূহৰ কাৰণ, সকলো অধিপতিৰো অধিপতি।
Verse 62
न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः
তেওঁৰ কোনো জনক নাই, আৰু তেওঁৰ জন্মো ক’ৰ পৰা নহয়। তেনেদৰে তেওঁৰ বাবে জন্মৰ হেতুও নাই—‘মল’ (অশুদ্ধি), ‘মায়া’ আদি নামে জনা।
Verse 63
स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते
সেই একেই সকলো ভূতৰ ভিতৰত গূঢ়ভাবে অৱস্থিত আৰু চৌদিশে বিশ্বত ব্যাপ্ত। সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা হিচাপে তেওঁকেই ধৰ্মাধ্যক্ষ বুলি কোৱা হয়।
Verse 64
सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्
তেওঁ সকলো ভূতৰ ভিতৰত অধিবাস কৰে; তেওঁ সাক্ষী, অন্তৰ্জ্ঞ চেতা আৰু গুণাতীত (নিৰ্গুণ)। বন্ধনত পৰি বিবশ আত্মা হোৱা বহুজনৰ—যি নিষ্ক্ৰিয় হৈ থাকে—তেওঁ একাই বশী-নিয়ন্তা।
Verse 65
नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति
তেওঁ নিত্যসকলৰ মাজতো নিত্য, আৰু চেতনসকলৰ মাজতো পৰম চেতন। বহুজনৰ মাজত এক হৈ থাকিলেও তেওঁ নিজে আকাম; তথাপি ঈশ্বৰ হৈ সকলোকে কাম্য বস্তু (আৰু তাৰ ফল) প্ৰদান কৰে।
Verse 66
सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते
যেতিয়া বন্ধিত জীৱ (পশু) সাঙ্ক্য আৰু যোগে উপলব্ধ জগতৰ কাৰণ-স্বৰূপ, সকলো লোকৰ পতি ভগৱান শিৱক যথাৰ্থভাৱে জানে, তেতিয়া সি সকলো পাশ (বন্ধন)ৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 67
विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः
তেওঁ বিশ্বৰ কৰ্তা আৰু বিশ্বৰ জ্ঞাতা; তেওঁ নিজৰ স্বাত্ম-উৎস (যোনি) জানে। তেওঁ কালের বিধাতা, গুণসমূহৰ ধাৰক আৰু অধিপতি। তেওঁ প্ৰধান, ক্ষেত্ৰজ্ঞ (জীৱ)ৰ পতি, গুণেশ আৰু পাশমোচক—বন্ধন ছেদন কৰি মুক্তি দানকাৰী।
Verse 68
ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः
যি দেৱে প্ৰথমে ব্ৰহ্মাক সৃষ্টি কৰিলে আৰু স্বয়ং বেদ উপদেশ দিলে—অন্তৰাত্মবোধৰ প্ৰসাদে তাঁক উপলব্ধি কৰি মই সেই প্ৰভুকেই জানিলোঁ।
Verse 69
मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्
এই সংসাৰচক্ৰৰ পৰা মুক্তি কামনা কৰি মই শিৱৰ শৰণ লওঁ—যি ফলাতীত, ক্ৰিয়াতীত, পৰম শান্ত, নিৰ্দোষ আৰু নিৰঞ্জন।
Verse 70
अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः
যেতিয়া মানুহে চামৰাৰ দৰে আকাশক মেৰিয়াই ধৰিব পাৰিব আৰু জ্বলি ছাই হোৱা ইন্ধনৰ দৰে বায়ুক ধৰি পেলাব—তেতিয়াহে অমৃতৰ সেই পৰম সীমা অতিক্ৰম কৰিব পাৰিব; অৰ্থাৎ সাধাৰণ উপায়ে ই অসম্ভৱ।
Verse 71
तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः
তেতিয়া, শিৱক যথাৰ্থভাৱে নাজানিলেও, হে মহৰ্ষিসকল, তপস্যাৰ প্ৰভাৱ আৰু দেৱৰ প্ৰসাদে দুখৰ অন্ত নিশ্চয় হ’ব।
Verse 72
अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्
এই জ্ঞান পৰম আশ্ৰমৰ উপযুক্ত—পবিত্ৰ আৰু পাপনাশক। বেদান্তত স্থিত এই পৰম গুহ্য উপদেশ প্ৰাচীন কল্পসমূহৰ পৰাই বিধিত।
Verse 73
ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्
ব্ৰহ্মাৰ মুখৰ পৰা মহা ভাগ্যগৌৰৱে মই এই জ্ঞান লাভ কৰিছোঁ। এই অনুত্তম জ্ঞান অশান্ত (অসংযমী) লোকক দিয়া উচিত নহয়।
Verse 74
न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ
এই উপদেশ দুষ্ট আচৰণৰ পুত্ৰক কেতিয়াও দিয়া উচিত নহয়, আৰু যি সত্য শিষ্য নহয় তাকো সৰ্বথা দিয়া নাযায়। যাৰ দেৱত পৰাভক্তি আছে আৰু দেৱৰ দৰে গুৰুতেও তেনেকৈয়ে ভক্তি আছে, তাকেই দিয়া উচিত।
Verse 75
तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः
সেই মহাত্মাৰ বাবে কোৱা অৰ্থসমূহ স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পায়। সেয়ে এতিয়া সংক্ষিপ্ত সিদ্ধান্ত শুনা—শিৱ প্ৰকৃতিৰো পৰে, আৰু পুৰুষৰো পৰে।
Verse 76
स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति
সেই পৰমেশ্বৰ সৃষ্টিকালত সকলোকে প্ৰকাশ কৰে, আৰু প্ৰলয়কালত পুনৰ সকলোকে নিজৰ ভিতৰত লীন কৰি লয়।
Frequently Asked Questions
A doctrinal dialogue: the sages question Vāyu about paśu and pāśa and ask who is their lord (pati); Vāyu responds with metaphysical and causal reasoning.
It encodes a Śaiva soteriological model: the self (paśu) is bound by limiting factors (pāśa), and liberation depends on recognizing the Lord (pati) as both the cosmic governor and the remover of bondage.
The chapter highlights acetanam categories such as pradhāna and paramāṇu, and frames the cosmos via kṣara/akṣara and vyakta/avyakta, all upheld and directed by Īśa as the prerayitā.