रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
বায়ুৱে ৰুদ্ৰৰ প্ৰতিকল্প (পুনঃপুনঃ) আবিৰ্ভাৱৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰতিটো কল্পত ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিজীৱ সৃষ্টি কৰাৰ পাছত যদি প্ৰজাৰ বৃদ্ধি নহয়, তেন্তে তেওঁ শোকাকুল হয়। ব্ৰহ্মাৰ শোকশমন আৰু জীৱসমৃদ্ধিৰ বাবে পৰমেশ্বৰৰ আজ্ঞাত কালাত্মা, ৰুদ্ৰগণাধিপতি ৰুদ্ৰ একেৰাহে কল্পসমূহত প্ৰকাশ পায়। তেওঁ মহেশ নীললোহিত ৰূপে আবিৰ্ভূত হৈ ব্ৰহ্মাক সহায় কৰে—পুত্ৰসদৃশ দেখা দিলেও দিৱ্য আধাৰত স্থিত থাকে। অধ্যায়ত ৰুদ্ৰৰ পৰম স্বৰূপ—তেজোৰাশি, অনাদি-নিধন, বিভু—আৰু পৰাশক্তিৰ সৈতে তেওঁৰ ঐক্য বৰ্ণিত: তেওঁ অধিকাৰচিহ্ন ধাৰণ কৰে, আজ্ঞা অনুসাৰে নাম-ৰূপ গ্ৰহণ কৰে, দিৱ্য কাৰ্য সম্পাদনত সক্ষম আৰু উচ্চ আজ্ঞাপালক। পাছত মূৰ্তিলক্ষণ বৰ্ণনা—সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তি, চন্দ্ৰালংকাৰ, সৰ্পাভৰণ, পবিত্ৰ কটিসূত্ৰ, কপালচিহ্ন আৰু গঙ্গাধৰ জটা—নীললোহিত/ৰুদ্ৰ ধ্যান আৰু পৰম্পৰা-স্মৃতিৰ বাবে।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् । यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते
বায়ুৱে ক’লে—প্ৰতি কল্পত ৰুদ্ৰৰ আবিৰ্ভাৱৰ কাৰণ মই বৰ্ণনা কৰিম; যাৰ দ্বাৰা সন্ততি বিচ্ছিন্ন হ’লেও ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টিধাৰা চলি থাকে।
Verse 2
कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः । अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः
প্ৰতি কল্পত ব্ৰহ্মাণ্ডসম্ভৱ ব্ৰহ্মাই প্ৰজাসৃষ্টি কৰে; কিন্তু জীৱসমূহৰ বৃদ্ধি-কাৰণ নেদেখি তেওঁ গভীৰ দুখত বিমূঢ় হ’ল।
Verse 3
तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये । तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः
তেওঁৰ দুখ-শান্তি আৰু প্ৰজাসকলৰ বৃদ্ধি হ’বলৈ, কালস্বৰূপ ৰুদ্ৰ—ৰুদ্ৰগণাধিপতি—প্ৰতি কল্পত প্ৰকট হয়।
Verse 4
निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः । पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः
এইদৰে পৰমেশ্বৰৰ নিৰ্দেশত মহেশে ‘নীললোহিত’ ৰূপ ধৰি, যেন পুত্ৰৰূপে ভৱি, ব্ৰহ্মাৰ অনুজ হৈ ব্ৰহ্মাক কৃপাৰে সহায় কৰিলে।
Verse 5
स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः । अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः
তেওঁৱেই ভগৱান ঈশ—দিব্য তেজৰ মহাৰাশি, কোনো ক্লেশে অকলুষ। তেওঁ অনাদি-অনন্ত ধাতা, সৰ্বব্যাপী বিভু; যিয়ে সকলো ভূতক সংকোচ কৰি নিজৰ ভিতৰত লীন কৰিব পাৰে।
Verse 6
परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः । तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः
তেওঁ পৰম ঐশ্বৰ্যৰে যুক্ত আৰু পৰমেশ্বৰ-ভাবৰে ভাবিত। তেওঁ সদায় তেওঁৰ শক্তি (শক্তি) দ্বাৰা অধিষ্ঠিত আৰু প্ৰভুৰ নিজস্ব চিহ্নসমূহ দ্বাৰাও চিহ্নিত।
Verse 7
तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः
তেওঁ সেই একে নামধাৰী, সেই একে ৰূপধাৰী, আৰু সেই প্ৰভুৰ কাৰ্য সম্পাদনত সক্ষম। তেওঁৰ ব্যৱহাৰো তেওঁৰ সদৃশ, আৰু তেওঁ তেওঁৰ আজ্ঞা নিষ্ঠাৰে পালন কৰে।
Verse 8
सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः । भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः
তেওঁ সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, চন্দ্ৰ-তত্ত্বময় অলংকাৰৰে ভূষিত। সৰ্পহাৰ ধৰি, বাহুবন্ধ আৰু কঙ্কণ পৰিধান কৰি, মুঞ্জঘাঁহৰ মেখলাৰে কটিবদ্ধ আছিল।
Verse 9
जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः । गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः
তেওঁ জলন্ধৰ, বিৰিঞ্চি (ব্ৰহ্মা) আৰু ইন্দ্ৰৰ কপাল-খণ্ডেৰে অলংকৃত হৈ দীপ্তিমান। গঙ্গাৰ উচ্চ উচ্ছ্বসিত তৰংগে তেওঁৰ শিৰ আৰু জটাক শোভিত কৰে, ফলত তেওঁৰ মুখ পিঙ্গল-সোনালী আভাৰে উদ্ভাসিত।
Verse 10
भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः । सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः
তেওঁৰ মনোহৰ, পৰ্বতসম গ্ৰীৱা ভঙা দন্তাগ্ৰৰ চাপে প্ৰান্তভাগত চিহ্নিত হৈছিল। আৰু বাওঁ কাণৰ কাষত তেওঁৰ কুণ্ডল কুণ্ডলীভূত হৈ বৃত্তাকাৰ হৈছিল।
Verse 11
महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः । महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः
তেওঁ মহাবৃষভ (নন্দী) আৰূঢ় হৈ অগ্ৰসর হয়; তেওঁৰ নিনাদ মহামেঘগর্জনৰ দৰে প্ৰতিধ্বনিত হয়। তেওঁ মহাঅগ্নিসম দীপ্তিমান, আৰু তেওঁৰ বল-পরাক্ৰম অপাৰ।
Verse 12
एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः । विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च
এইদৰে ঘোৰ মহাৰূপ মহেশ্বৰে (প্ৰথমে) ব্ৰহ্মপুত্ৰীক প্ৰকাশ কৰিলে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাক সত্য আধ্যাত্মিক বিজ্ঞান দান কৰি, সৃষ্টিকাৰ্যত তেওঁৰ সৈতে সহকাৰো কৰে।
Verse 13
तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः । प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते
সেয়ে ৰুদ্ৰৰ প্ৰসাদে প্ৰতি কল্পত প্ৰজাপতিয়ে প্ৰজাসৃষ্টিক প্ৰৱৰ্তিত কৰে; আৰু সেই সৃষ্টি প্ৰবাহৰূপে, অবিচ্ছিন্ন ধাৰাৰ দৰে, নিত্য চলি থাকে।
Verse 14
कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः । स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः
এবাৰ সৃষ্টিৰ বাবে ব্ৰহ্মাই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁতে সৰ্বব্যাপী নীললোহিত প্ৰভুৱে কেৱল মনৰ সংকল্পে নিজৰ স্বভাৱসদৃশ সকলো সত্তাক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 15
कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् । जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्
তেওঁলোকে জটাধাৰী, নিৰ্ভয়, নীলকণ্ঠ আৰু ত্ৰিনয়ন—জৰা-মৃত্যুমুক্ত—দীপ্ত ত্ৰিশূল আৰু অন্যান্য শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰধাৰীক দেখা পালে।
Verse 16
तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् । तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः
তেওঁলোকৰ দ্বাৰা চতুৰ্দশলোকময় সমগ্ৰ জগত আচ্ছাদিত আৰু ব্যাপ্ত হ’ল। নানাৰূপী সেই ৰুদ্ৰসকলক দেখি পিতামহ ব্ৰহ্মাই ৰুদ্ৰ (শিৱ)ক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 17
नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः । अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः
হে দেৱদেৱেশ, আপোনাক নমস্কাৰ। এনে প্ৰজাক সৃষ্টি নকৰিব। আপোনাৰ মঙ্গল হওক—মৃত্যুসহিত, অৰ্থাৎ নশ্বৰ অন্য প্ৰজাক সৃষ্টি কৰক।
Verse 18
इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः । नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः
এনেদৰে কোৱা শুনি পৰমেশ্বৰ শিৱে মৃদু হাঁহি ব্ৰহ্মাক ক’লে—“এধৰণৰ সৰ্গ মোৰ নহয়। তুমিয়েই অশুভ স্বভাৱৰ প্ৰজাক সৃষ্টি কৰা।”
Verse 19
ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः । चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः
মোৰ মনসাৰে সৃষ্ট এই মহাত্মা আৰু মহাবলীসকল সকলোৱে মোৰ সৈতে একেলগে বিচৰণ আৰু কৰ্ম কৰিব; কিয়নো তেওঁলোক সকলোৱে যজ্ঞকৰ্মত যোগ্য আৰু যজ্ঞধৰ্মৰ ধারক।
Verse 20
इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः । सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत
বিশ্বকৰ্মাক এইদৰে কৈ, বিশ্বভূতসমূহৰ ঈশ্বৰ হৰ ৰুদ্ৰসকলৰ সৈতে দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ হৈ থাকিল; আৰু প্ৰজাসৃষ্টিৰ পৰা মনক নিবৃত্ত কৰিলে।
Verse 21
ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्
সেই সময়ৰ পৰা সেই দেৱে আৰু শুভ প্ৰজাক প্ৰসৱ নকৰিলে; স্থাণুৰ দৰে অচল হৈ, ঊৰ্ধ্বৰেতা (যোগসংযমে শক্তি উৰ্ধ্বগামী) ৰূপে, ভূতসমূহৰ মহাপ্লাৱন-প্ৰলয়লৈকে স্থিত থাকিল।
Frequently Asked Questions
Brahmā repeatedly creates beings in each kalpa but becomes sorrowful when they do not increase; Rudra (as Maheśa Nīlalohita) manifests to relieve Brahmā’s distress and enable the flourishing of creation.
It frames Rudra as the principle of Time/transformative power—governing contraction, reconfiguration, and the conditions under which creation can properly proceed and multiply.
Rudra as Maheśa Nīlalohita is emphasized, along with attributes of supreme lordship and śakti-based authority, and a detailed iconographic set: solar radiance, lunar adornment, serpent ornaments, kapāla/skull imagery, and Gaṅgā-associated hair.