अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—দেৱী/শক্তিক ‘আজ্ঞা’ বুলি কিয় কোৱা হয়, আৰু জগতক অগ্নি–সোম স্বভাৱ তথা বাক্–অৰ্থৰূপ বুলি কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বায়ুৱে কয়—অগ্নি হৈছে শক্তিৰ ৰৌদ্ৰী, তীব্ৰ, তৈজসী দীপ্তিময় বৃত্তি; সোম হৈছে শক্তিৰ শাক্ত, অমৃতপূৰ্ণ, শান্তিদায়ক ভাব। তেওঁ তেজ আৰু ৰস/অমৃতক সকলো প্ৰাণীৰ ভিতৰত ব্যাপ্ত সূক্ষ্ম তত্ত্ব বুলি দেখুৱাই কয়—তেজ সূৰ্য/অগ্নিৰ দৰে ক্ৰিয়াশীল, ৰস সোম্য জলৰ দৰে পোষক; এই দুয়োটাই চৰা-অচৰা জগত ধাৰণ কৰে। যজ্ঞ-প্ৰকৃতি কাৰণশৃংখলা—আহুতিৰ পৰা অন্ন, বৰষুণৰ পৰা বৃদ্ধি—দ্বাৰা অগ্নি–সোম চক্ৰত লোকস্থিতি নিৰ্ভৰ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। শেষত অগ্নিৰ ঊৰ্ধ্বগতি আৰু সোম/অমৃতৰ অধোগতি দেখুৱাই, তলত কালাগ্নি আৰু ওপৰত শক্তিক পৰস্পৰ-পূৰক ক্ৰিয়া বুলি নিৰূপণ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् । अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि
ঋষিসকলে ক’লে—দেৱী প্ৰতিষ্ঠা কৰোঁতে দেৱে কি ঘোষণা কৰিছিল? সমগ্ৰ বিশ্ব অগ্নি‑সোমস্বৰূপ আৰু বাক্য‑অৰ্থস্বৰূপ বুলিও কৈছিল নে?
Verse 2
आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् । तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः
আপুনি কৈছে—ঐশ্বৰ্যৰ সাৰ কেৱল ‘আজ্ঞা’, আৰু ‘তুমিই সেই আজ্ঞা’ বুলিও। সেয়ে আমি ইয়াক যথাযথভাবে, স্পষ্টকৈ, ক্ৰমে ক্ৰমে শুনিব বিচাৰোঁ।
Verse 3
वायुरुवाच । अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः । सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः
বায়ুৱে ক’লে—যি ৰৌদ্ৰী, ঘোৰ আৰু তেজোময় তনু, তাক ‘অগ্নি’ বুলি কোৱা হয়। আৰু ‘সোম’ হৈছে শাক্ত, অমৃতময়—শক্তিৰ শান্তিকাৰী তনু।
Verse 4
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् । भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी
সেই প্ৰতিষ্ঠাই অমৃতস্বৰূপা; তেঁৱেই স্বয়ং তেজ, বিদ্যা আৰু দিব্য কলা। সকলো ভূতৰ সূক্ষ্ম অৱস্থাত তেঁৱেই ৰস আৰু তেজ—দুয়ো ৰূপে অন্তঃশক্তি হৈ অৱস্থিত।
Verse 5
द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका
তেজ তত্ত্বৰ বৃত্তি দ্বিবিধ—এটা সূৰ্যাত্মক, আনটো অনলাত্মক। তেনেদৰে ৰসৰ বৃত্তিও দ্বিবিধ—এটা সোমাত্মক, আনটো জলাত্মক।
Verse 6
विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्
তেজ বিদ্যুৎ আদি ৰূপময়, আৰু ৰস মধুৰ আদি ৰুচিময়। তেজ-ৰসৰ বিভেদৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত ধাৰিত।
Verse 7
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्
অগ্নিৰ পৰা অমৃতৰ উৎপত্তি হয়, আৰু সেই অমৃততেই অগ্নি পুষ্ট হৈ বৃদ্ধি পায়। সেয়ে অগ্নি-সোমৰ সংযুক্ত তত্ত্ব ‘অগ্নীষোম’ পৰাক্ৰমী আৰু জগত-হিতকাৰী।
Verse 8
हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये । वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्
হবিষৰ পৰা শস্যসমৃদ্ধি হয়; শস্যবৃদ্ধিৰ বাবে বৰষুণ হয়। আৰু বৰষুণো হবিষৰ পৰাই জন্মে; সেয়ে এই জগত অগ্নি আৰু সোমে ধাৰণ কৰে।
Verse 9
अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः
এই অগ্নি ঊৰ্ধ্বদিশে জ্বলে, যেতিয়ালৈকে সৌম্য পৰম অমৃত বিদ্যমান। আৰু যেতিয়ালৈকে সেই সৌম্য অমৃত—অগ্নিৰ আসনত স্থিত—তললৈ স্ৰৱিত হয়।
Verse 10
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः । यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्
সেয়েহে কালাগ্নি তলত আৰু (দিব্য) শক্তি ওপৰত। যেতিয়ালৈকে ওপৰলৈ দহন আৰু তললৈ আপ্লাৱন/প্ৰবাহ ঘটে, তেতিয়ালৈকে এই ক্ৰম স্থিত থাকে।
Verse 11
आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः
আধাৰ-শক্তিৰ দ্বাৰাই এই ঊৰ্ধ্বগামী কালাগ্নি ধৃত। তদ্ৰূপ অধোগামী সোম শিৱ-শক্তিৰ পদ আৰু আশ্ৰয়, য’ত শিৱ-শক্তি-তত্ত্ব প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 12
शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन
ঊৰ্ধ্বে শিৱ, অধঃ শক্তি; পুনৰ ঊৰ্ধ্বে শক্তি, অধঃ শিৱ। এইদৰে ইয়াত শিৱ-শক্তিয়ে ব্যাপ্ত নকৰা একোৱেই নাই।
Verse 13
असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः
ভস্মক অগ্নিৰ বীৰ্য বুলিয়েই কোৱা হয়; কিয়নো জগত বাৰে বাৰে অগ্নিত দগ্ধ হৈ ভস্মীভূত হয়, সেয়ে উৎপন্ন ভস্মকেই অগ্নিশক্তি বোলা হয়।
Verse 14
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते
যি এইদৰে ভস্মৰ সত্য স্বভাৱ জানি ভস্মেৰে স্নান কৰে আৰু “অগ্নি…” আদি মন্ত্ৰেৰে বদ্ধ (অভিমন্ত্ৰিত) হৈ ভস্ম ধাৰণ কৰে, সি পাশবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 15
अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते
অগ্নিৰ বীৰ্যৰূপ যি ভস্ম, সেয়া সোমেৰে পুনৰ সিক্ত হ’লেও, যোগ-শৃঙ্খলা নথকা অৱস্থাত ধাৰণ কৰিলে সি কেৱল প্ৰকৃতিৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ বাবেই উপযোগী হয়; পৰম শৈৱ লক্ষ্যৰ বাবে নহয়।
Verse 16
योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्
যোগ-যুক্তিৰে সেই পবিত্ৰ ভস্ম সকলোফালে পৰিপ্লাৱিত হৈ, শক্তিৰ অমৃতবৃষ্টিৰে সংসাৰিক অধিকাৰ আৰু দাবীৰ পৰা নিবৃত্ত কৰিব লাগে।
Verse 17
अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा । शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः
সেয়ে মৃত্যুঞ্জয় হ’বলৈ এই সদা-লভ্য ‘অমৃত-প্লাৱন’; শিৱশক্তিৰ অমৃতস্পৰ্শে যি লাভ কৰে, তাৰ বাবে মৃত্যু ক’ৰ পৰা আহিব?
Verse 18
यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् । अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते
যি শাস্ত্ৰোক্ত গূঢ় ‘দহন’ আৰু ‘প্লাৱন’ক যথাৰ্থে জানে, আৰু অগ্নি-সোম-বন্ধিত অৱস্থা (কৰ্মকাণ্ডীয় দ্বৈত) ত্যাগ কৰে, সি পুনৰ জন্ম নলয়।
Verse 19
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः । प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते
যি শিৱাগ্নিত দেহাভিমান দগ্ধ কৰি, তাৰ পাছত যোগমাৰ্গে শক্তিৰূপ সৌম্য অমৃতেৰে তাক প্লাৱিত/পৰিপূৰ্ণ কৰে, সি অমৃতত্ব (মোক্ষ) লাভৰ যোগ্য হয়।
Verse 20
हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् । अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः
দেৱে উচ্চাৰিত এই অৰ্থ হৃদয়ত স্থাপন কৰি, তাৰ যথাৰ্থ তাৎপৰ্য অনুসাৰে বুজিব লাগে যে সমগ্ৰ বিশ্ব—এই চৰাচৰ জগত—অগ্নি আৰু সোম-স্বভাৱ।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is a doctrinal dialogue: the sages ask for clarification of a prior statement, and Vāyu delivers a metaphysical explanation of the cosmos as agni–soma and as vāk–artha.
Agni and soma are not merely Vedic deities but symbolic modalities of Śakti: agni is raudra tejas (transformative heat), soma is śākta amṛta (immortalizing, pacifying essence). Their interplay models both cosmology and inner spiritual energetics.
Agni manifests as upward-burning, solar/fire-like tejas; soma manifests as downward-flowing amṛta/rasa, watery nourishment. Together they sustain the carā–acarā (moving and unmoving) world through differentiated functions.