दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
অধ্যায় ১৮ত ঋষিসকলে সোধে—দক্ষৰ কন্যা সতী (দাক্ষায়ণী) কেনেকৈ পিছত মেনাৰ মাধ্যমে হিমৱানৰ কন্যা হ’ল, মহাত্মা দক্ষে ৰুদ্ৰক কিয় নিন্দা কৰিলে, আৰু চাক্ষুষ মন্বন্তৰত ভৱৰ শাপৰ সৈতে দক্ষৰ জন্ম কেনেকৈ জড়িত। বায়ুৱে উত্তৰ দি কয় যে দক্ষৰ লঘু-চেতসতা আৰু বিবেকভ্ৰংশ ধৰ্ম-যজ্ঞৰ দোষৰূপে দেৱসমাজক ‘মলিন’ কৰে। কাহিনী হিমৱানৰ শিখৰত—দেৱ, অসুৰ, সিদ্ধ আৰু মহর্ষিসকলে দেৱীসহ ঈশানৰ দৰ্শনলৈ সমবেত হয়; দক্ষো নিজৰ কন্যা সতী আৰু জোঁৱাই হৰক চাবলৈ আহে। কিন্তু দেৱীৰ কন্যাত্বৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা পৰাত্পৰ স্বৰূপ নচিনাৰ ফলত তাৰ অজ্ঞান বৈৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়; বিধিৰ সৈতে মিলি সেয়া দীক্ষাযুক্ত কৰ্ম কৰোঁতেও ভৱক যথোচিত সন্মান নকৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। এইদৰে অধ্যায়ে আগলৈ হ’বলগীয়া যজ্ঞভঙ্গৰ কাৰণভূমি স্থাপন কৰে—শিৱৰ তাত্ত্বিক প্ৰাধান্য, যজ্ঞত অহংকাৰৰ বিপদ, আৰু অপৰাধৰ ফলত জগতত ব্যাঘাত জন্মোৱা কৰ্ম-ন্যায়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम् । कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा
ঋষিসকলে ক’লে—দক্ষৰ কন্যা দেৱী দাক্ষায়ণী দেহ ত্যাগ কৰাৰ পাছত, পূৰ্বে কেনেকৈ মেনাৰ গৰ্ভে জন্ম লৈ হিমৱতৰ কন্যা হ’ল?
Verse 2
कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना । निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः
আৰু মহাত্মা দক্ষে ৰুদ্ৰক কেনেকৈ নিন্দা কৰিলে? তাত এনে কোন কাৰণ আছিল যাৰ ফলত ভৱ (শিৱ) নিন্দিত হ’ল?
Verse 3
उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु । चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत
হে মাৰুত (বায়ু)! কোৱা—ভৱ (শিৱ) সম্পৰ্কীয় অভিশাপৰ ফলত দক্ষ কেনেকৈ পুনৰ জন্ম ল’লে? চাক্ষুষ মন্বন্তৰত, বৈৱস্বত মনুৰ আগতে, এই কথা মোক ব্যাখ্যা কৰা।
Verse 4
वायुरुवाव । शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः । वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्
বায়ুৱে ক’লে—শুনা; মই আল্পচিত্ত দক্ষৰ সেই বৃত্তান্ত ক’ম, যি পাপ আৰু প্ৰমাদৰ পৰা জন্মিছিল; যিয়ে দেৱতাসকলক কলঙ্কিত কৰি জগতৰ ধৰ্ম-ব্যৱস্থাক ব্যাহত কৰিছিল।
Verse 5
पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः
পুৰা কালত সকলো দেৱ-অসুৰ, সিদ্ধ আৰু পৰম ঋষিসকল একবাৰ ঈশানক দৰ্শন কৰিবলৈ হিমৱৎ শিখৰলৈ গৈছিল।
Verse 6
तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ । दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः
তেতিয়া দেৱ আৰু দেৱী—দুয়ো দিৱ্য আসনত অধিষ্ঠিত হৈ—হে দ্বিজোত্তম, দেৱাদিসকলক নিজৰ দৰ্শন দান কৰিলে।
Verse 7
तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः । जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्
ঠিক সেই সময়তে দক্ষও দেৱসকলৰ সৈতে তাত গ’ল—নিজৰ জোঁৱাই হৰ (শিৱ)ক দৰ্শন কৰিবলৈ আৰু নিজৰ কন্যা সতীকো দৰ্শন কৰিবলৈ।
Verse 8
तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते । देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः
নিজ স্বৰূপ-গৌৰৱৰ মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ্থে, দেৱী যেতিয়া দক্ষৰ যজ্ঞসভালৈ আহিল, তেতিয়া দেৱতাসকল আদি সন্মুখত বিশেষকৈ প্ৰভুৱে কেতিয়াও বাহ্যিক পৰিচয় বা আত্মীয়তা প্ৰকাশ নকৰিলে।
Verse 9
तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम् । पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्यां वैरमजायत
তেওঁ তাইৰ পৰম অন্তৰ্ভাৱ চিনিব নোৱাৰিলে; কেৱল ‘(মোৰ) কন্যা’ বুলিয়েই জানিলে। এইদৰে মোহগ্ৰস্ত তেওঁৰ মনত তাইৰ প্ৰতি বৈৰভাব জন্মিল।
Verse 10
ततस्तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः । नाजुवाह भवं दक्षो दीक्षितस्तामपि द्विषन्
তাৰ পাছত সেই একে বৈৰ আৰু বিধিৰ প্ৰেৰণাৱে প্ৰচোদিত হৈ, যজ্ঞদীক্ষিত হ’লেও দক্ষে ভৱ (শিৱ)ক নিমন্ত্ৰণ নকৰিলে; আৰু তাইক (সতীক) ঘৃণা কৰি তাইকো নাহিল।
Verse 11
अन्याञ्१ आमातरस्सर्वानाहूय स यथाक्रमम् । शतशः पुष्कलामर्चाञ्चकार च पृथक्पृथक्
তাৰ পাছত সি অন্য সকলো আমাত্যক যথাক্ৰমে মাতি, পৃথক পৃথকভাৱে শত শতবাৰ প্ৰচুৰ অর্চনা-পূজা কৰালে।
Verse 12
तथा तान्संगताञ्छ्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा । ययौ रुद्राय रुद्राणी विज्ञाप्य भवनं पितुः
নাৰদৰ মুখৰ পৰা সেই সকলো ঘটিত প্ৰসঙ্গ শুনি, ৰুদ্ৰাণীয়ে তেতিয়া পিতৃগৃহত সংবাদ জনাই ভগৱান ৰুদ্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ সকলো বৃত্তান্ত নিবেদন কৰিলে।
Verse 13
अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम् । लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम्
তেতিয়া ওচৰতে এক দিৱ্য বিমান প্ৰকাশ পালে, যি সৰ্বদিশামুখী; শুভ লক্ষণে সমৃদ্ধ, আৰোহণত সুলভ আৰু মনক অতিশয় মোহিতকাৰী।
Verse 14
तप्तजांबूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम् । मुक्तामयवितानाग्न्यं स्रग्दामसमलंकृतम्
সেয়া তপত জাম্বূনদ-সোণাৰ দৰে দীপ্তিমান, বিচিত্ৰ ৰত্নে সুসজ্জিত; মুক্তাময় উৎকৃষ্ট বিতানে শোভিত আৰু মালা-দাম-তোড়ণে অলংকৃত আছিল।
Verse 15
तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम् । वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्
সেয়া আছিল তপ্ত সোণেৰে নিৰ্মিত এক ভব্য অট্টালিকা, যি শ শ ৰত্ন-স্তম্ভৰে পৰিবেষ্টিত আছিল; ইয়াৰ খটখটিবোৰ বজ্ৰৰ দৰে আছিল আৰু ইয়াৰ তোৰণবোৰ প্ৰবাল স্তম্ভৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 16
पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनम् । वज्रजालकिरच्छिद्रमच्छिद्रमणिकुट्टिमम्
সেই মহাসন পুষ্পবস্ত্ৰে আচ্ছাদিত, বিচিত্ৰ ৰত্নে দীপ্ত; বজ্ৰজাল সদৃশ কিৰণ-ৰক্ষাৰে সুৰক্ষিত, আৰু অখণ্ড মণিখচিত নিৰ্দোষ কুট্টিমৰ ওপৰত স্থিত আছিল।
Verse 17
मणिदंडमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा । अलंकृतपुरोभागमब्भ्रशुब्भ्रेण केतुना
তাৰ অগ্ৰভাগ মনোহৰ মণিদণ্ডে অলংকৃত আছিল, তাত মহাবৃষভৰ চিহ্ন অঙ্কিত; আৰু মেঘসম শুভ্ৰ দীপ্ত কেতুৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 18
रत्नकंचुकगुप्तांगैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः । अधिष्ठितमहाद्वारमप्रधृष्यैर्गुणेश्वरैः
মহাদ্বাৰখন অপ্রধর্ষ্য শিৱগণৰ গণেশ্বৰসকলে ৰক্ষা কৰিছিল; তেওঁলোকৰ অঙ্গ ৰত্নজড়িত কঞ্চুকে আৱৃত, আৰু হাতত বিচিত্ৰ বৰ্ণিল বেত্ৰ আছিল।
Verse 19
मृदंगतालगीतादिवेणुवीणाविशारदैः । विदग्धवेषभाषैश्च बहुभिः स्त्रीजनैर्वृतम्
সেয়া বহু স্ত্ৰীজনেৰে ঘেৰাও আছিল—যিসকল মৃদঙ্গ, তাল, গীত আৰু বেণু-বীণাৰ কলাত বিশাৰদ; পৰিশীলিত সাজ-পোছাক আৰু সংস্কৃত বাক্যত নিপুণ আছিল।
Verse 20
आरुरोह महादेवी सह प्रियसखीजनैः । चामारव्यञ्जनं तस्या वज्रदंडमनोहरे
মহাদেৱী প্ৰিয় সখীজনৰ সৈতে আৰূঢ় হৈ বসল। তেখেতৰ বাবে বজ্ৰদণ্ডসম মনোহৰ দণ্ডযুক্ত চামৰ-ব্যঞ্জন দোলাই দিয়া হৈছিল।
Verse 21
गृहीत्वा रुद्रकन्ये द्वे विवीजतुरुभे शुभे । तदाचामरयोर्मध्ये देव्या वदनमाबभौ
তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰ দুগৰাকী শুভ কন্যাই চামৰ ধৰি দুয়োফালে মৃদুভাৱে পাখা কৰিলে। সেই মুহূর্ততে দুটা চামৰৰ মাজত দেৱীৰ মুখমণ্ডল তেজে উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 22
अन्योन्यं युध्यतोर्मध्ये हंसयोरिव पंकजम् । छत्रं शशिनिभं तस्याश्चूडोपरि सुमालिनी
তেওঁলোকৰ পৰস্পৰ প্ৰতিযোগিতাৰ মাজত—দুটা হাঁসৰ মাজত পদুম যেনে—দেৱীৰ চূড়াৰ ওপৰত চন্দ্ৰসম উজ্জ্বল, সৌন্দৰ্যমালাৰে শোভিত ছত্ৰ প্ৰকাশ পালে।
Verse 23
धृतमुक्तापरिक्षिप्तं बभार प्रेमनिर्भरा । तच्छत्रमुज्ज्वलं देव्या रुरुचे वदनोपरि
প্ৰেমে পৰিপূৰ্ণ দেৱীয়ে মুক্তামালাৰে অলংকৃত সেই উজ্জ্বল ছত্ৰ ধাৰণ কৰিলে। সেই দীপ্ত ছত্ৰ দেৱীৰ মুখমণ্ডলৰ ওপৰত অপূৰ্ব শোভা পেলালে।
Verse 24
उपर्यमृतभांडस्य मंडलं शशिनो यथा । अथ चाग्रे समासीना सुस्मितास्या शुभावती
যেনেকৈ অমৃত-পাত্ৰৰ ওপৰত চন্দ্ৰমণ্ডল শোভা পায়, তেনেকৈ শুভলক্ষণীয়া, মৃদু হাসিতে দীপ্ত মুখমণ্ডলা তেওঁ আগত আহি বহিল।
Verse 25
अक्षद्यूतविनोदेन रमयामास वै सतीम् । सुयशाः पादुके देव्याश्शुभे रत्नपरिष्कृते
পাশা-খেলা আৰু ক্ৰীড়া-বিনোদে সেই যশস্বীয়ে সতীক আনন্দিত কৰিলে। দেৱীৰ শুভ পাদুকাযুগল ৰত্নে অলংকৃত আছিল আৰু উৎকৰ্ষত সুপ্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 26
स्तनयोरंतरे कृत्वा तदा देवीमसेवतः । अन्या कांचनचार्वंगी दीप्तं जग्राह दर्पणम्
তেতিয়া তেওঁ তাক দেৱীৰ স্তনযুগলৰ মাজত ৰাখি দেৱীক সেৱা কৰিবলৈ ধৰিলে। সেই সময়তে আন এগৰাকী কাঁচনবৰ্ণা, সুন্দৰাংগী কন্যাই দীপ্ত দৰ্পণটো উঠাই ল’লে।
Verse 27
अपरा तालवृन्तं च परा तांबूलपेटिकाम् । काचित्क्रीडाशुकं चारु करे ऽकुरुत भामिनी
এগৰাকীয়ে তালপাতৰ পাখা ধৰিলে, আন এগৰাকীয়ে তাম্বূলৰ পেটিকা ল’লে; আৰু এগৰাকী সুন্দৰীয়ে ক্ৰীড়াৰ বাবে মনোহৰ শুকপক্ষীক নিজৰ হাতত ধৰিলে—সকলোৱে শিষ্ট সেৱাত নিমগ্ন আছিল।
Verse 28
काचित्तु सुमनोज्ञानि पुष्पाणि सुरभीणि च । काचिदाभरणाधारं बभार कमलेक्षणा
এগৰাকী পদ্মনয়না নাৰী মনোহৰ সুগন্ধি ফুল বহন কৰিছিল; আন এগৰাকীয়ে অলংকাৰ থ’বলৈ আধাৰ-পাত্ৰ বহন কৰিছিল।
Verse 29
काचिच्च पुनरालेपं सुप्रसूतं शुभांजनम् । अन्याश्च सदृशास्तास्ता यथास्वमुचितक्रियाः
কিছুমান নাৰীয়ে পুনৰ সুগন্ধি লেপন আৰু শুভ অঞ্জন প্ৰস্তুত কৰিছিল; আনসকলেও নিজ নিজ উপযুক্ত সেৱা-ক্ৰিয়া কৰিছিল।
Verse 30
आवृत्त्या तां महादेवीमसेवंत समंततः । अतीव शुशुभे तासामंतरे परमेश्वरी
তেওঁলোকে মহাদেৱীক চাৰিওফালে ঘেৰি সকলো দিশৰ পৰা সেৱা কৰিলে; আৰু তেওঁলোকৰ মাজত অৱস্থিত পৰমেশ্বৰী অতিশয় দীপ্তিময় হৈ শোভা পালে।
Verse 31
तारापरिषदो मध्ये चंद्रलेखेव शारदी । ततः शंखसमुत्थस्य नादस्य समनंतरम्
তাৰাসকলৰ সেই পৰিষদৰ মাজত তেওঁ শৰৎকালৰ চন্দ্ৰকলাৰ দৰে শোভা পালে। তাৰ পাছতেই তৎক্ষণাৎ শঙ্খৰ পৰা উঠা নাদধ্বনি শুনা গ’ল।
Verse 32
प्रास्थानिको महानादः पटहः समताड्यत । ततो मधुरवाद्यानि सह तालोद्यतैस्स्वनैः
প্ৰস্থানৰ সময়ত মহাধ্বনিযুক্ত পটহ বজোৱা হ’ল। তাৰ পাছত তালে উঠোৱা ঝাঁঝৰ ঝংকাৰৰ সৈতে মধুৰ বাদ্যধ্বনি গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 33
अनाहतानि सन्नेदुः काहलानां शतानि च । सायुधानां गणेशानां महेशसमतेजसाम्
কোনেও নুবজালেও শত শত যুদ্ধ-কাহল নিজে নিজে ধ্বনিত হ’ল। মহেশসম তেজে দীপ্ত, অস্ত্ৰধাৰী গণেশগণ মহাবলে সমবেত হ’ল।
Verse 34
सहस्राणि शतान्यष्टौ तदानीं पुरतो ययुः । तेषां मध्ये वृषारूढो गजारूढो यथा गुरुः
সেই সময়ত আগফালে আঠ লক্ষ আগবাঢ়িল। তেওঁলোকৰ মাজত আছিল বৃষাৰূঢ় প্ৰভু—যেন গজাৰূঢ় পূজ্য গুৰু, সকলোতকৈ মহিমাৰে উচ্ছ।
Verse 35
जगाम गणपः श्रीमान् सोमनंदीश्वरार्चितः । देवदुंदुभयो नेदुर्दिवि दिव्यसुखा घनाः
তেতিয়া শ্ৰীমান গণপ (গণেশ) সোম, নন্দী আৰু ঈশ্বৰ দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক পূজিত হৈ প্ৰস্থান কৰিলে। স্বৰ্গত দেবদুন্দুভি ধ্বনিত হ’ল আৰু মেঘে দিব্য সুখদায়ী বৰষুণ বৰষালে।
Verse 36
ननृतुर्मुनयस्सर्वे मुमुदुः सिद्धयोगिनः । ससृजुः पुष्पवृष्टिं च वितानोपरि वारिदाः
সকলো মুনিয়ে নৃত্য কৰিলে আৰু সিদ্ধ যোগীসকল আনন্দিত হ’ল। ওপৰৰ বিতানৰ ওপৰত বৰষুণ-বহন কৰা মেঘে পুষ্পবৃষ্টিো বৰষালে।
Verse 37
तदा देवगणैश्चान्यैः पथि सर्वत्र संगता । क्षणादिव पितुर्गेहं प्रविवेश महेश्वरी
তেতিয়া পথত সৰ্বত্র অন্য দেৱগণৰ সৈতে সংগতি হৈ মহেশ্বৰী যেন ক্ষণমাত্ৰতে পিতৃগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 38
तां दृष्ट्वा कुपितो दक्षश्चात्मनः क्षयकारणात् । तस्या यवीयसीभ्यो ऽपि चक्रे पूजाम सत्कृताम्
তাক দেখি দক্ষ ক্ৰুদ্ধ হ’ল, কিয়নো সি তাক নিজৰ ক্ষয়ৰ কাৰণ বুলি ভাবিছিল। তথাপি সি তাইৰ কনিষ্ঠ ভগ্নীসকলৰ বাবেও সন্মানসহ আনুষ্ঠানিক পূজাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 39
तदा शशिमुखी देवी पितरं सदसि स्थितम् । अंबिका युक्तमव्यग्रमुवाचाकृपणं वचः
তেতিয়া চন্দ্ৰমুখী দেৱী অম্বিকাই সভাত উপবিষ্ট পিতৃক উদ্দেশি যথোচিত, সংযত আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ বাক্য অব্যগ্ৰচিত্তে ক’লে।
Verse 40
देव्युवाच । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्याज्ञावशवर्तिनः । स देवस्सांप्रतं तात विधिना नार्चितः किल
দেৱীয়ে ক’লে—হে তাত! ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাৰ পৰা পিশাচলৈকে সকলেই যাৰ আজ্ঞাৰ অধীন; তথাপি সেই দেৱেই বৰ্তমান বিধি-বিধানে আৰাধিত নহয় বুলি যেন লাগে।
Verse 41
तदास्तां मम ज्यायस्याः पुत्र्याः पूजां किमीदृशीम् । असत्कृतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हितम्
সেয়া থাক; মোৰ জ্যেষ্ঠাৰ কন্যাক তুমি কেনে ধৰণে পূজা কৰিলা? তাক অসম্মান কৰি অৱজ্ঞা কৰাৰ দ্বাৰা তুমি নিন্দনীয় কৰ্ম কৰিছা।
Verse 42
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः क्रोधादमर्षितः । त्वत्तः श्रेष्ठा विशिष्टाश्च पूज्या बालाः सुता मम
এনেদৰে কোৱা হ’লে ক্ৰোধে সহিব নোৱাৰি দক্ষে তাইক ক’লে—“তোমাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, অধিক বিশিষ্ট আৰু পূজ্য মোৰ কিশোৰী কন্যাসকল।”
Verse 43
तासां तु ये च भर्तारस्ते मे बहुमता मुदा । गुनैश्चाप्यधिकास्सर्वैर्भर्तुस्ते त्र्यंबकादपि
তেওঁলোকৰ যিসকল স্বামী আছে, তেওঁলোক মোৰ বাবে আনন্দসহ অতি মান্য; সকলো গুণত তেওঁলোক নিজৰ স্বামী ত্ৰ্যম্বক (ভগৱান শিৱ)তকৈও অধিক শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 44
स्तब्धात्मा तामसश्शर्वस्त्वमिमं समुपाश्रिता । तेन त्वामवमन्ये ऽहं प्रतिकूलो हि मे भवः
তুমি জড়চিত্ত আৰু তামসিক এই শৰ্বৰ আশ্ৰয় লৈছা; সেয়ে মই তোমাক অৱজ্ঞা কৰোঁ, কিয়নো ভব (শিৱ) মোৰ প্ৰতি নিশ্চয়েই প্ৰতিকূল।
Verse 45
तथोक्ता पितरं दक्षं क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् । शृण्वतामेव सर्वेषां ये यज्ञसदसि स्थिताः
এনেদৰে কোৱা হোৱাত দেৱী ক্ৰুদ্ধ হৈ নিজৰ পিতৃ দক্ষক ক’লে—যজ্ঞসভাত থকা সকলোয়ে শুনি থকাৰ সময়তে।
Verse 46
अकस्मान्मम भर्तारमजाताशेषदूषणम् । वाचा दूषयसे दक्ष साक्षाल्लोकमहेश्वरम्
হে দক্ষ! অকাৰণে তুমি বাক্যৰে মোৰ স্বামী-প্ৰভুক—যাঁৰ মাজত কেতিয়াও দোষ জন্মা নাই—সাক্ষাৎ লোকমহেশ্বৰ মহাদেৱক—নিন্দা কৰিছা।
Verse 47
विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः । त एते बहुपाप्मानस्सर्वे दंड्या इति श्रुतिः
বিদ্যাৰ চোৰ, গুৰুদ্ৰোহী আৰু বেদেশ্বৰক নিন্দা কৰা—এনেবোৰ সকলোৱে বহু পাপৰ ভাৰ বহন কৰে; শ্রুতি কয়, তেওঁলোক সকলো দণ্ডনীয়।
Verse 48
तस्मादत्युत्कटस्यास्य पापस्य सदृशो भृशम् । सहसा दारुणो दंडस्तव दैवाद्भविष्यति
সেয়ে তোমাৰ এই অতি ভয়ংকৰ পাপৰ সমানেই কঠোৰ দণ্ড, দেৱবিধান অনুসাৰে, হঠাতে তোমাৰ ওপৰত পৰিব।
Verse 49
त्वया न पूजितो यस्माद्देवदेवस्त्रियंबकः । तस्मात्तव कुलं दुष्टं नष्टमित्यवधारय
যিহেতু তুমি দেৱদেৱ ত্ৰ্যম্বকক পূজা কৰা নাই, সেয়ে নিশ্চিত জান—তোমাৰ বংশ কলুষিত হৈছে আৰু বিনাশ পাব।
Verse 50
इत्युक्त्वा पितरं रुष्टा सती संत्यक्तसाध्वसा । तदीयां च तनुं त्यक्त्वा हिमवंतं ययौ गिरिम्
এইদৰে কৈ সতী পিতাৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ, সকলো ভয় ত্যাগ কৰি; সেই বংশজাত দেহ পৰিত্যাগ কৰি হিমৱান পৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 51
स पर्वतपरः श्रीमांल्लब्धपुण्यफलोदयः । तदर्थमेव कृतवान् सुचिरं दुश्चरं तपः
তেওঁ পৰ্বতকেই পৰম আশ্ৰয় মানি, শ্ৰীসমৃদ্ধ আৰু পূৰ্বপুণ্যফলোদয়ে দীপ্ত হৈ; সেই উদ্দেশ্যতেই দীৰ্ঘকাল দুৰূহ তপস্যা কৰিলে।
Verse 52
तस्मात्तमनुगृह्णाति भूधरेश्वरमीश्वरी । स्वेच्छया पितरं चक्रे स्वात्मनो योगमायया
সেইহেতু ঈশ্বৰীয়ে ভূধৰেশ্বৰক অনুগ্ৰহ কৰিলে; আৰু নিজৰ যোগমায়াৰে স্বেচ্ছায় তেওঁক নিজৰ পিতা কৰিলে।
Verse 53
यदा गता सती दक्षं विनिंद्य भयविह्वला । तदा तिरोहिता मंत्रा विहतश्च ततो ऽध्वरः
যেতিয়া সতী ভয়ত বিহ্বল হৈ দক্ষক নিন্দা কৰি গ’ল, তেতিয়া মন্ত্ৰসমূহ তিৰোহিত হ’ল; আৰু সেই মুহূৰ্তৰ পৰা যজ্ঞ (অধ্বৰ) ব্যাহত হৈ বিনষ্ট হ’ল।
Verse 54
तदुपश्रुत्य गमनं देव्यास्त्रिपुरुमर्दनः । दक्षाय च ऋषिभ्यश्च चुकोप च शशाप तान्
দেৱীৰ গমন সংবাদ শুনি ত্ৰিপুৰমৰ্দন শিৱ ক্ৰুদ্ধ হ’ল; আৰু দক্ষ আৰু ঋষিসকলৰ প্ৰতিও ৰোষ কৰি তেওঁলোকক শাপ দিলে।
Verse 55
यस्मादवमता दक्षमत्कृते ऽनागसा सती । पूजिताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
দক্ষৰ ইচ্ছাৰ বাবে তাত নিৰ্দোষ সতী অপমানিত হোৱাৰ ফলত, তেওঁৰ অন্য সকলো কন্যা নিজ নিজ স্বামীৰ সৈতে বিধিপূৰ্বক পূজিত আৰু সন্মানিত হ’ল।
Verse 56
वैवस्वते ऽंतरे तस्मात्तव जामातरस्त्वमी । उत्पत्स्यंते समं सर्वे ब्रह्मयज्ञेष्वयोनिजाः
সেয়ে বৈবস্বত মন্বন্তৰত তোমাৰ এই জামাতাসকল সকলোৱে একেলগে ব্রহ্মযজ্ঞসমূহত অযোনিজ (গৰ্ভজাত নহয়) ৰূপে উদ্ভৱ হ’ব। এই দিব্য প্ৰকাশে ধৰ্মৰক্ষা আৰু জীৱৰ মুক্তি-পক্বতাৰ বাবে প্ৰভুৰ বিধান উন্মোচিত কৰে।
Verse 57
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः
তুমি চাক্ষুষৰ বংশত মানৱ ৰজা হৈ জন্মিবা; প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ পৌত্ৰ আৰু প্ৰচেতসৰ পুত্ৰো হ’বা।
Verse 58
अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते । धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्वपि पुनः पुनः
হে দুৰ্মতি! মই তাতো তোমাৰ বাবে পুনঃপুনঃ বিঘ্ন সৃষ্টি কৰিম—ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামসংশ্লিষ্ট কৰ্মতো।
Verse 59
तेनैवं व्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा । स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा पपात भुवि दुःखितः
অমিত তেজস্বী ৰুদ্ৰে এইদৰে ক’লে, দক্ষে নিজৰ স্বায়ম্ভুৱ দেহ ত্যাগ কৰি দুঃখাকুল হৈ ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 60
ततः प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसाम्
তাৰপিছত চাক্ষুষ মন্বন্তৰত প্ৰচেতসসকলৰ পৰা দক্ষৰ জন্ম হ’ল। তেওঁ প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ পৌত্ৰ আৰু প্ৰচেতসসকলৰ পুত্ৰ আছিল।
Verse 61
भृग्वादयो ऽपि जाता वै मनोर्वैवस्वतस्य तु । अंतरे ब्रह्मणो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
নিশ্চয়েই ভৃগু আদি ঋষিসকলেও বৈৱস্বত মনুৰ মন্বন্তৰত জন্ম লৈছিল—ব্ৰহ্মাৰ যজ্ঞৰ অন্তৰালত, যেতিয়া (দেৱতা) বাৰুণী-ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 62
तदा दक्षस्य धर्मार्थं यज्ञे तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान्विघ्नं मना ववस्वते सति
তেতিয়া ধৰ্মৰ সংৰক্ষণাৰ্থে, দুষ্টচিত্ত দক্ষৰ যজ্ঞত মহেশে কেৱল নিজৰ সংকল্পমাত্ৰে বিঘ্ন সৃষ্টি কৰিলে—বিবস্বান (সূৰ্য) সাক্ষী থাকোঁতে।
Frequently Asked Questions
It sets the narrative cause for the Dakṣa–Rudra rupture: Dakṣa’s failure to recognize Devī’s supreme status and his consequent enmity toward Bhava/Hara, forming the groundwork for later sacrificial conflict.
It symbolizes avidyā (limited cognition) that reduces the transcendent Śakti to a social identity, producing theological misrecognition; this misrecognition becomes aparādha, which then destabilizes ritual and cosmic harmony.
Śiva is referenced through multiple epithets—Rudra, Hara, Bhava, and Īśāna—underscoring his multi-aspect sovereignty and the doctrinal point that disrespect to any form is disrespect to the Supreme.