अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
অধ্যায় ১৫ত আদিসৃষ্টিৰ এক সংকট বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই জীৱ সৃষ্টি কৰিলেও সিহঁত বৃদ্ধি নাপায়। তেওঁ মৈথুনজ সৃষ্টি (যৌন প্ৰজনন-সৃষ্টি) আৰম্ভ কৰিবলৈ ভাবেন; কিন্তু ঈশ্বৰৰ পৰা এতিয়াও স্ত্ৰী-তত্ত্ব/স্ত্ৰী-ধাৰা প্ৰকাশ নোহোৱাত তেওঁ অক্ষম হয়। তেতিয়া তেওঁ স্থিৰ কৰে যে প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বাবে পৰমেশ্বৰৰ প্ৰসাদ অনিবাৰ্য; দিৱ্য অনুগ্ৰহ নাথাকিলে সৃষ্ট জনসমষ্টি বিস্তাৰ নকৰে। ব্ৰহ্মাই অনন্ত, শুদ্ধ, নিৰ্গুণ, ধাৰণাতীত আৰু ঈশ্বৰ-সন্নিহিত সূক্ষ্ম পৰাশক্তিৰ ধ্যান কৰি ঘোৰ তপস্যা কৰে। তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ শিৱ পুৰুষ-স্ত্ৰী তত্ত্বৰ এক্যৰূপ অর্ধনাৰীশ্বৰ হৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। অধ্যায়ৰ বোধ—সৃষ্টিৰ জননশীল বহুত্ব শিৱ-শক্তি ধ্ৰুৱতাৰ প্ৰকাশৰ দ্বাৰাই, অন্তৰ্নিহিত অদ্বয় দিৱ্যতাত স্থিত হৈ, সম্ভৱ; তপস্যাৰ পৰিণতি যান্ত্ৰিক সৃষ্টি নহয়, দেবদৰ্শন।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत
বায়ুৱে ক’লে—যেতিয়া বিধাতা ব্ৰহ্মাই সৃষ্ট কৰা প্ৰজাসকল পুনৰো বৃদ্ধি নাপালে, তেতিয়া ব্ৰহ্মাই মৈথুনজন্য সৃষ্টিৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ সংকল্প কৰিলে।
Verse 2
न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः
কাৰণ পূৰ্বে ঈশ্বৰৰ পৰা নাৰীৰ কুল প্ৰকাশ পোৱা নাছিল; সেইহেতু পিতামহ ব্ৰহ্মাই মৈথুনজন্য সৃষ্টিৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 3
ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर
তেতিয়া তেওঁ এনে বিবেকবুদ্ধি স্থিৰ কৰিলে যি অৰ্থৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্তলৈ লৈ যায়; প্ৰজাৰ মঙ্গল আৰু বৃদ্ধিাৰ্থে পৰমেশ্বৰকেই ওচৰলৈ গৈ প্ৰশ্ন কৰিব লাগে।
Verse 4
प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे
তাঁৰ প্ৰসাদ নোহোৱাকৈ এই সৃষ্ট প্ৰজাসকল সঁচাকৈ বিকশিত নহয়। এইদৰে চিন্তা কৰি বিশ্বাত্মাই দিৱ্য অনুগ্ৰহ লাভৰ বাবে তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 5
तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी । आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा
তেঁৱেই আদ্যা—পৰম শক্তি; অনন্তা আৰু লোকসমূহৰ উৎপত্তিকাৰিণী। তেঁৱেই আদিম, অতি সূক্ষ্ম, শুদ্ধা, ভাব-অনুভৱে গম্য আৰু মনোহৰা।
Verse 6
निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा । निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा
তেঁৱে গুণাতীতা, প্ৰপঞ্চাতীতা, নিষ্কলা আৰু নিৰুপপ্লৱা। তেঁৱে অধিক নিৰন্তৰ, নিত্যা, আৰু সদায় ঈশ্বৰৰ পাৰ্শ্বত অৱস্থিত।
Verse 7
तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् । संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः
সেই পৰম শক্তিৰ আশ্ৰয়ে ব্ৰহ্মাই হৃদয়ত ভগৱান ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)-ক ধ্যান কৰি, তাৰ পিছত পৰম তপস্যাত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 8
तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह
সেই পৰমেষ্ঠীৰ তীব্ৰ তপস্যা আৰু যোগনিষ্ঠাৰ ফলত অল্প সময়তে তেওঁৰ পিতা সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 9
ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि । अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः
তাৰ পাছত ভগৱান হৰ স্বয়ং নিজৰ শক্তিৰ এক অংশে এক ৰূপত প্ৰৱেশ কৰি অৰ্ধনাৰীশ্বৰ হৈ দেৱৰূপে অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 10
तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः
সেই পৰম দেৱক—অজ্ঞান-তমসৰ ওপৰত, অব্যয়—দেখিও, যিসকলৰ অন্তৰশুদ্ধি নাছিল তেওঁলোকে তাঁক অদ্বিতীয়, অনিৰ্দেশ্য আৰু অদৃশ্য বুলি গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 11
सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्
মই তাঁক নমস্কাৰ কৰোঁ—যি সৰ্বলোকৰ বিধাতা, সৰ্বলোকেশ্বৰসকলৰো পৰমেশ্বৰ, আৰু সৰ্বলোক-বিধায়িনী পৰাশক্তিৰ সৈতে যুক্ত।
Verse 12
अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्
তেওঁ তৰ্কাতীত, সীমাবদ্ধ আভাসশূন্য, অমেয়, অজৰ আৰু ধ্ৰুৱ; অচল, নিৰ্গুণ, পৰম শান্ত—অনন্ত মহিমাৰ আশ্ৰয়।
Verse 13
सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्
মই সেই শাশ্বত শিৱৰ শৰণ লওঁ—যি সৰ্বব্যাপী, সৰ্বদাতা, সৎ-অসৎ সকলো প্ৰকাশৰ অতীত, সকলো উপমানৰ পৰা মুক্ত, আৰু সৰ্বৰ পৰম আশ্ৰয়।
Verse 14
प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः
দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি ব্ৰহ্মা উঠি কৃতাঞ্জলি হৈ ক’লে—শ্ৰদ্ধা আৰু বিনয়ে সম্পন্ন, সংস্কাৰ-সংযমে পৰিশুদ্ধ, শ্ৰৱণযোগ্য বাক্যৰে।
Verse 15
यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः
যথাৰ্থ আৰু উপযুক্ত অৰ্থেৰে যুত, বেদ-তাত্পৰ্যৰে পৰিপুষ্ট আৰু সূক্ষ্ম আধ্যাত্মিক ভাবগোচৰ সূক্তসমূহে তেওঁ দেৱাধিদেৱ মহাদেৱ আৰু তেওঁৰ অবিচ্ছেদ্য শক্তি দেৱী—উভয়ৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप
ব্ৰহ্মাই ক’লে—জয় হওক, হে দেৱ! হে মহাদেৱ, জয়। হে ঈশ্বৰ, হে মহেশ্বৰ, জয়। সৰ্বগুণত শ্ৰেষ্ঠ, জয়; সৰ্ব দেৱতাৰ অধিপতি, জয়।
Verse 17
जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि
জয় হওক, হে কল্যাণী প্ৰকৃতি! জয় হওক, হে প্ৰকৃতি-নায়িকা! জয় হওক, তুমি প্ৰকৃতিৰ অতীত; জয় হওক, হে প্ৰকৃতি-সুন্দৰী!
Verse 18
जयामोघमहामाय जयामोघ मनोरथ । जयामोघमहालील जयामोघमहाबल
অমোঘ শক্তিযুক্ত মহামায়াৰ জয়; সকলো মনোৰথ পূৰ্ণ কৰা অমোঘ প্ৰভুৰ জয়। বিস্তৃত মহালীলাযুক্ত অমোঘৰ জয়; পৰম মহাবলযুক্ত অমোঘৰ জয়।
Verse 19
जय विश्वजगन्मातर्जय विश्वजगन्मये । जय विश्वजगद्धात्रि जय विश्वजगत्सखि
জয় হওক, হে বিশ্বজগতৰ মাতৃ; জয় হওক, হে সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত স্বৰূপিণী। জয় হওক, হে জগতধাত্রী; জয় হওক, হে বিশ্বসখী॥
Verse 20
जय शाश्वतिकैश्वर्ये जय शाश्वतिकालय । जय शाश्वतिकाकार जय शाश्वतिकानुग
জয় হওক, হে শাশ্বত ঐশ্বৰ্যস্বৰূপিণী; জয় হওক, হে নিত্য আলয়। জয় হওক, হে কালাতীত আকাৰ; জয় হওক, হে ভক্তানুগামী অন্তৰ্যামী॥
Verse 21
जयात्मत्रयनिर्मात्रि जयात्मत्रयपालिनि । जयात्मत्रयसंहर्त्रि जयात्मत्रयनायिके
জয় হওক, হে আত্মত্রয়ৰ নিৰ্মাত্ৰী; জয় হওক, হে আত্মত্রয়ৰ পালিনী। জয় হওক, হে আত্মত্রয়ৰ সংহাৰিণী; জয় হওক, হে আত্মত্রয়ৰ নায়িকা॥
Verse 22
जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण । जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक
জয় হওক, হে প্ৰভু! আপোনাৰ বিজয়ী দৃষ্টিত জগত স্থিত থাকে আৰু কাৰণতত্ত্বৰ বিস্তাৰ হয়। আপোনাৰ জয়ময় উপেক্ষা-কটাক্ষৰ পৰা হুতভুক অগ্নি উদ্ভৱি ভৌতিক ভোগ্য জগতক ‘ভুক্ত’—বশীভূত আৰু ক্ষীণ—কৰে॥
Verse 23
जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले । जय स्थूलात्मशक्त्येशेजय व्याप्तचराचरे
জয় হওক আপোনাক—দেৱসকলৰ অগ্ৰগণ্যৰো অজ্ঞেয়, তথাপি স্বাত্মাৰ সূক্ষ্ম দৃষ্টিত দীপ্তিমান। স্থূল দেহ-জীৱনৰ শক্তিসমূহৰ ঈশ্বৰক জয়। চৰাচৰ সৰ্বতে ব্যাপ্ত আপোনাক জয়।
Verse 24
जय नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चय । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगकदंबक
জয় হওক তোমাৰ—যাৰ একমাত্ৰ নামতেই বিশ্বতত্ত্বৰ সমগ্ৰ সমুচ্চয় প্ৰতিষ্ঠিত। জয় হওক তোমাৰ—যি অসুৰৰ শিৰত অধিষ্ঠিত হৈ শ্ৰেষ্ঠ ভক্তগণেৰে পৰিবৃত।
Verse 25
जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसि । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमे
জয়ময়ী শক্তি! শৰণাগতসকলৰ ৰক্ষাবিধান গঢ়াত তুমি পৰম নিপুণ। জয়ে যেতিয়া সংসাৰ-ৰূপ বিষবৃক্ষ উন্মূল কৰে, তেতিয়া উদ্ভৱ হোৱা অঙ্কুৰোদ্গম-স্বরূপাও তুমি।
Verse 26
जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृंभण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव
জয় হওক তোমাৰ—তোমাৰ প্ৰাদেশিক প্ৰকাশসমূহ ঐশ্বৰ্য, বীৰ্য আৰু শৌৰ্যৰূপে বিস্তাৰ পায়। জয় হওক তোমাৰ—তুমি বিশ্বাতীত আৰু পৰৰ বৈভৱ নস্যাৎ কৰোঁতা।
Verse 27
जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि
জয় হওক তোমাৰ—সম্যক্ প্ৰণীত পঞ্চাৰ্থ-প্ৰয়োগৰ পৰম অমৃত তুমি। জয় হওক তোমাৰ—পঞ্চাৰ্থ-বিজ্ঞানৰ সুধাময় স্তোত্ৰৰ স্বৰূপিণীও তুমি।
Verse 28
जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचंद्रिके
জয় হওক সেই শ্ৰেষ্ঠ বৈদ্যৰ, যিয়ে ঘোৰ সংসাৰ-ৰূপ মহাৰোগ নিৰাময় কৰে। জয় হওক সেই চন্দ্ৰিকাৰ, যিয়ে অনাদি মল আৰু অজ্ঞানে জন্মোৱা অন্ধকাৰৰ আৱৰণ দূৰ কৰে।
Verse 29
जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि
জয় হে ত্ৰিপুৰকালাগ্নি! জয় হে ত্ৰিপুৰভৈৰৱী! জয় হে ত্ৰিগুণাতীতা দেৱী! জয় হে ত্ৰিগুণমৰ্দিনী!
Verse 30
जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्यांग जय प्रार्थितदायिनि
জয় হে আদ্য সৰ্বজ্ঞা! জয় হে সৰ্বপ্ৰবোধিনী! জয় হে প্ৰচুৰ দিৱ্যাঙ্গা! জয় হে প্ৰাৰ্থিতদায়িনী!
Verse 31
क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपंतं क्षमस्व माम्
হে দেৱ! ক’ত তোমাৰ পৰম ধাম, ক’ত আমাৰ তুচ্ছ বাক্য? তথাপি হে ভগৱান, ভক্তিত প্ৰলাপ কৰা মোক ক্ষমা কৰা।
Verse 32
विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रद्राण्यै च मुहुर्मुहुः
এনেকুৱা স্তুতিবাক্যৰে নিবেদন কৰি চতুৰ্মুখ বিশ্বকৰ্মা (ব্ৰহ্মা) ৰুদ্ৰ (শিৱ) আৰু ৰুদ্ৰাণী (পাৰ্বতী)ক বাৰে বাৰে প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 33
इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम् । अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्
এই পৰম উৎকৃষ্ট পুণ্য স্তোত্ৰ ব্ৰহ্মাই উচ্চাৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ নাম ‘অৰ্ধনাৰীশ্বৰ’; ই শিৱ আৰু শক্তি—উভয়ৰ হৰ্ষ বৃদ্ধি কৰে।
Verse 34
य इदं कीर्तयेद्भक्त्या यस्य कस्यापि शिक्षया । स तत्फलमवाप्नोति शिवयोः प्रीतिकारणात्
যি কোনোবাই যিকোনো জনৰ উপদেশে শিকি ভক্তিভাৱে এইটো কীৰ্তন/পাঠ কৰে, শিৱ-শক্তিৰ প্ৰীতিৰ কাৰণ হোৱাৰ বাবে সি সেই ফলেই লাভ কৰে।
Verse 35
सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम् । नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोस्मि शंकराभ्याम्
যিসকলে সকলো লোক আৰু সকলো জীৱৰ পালনকর্তা, যাঁহাদের দিব্য দেহ জন্ম-নাশৰহিত, আৰু যাঁহারা কৃপাৰে শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষ আৰু মঙ্গলময়ী যুৱতীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে—সেই দুয়ো শংকৰ (শিৱ-শক্তি)ক মই সদায় প্ৰণাম কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s creation stalls; he performs tapas and Śiva appears in response as Ardhanārīśvara, revealing the integrated male–female principle needed for procreative creation.
It signals that generativity is not merely biological or procedural; it requires the manifestation of Śakti and the sanction of Parameśvara—creation increases only when Śiva–Śakti polarity is revealed within the one reality.
Parā Śakti is described as subtle, pure, infinite, nirguṇa and niṣprapañca; Śiva is praised as transcendent and ineffable, yet capable of embodied revelation as Ardhanārīśvara.