पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)

Verse 1

सूत उवाच । तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः । प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

সূত ক’লে—তেতিয়া নৈমিষাৰণ্যবাসী সেই মহাভাগ ঋষিসকলে প্ৰথমে বিধিমতে প্ৰণাম কৰি প্ৰভু পৱন (বায়ু)-ক প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 2

नैमिषीया ऊचुः । भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् । कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলে ক’লে—যি জ্ঞানৰ বিষয় স্বয়ং ঈশ্বৰ, সেই জ্ঞান আপুনি কেনেকৈ লাভ কৰিলে? আৰু অব্যক্তজন্মা ব্ৰহ্মা হৈও আপোনাৰ শিৱভাব কেনেকৈ উদয় হ’ল?

Verse 3

वायुरुवाच । एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

বায়ুৱে ক’লে—ঊনবিংশতম কল্প ‘শ্বেতলোহিত’ বুলি জনা যায়। সেই কল্পত সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাই তপস্যা কৰিছিল।

Verse 4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् । दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

সেই তীব্ৰ তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁৰ পিতা স্বয়ং—ৰূপধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—দিব্য কৌমাৰ (যৌৱন) ৰূপ ধৰি প্ৰকট হ’ল।

Verse 5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् । दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

শ্বেত নামৰ মুনিৰূপ ধৰি দিব্য বাণী উচ্চাৰণ কৰি দেবদেৱ মহাদেৱ মহেশ্বৰে তেওঁক স্বয়ং দর্শন দান কৰিলে।

Verse 6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् । प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

সেই পিতা—শিৱ, যিজন ব্রহ্মাৰো অধিপতি আৰু স্বামী—তাঁক দেখি ব্রহ্মাই প্ৰণাম কৰি গায়ত্ৰীসহ পৰম জ্ঞান লাভ কৰিলে।

Verse 7

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

তাৰপিছত সত্য-বিজ্ঞান লাভ কৰা চতুৰ্মুখ বিশ্বকৰ্মা ব্ৰহ্মাই সকলো ভূত-প্ৰাণীৰ সৃষ্টি কৰিলে—স্থাবৰ আৰু চৰ, উভয়ৰে।

Verse 8

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् । ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

পৰমেশ্বৰ (শিৱ)ৰ পৰা শ্ৰৱণ কৰি ব্ৰহ্মাই অমৃতসম অমৰ জ্ঞান লাভ কৰিছিল। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰেই মুখৰ পৰা মইও তপোবলৰ দ্বাৰা সেই একে অমৃত লাভ কৰিলোঁ।

Verse 9

मुनय ऊचुः । किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् । यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

মুনিসকলে ক’লে—হে বায়ু! তুমি যি শুভ জ্ঞান লাভ কৰিছা, সেয়া কোনটো—যি সত্যৰ সৈতে সঙ্গত আৰু লৌকিক তত্ত্বৰো অতীত; য’ত (শিৱত) পৰম নিষ্ঠা স্থাপন কৰিলে মানুহে প্ৰকৃত সুখ-শান্তি লাভ কৰে?

Verse 10

वयुरुवाच । पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा । तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

বায়ুৱে ক’লে—মই পূৰ্বতে পশু, পাশ আৰু পতি সম্পৰ্কীয় যি জ্ঞান লাভ কৰিছিলোঁ, প্ৰকৃত মঙ্গল কামনা কৰা পুৰুষে তাতেই পৰম নিষ্ঠা স্থাপন কৰা উচিত।

Verse 11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते । ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

দুখ অজ্ঞানৰ পৰা জন্মে, আৰু জ্ঞানৰ দ্বাৰাই সেয়া নিবৃত্ত হয়। জ্ঞান মানে তত্ত্বৰ স্পষ্ট বিবেচনা; আৰু তত্ত্ব এই উপদেশত দুবিধ বুলি স্মৃত।

Verse 12

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि । पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

চেতন (অজড়) আত্মা, জড় তত্ত্ব, আৰু উভয়ৰ নিয়ন্তা—এই তিনিটা ক্ৰমে ‘পশু’ (বদ্ধ জীৱ), ‘পাশ’ (বন্ধন) আৰু ‘পতি’ (পৰমেশ্বৰ শিৱ) বুলি কোৱা হয়।

Verse 13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा । तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

অক্ষৰ আৰু ক্ষৰ, আৰু যি ক্ষৰ-অক্ষৰ দুয়োটাৰো অতীত—এই ত্ৰয়ক তত্ত্বজ্ঞসকলে তাৰ মহিমাসহ ঘোষণা কৰে।

Verse 14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः । क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

অক্ষৰক ‘পশু’ বুলি কোৱা হয়, ক্ষৰক ‘পাশ’ বুলি ঘোষণা কৰা হয়; আৰু যি ক্ষৰ-অক্ষৰ দুয়োটাৰো অতীত পৰম তত্ত্ব, তাকেই ‘পতি’—শিৱ—বুলি কোৱা হয়।

Verse 15

मुनय ऊचुः । किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् । तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत

মুনিসকলে ক’লে—যাক অক্ষৰ বুলি কোৱা হৈছে সেয়া কি, আৰু যাক ক্ষৰ বুলি কোৱা হৈছে সেয়া কি? আৰু দুয়োটাৰো অতীত পৰম কি? হে মাৰুত, স্পষ্টকৈ কোৱা।

Verse 16

वायुरुवाच । प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

বায়ুৱে ক’লে—প্ৰকৃতিক ক্ষৰ বুলি কোৱা হয় আৰু পুৰুষক অক্ষৰ বুলি কোৱা হয়; কিন্তু এই দুয়োটাক প্ৰেৰণা দি শাসন কৰা আন এজন আছে—সেয়াই পৰাত্পৰ পৰমেশ্বৰ (শিৱ)।

Verse 17

मुनय ऊचुः । कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः । अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

মুনিসকলে ক’লে—যাক ‘প্ৰকৃতি’ বুলি কোৱা হয়, সেয়া কি? আৰু এই ‘পুৰুষ’ বুলি কাক মানা হয়? এই দুয়োৰ সম্পৰ্ক কেনেকৈ স্থাপিত হয়? আৰু এই প্ৰেৰক ঈশ্বৰ কোন?

Verse 18

वायुरुवाच । माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः । संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

বায়ুৱে ক’লে—মায়াই ‘প্ৰকৃতি’ বুলি নিৰ্দিষ্ট; পুৰুষ মায়াৰে আৱৃত। মূল কৰ্মসমূহৰ দ্বাৰাই বন্ধন; কিন্তু শিৱেই প্ৰেৰক ঈশ্বৰ।

Verse 19

मुनय ऊचुः । केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः । मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

মুনিসকলে ক’লে—যাক ‘মায়া’ বুলি কোৱা হয় সেয়া কি? তাৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা, আৰু মায়াৰে আৱৃত কোন? ইয়াৰ মূল কি, কেনেকুৱা, আৰু ক’ৰ পৰা উদ্ভৱ? লগতে ‘শিৱত্ব’ কি, আৰু শিৱ ক’ৰ পৰা জনা আৰু উপলব্ধি হয়?

Verse 20

वायुरुवाच । माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः । मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

বায়ুৱে ক’লে—মায়া মহেশ্বৰৰ শক্তি। আত্মা চিদ্ৰূপ, তথাপি মায়াৰে আৱৃত হয়। চিত্ত ঢাকোঁতা স্বজাত মলেই মল; আৰু বিশুদ্ধি স্বভাৱত শিৱতা।

Verse 21

मुनय ऊचुः । आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना । किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

মুনিসকলে ক’লে—মায়াই সৰ্বব্যাপী তত্ত্বক কেনেকৈ আৱৰণ কৰে, আৰু কোন হেতুৰে? মানুহৰ বাবে এই আৱৰণ কিহৰ উদ্দেশ্যে হয়, আৰু কোন উপায়ে ই নিৱৃত্ত হয়?

Verse 22

वायुरुवाच । आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि । हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

বায়ুৱে ক’লে—সৰ্বব্যাপীৰো আৱৰণ (সীমাবদ্ধতা) হ’ব পাৰে; কিয়নো কলা আদি আচ্ছাদন-শক্তিও ব্যাপক। ভোগাৰ্থে কৰ্মেই কাৰণ হয়; আৰু মল ক্ষয় হ’লে সেই কৰ্মবন্ধন নিবৃত্ত হয়।

Verse 23

मुनय ऊचुः । कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् । तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

মুনিসকলে ক’লে—‘কলা’ আদি বুলি যি কোৱা হয়, সেয়া কি? সেয়া কৰ্ম নে অন্য কিবা বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে? তাৰ আদি কি, অন্ত কি, ফল কি, আৰু সেয়া কোন আশ্ৰয়ত স্থিত?

Verse 24

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् । मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान्

কাৰ ভোগে ভোগ ঘটে—ভোগ্য কি, আৰু সেই ভোগৰ সাধন কি? মলক্ষয়ৰ হেতু কি, আৰু যাৰ মল ক্ষীণ হৈছে সেই পুৰুষ কেনেকুৱা?

Verse 25

वायुरुवाच । कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च । कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

বায়ুৱে ক’লে—কলা, বিদ্যা, ৰাগ, কাল আৰু নিয়তি—এইবোৰকেই ‘কলাদি’ বুলি কোৱা হয়। যি এইবোৰৰ ভোক্তা (অনুভোক্তা), সেয়াই পুৰুষ, অৰ্থাৎ জীৱাত্মা।

Verse 26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् । अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

যি কৰ্ম পুণ্য-পাপময়, যাৰ ফল সুখ-দুখ, যি অনাদি মলৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ভোগত শেষ হয়, আৰু অজ্ঞানৰূপ আত্মাত আশ্ৰিত—সেই কৰ্মেই জীৱক বন্ধন কৰে।

Verse 27

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते । बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

ভোগ কৰ্মক্ষয়ৰ বাবে; সেয়ে ভোগক ‘অব্যক্ত’ (সূক্ষ্ম-মূল) বুলি কোৱা হয়। বাহ্য ইন্দ্ৰিয় আৰু অন্তঃকৰণৰ দ্বাৰস্বৰূপ দেহেই ভোগসাধন।

Verse 28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः । क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

ভক্তিৰ অতিশয় উৎকৰ্ষে লাভ হোৱা প্ৰসাদে মলক্ষয় হয়। আৰু সেই আত্মমল নষ্ট হ’লে জীৱ শিৱসম (স্বভাৱত শুদ্ধ আৰু মুক্ত) হয়।

Verse 29

मुनय ऊचुः । कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते । भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

মুনিসকলে ক’লে— কলা-আদি পঞ্চতত্ত্বৰ পৃথক কৰ্ম কি বুলি কোৱা হয়? আৰু কোন কাৰণে আত্মাক ‘ভোক্তা’ আৰু ‘পুৰুষ’ বুলি ব্যপদেশ কৰা হয়?

Verse 30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते । किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

সেই অব্যক্তৰ স্বভাৱ কি? কোন আকাৰ/ৰূপে সেয়া ভোগ্য বা অনুভূত হয়? ভোগকালত তাৰ আশ্ৰয় কি? আৰু ‘শৰীৰ’ বুলি কাক কোৱা হয়?

Verse 31

वायुरुवाच । दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः । कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

বায়ুৱে ক’লে—বিদ্যা দিশাসমূহ আৰু ক্ৰিয়া-শক্তিক প্ৰকাশ কৰে। কাল ৰাগ (আসক্তি) ৰূপে প্ৰৱৰ্তক; তাত কালেই অৱচ্ছেদক (সীমাবদ্ধকাৰী) আৰু নিয়তি নিয়ামিকা (নিয়ন্ত্ৰিণী)।

Verse 32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

যি অব্যক্ত কাৰণতত্ত্ব ত্ৰিগুণময় আৰু জগতৰ উৎপত্তি-লয়ৰ আধাৰ, তাক তত্ত্বচিন্তকে ‘প্ৰধান’ আৰু ‘প্ৰকৃতি’ বুলি কয়।

Verse 33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् । सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

(প্ৰভুৰ) কলাৰ পৰা সি তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়, তথাপি তাৰ লক্ষণ অব্যক্তৰ দৰে থাকে। গুণযুক্ত জীৱে ত্ৰিবিধ ভোগ কৰে—সুখ, দুখ আৰু মোহ।

Verse 34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

সত্ত্ব, ৰজস আৰু তমস—এই গুণসমূহ প্ৰকৃতিসম্ভৱ। সিহঁত প্ৰকৃতিত সূক্ষ্মৰূপে তিলত তেলৰ দৰে অৱস্থিত।

Verse 35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

সুখ আৰু সুখৰ হেতু—সংক্ষেপে—সাত্ত্বিক বুলি স্মৃত। তাৰ বিপৰীতৰ পৰা ৰাজস জন্মে; আৰু স্তম্ভ (জড়তা) আৰু মোহ নিশ্চয় তামস।

Verse 36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः । मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

ঊৰ্ধ্বগতি সাত্ত্বিক বুলি কোৱা হৈছে; অধোগতি তামস বুলি ধৰা হৈছে। আৰু যি মধ্যম গতি, সেয়া ৰাজস বুলি পঠিত।

Verse 37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च । ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

পাঁচ তন্মাত্ৰা আৰু পাঁচ মহাভূত; একেলগে পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়—ইয়েই পাশবদ্ধ দেহ-ক্ষেত্ৰ; ইয়াৰ পৰম অধিপতি পতি-স্বৰূপ শিৱ।

Verse 38

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् । समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

প্ৰধান, বুদ্ধি, অহংকাৰ আৰু মন—এই চাৰিটাৰ সমষ্টিক সংক্ষেপে বিকাৰসহ ‘অব্যক্ত’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते । व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

যি কাৰণ-অৱস্থালৈ প্ৰৱিষ্ট, তাক ‘অব্যক্ত’ বোলা হয়। আৰু যি কাৰ্য-অৱস্থালৈ প্ৰৱিষ্ট, সেয়া ‘ব্যক্ত’—দেহ, ঘট আদি দৰে।

Verse 40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते । शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

যেনেকৈ ঘট আদি কাৰ্য মাটি আদি কাৰণৰ পৰা প্ৰকৃততে পৃথক নহয়, তেনেকৈ দেহাদি ব্যক্তও অব্যক্তৰ পৰা প্ৰকৃততে পৃথক নহয়।

Verse 41

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च । शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

সেয়ে অব্যক্তেই একত্বৰ কাৰণ; ইন্দ্ৰিয়সমূহ, সিহঁতৰ আধাৰ দেহ, আৰু ভোগ্য বিষয়সমূহো সেইটোৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ—তাৰ বাহিৰে একো নাই।

Verse 42

मुनय ऊचुः । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् । आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

মুনিসকলে ক’লে—বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয় আৰু শৰীৰৰ পৰা পৃথক ‘আত্মা’ বুলি যাক কোৱা হয়, সি যদি সঁচাকৈ থাকে, তেন্তে তাৰ বাস্তৱ অস্তিত্বৰ আধাৰ ক’ত?

Verse 43

वायुरुवाच । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् । अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

বায়ুৱে ক’লে—বিভুৰ বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয় আৰু শৰীৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ভিন্নতা ধ্ৰুৱ। কিন্তু ‘আত্মা নিশ্চয় আছে’ বুলি স্থিৰ কৰোৱা সূক্ষ্ম হেতু বুজা অতি দুৰ্গম।

Verse 44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते । स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

সজ্জনসকলে বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয় আৰু দেহক আত্মা বুলি মানে নাহে; কিয়নো স্মৃতি আদি জ্ঞান অনিয়ত, আৰু দেহানুভৱো দেহ অনুভূত হোৱালৈকে সীমিত।

Verse 45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः । अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

সেয়ে যিসকলে তাঁক সোঁৱৰে আৰু প্ৰত্যক্ষ অনুভৱ কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে তেওঁ সকলো জ্ঞেয়ৰ গম্যক্ষেত্ৰ—অন্তঃসাক্ষী ৰূপে ব্যাপ্ত। সেয়ে বেদ আৰু বেদান্তত তেওঁ ‘অন্তৰ্যামী’ বুলি গীত।

Verse 46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः । तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

তেওঁ তাতেই ‘সৰ্ব’ স্বৰূপ; সৰ্বত্ৰ সৰ্বক ব্যাপি শাশ্বতভাৱে অৱস্থিত। তথাপি ক’তো, কাৰো দ্বাৰা, তেওঁ বাহ্যৰূপে ব্যক্ত হৈ দৃষ্টিগোচৰ নহয়।

Verse 47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि । मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १

সেই পৰম মহান আত্মা চকুৰে গ্ৰাহ্য নহয়, আন ইন্দ্ৰিয়ৰেও নহয়। কেৱল সাধনা-ভক্তিয়ে দীপ্ত কৰা মনৰ দ্বাৰাই তেওঁ নিশ্চিতভাৱে উপলব্ধ হয়।

Verse 48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः । नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन

তেওঁ না নাৰী, না পুৰুষ, না নপুংসক। তেওঁ না ঊৰ্ধ্বত, না তিৰ্যক্, না অধঃ—কোনো দিশৰ পৰাই তেওঁক ধৰা নাযায়।

Verse 49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् । सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

অন্তৰ্মুখ ধ্যান-মনৰ চিন্তাৰে ধীৰ জ্ঞানী নৰ সদায় তেঁওকেই দেখে—দেহীৰ মাজত দেহহীন, চলমানৰ মাজত অচল, আৰু অব্যয় পৰমেশ্বৰ শিৱ।

Verse 50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् । अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

ইয়াত অধিক ক’বলৈ কি লাভ? পুৰুষ (চেতন আত্মা) দেহৰ পৰা পৃথক। কিন্তু যিসকলে পৃথকতা নেদেখে, তেওঁলোকৰ দৃষ্টি অসাম্যক আৰু অস্থিৰ হৈ ভ্ৰান্ত বোধতে থাকে।

Verse 51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् । अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

পুৰুষৰ দেহ বুলি কোৱা এই শৰীৰ প্ৰকৃততে আত্মাৰ পৰা ভিন্ন। ই অশুদ্ধ, বন্ধনৰ বশত অসহায়, দুখৰ আধাৰ, আৰু অনিত্য—ইয়াত কোনো স্থিৰতা নাই।

Verse 52

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः । सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

বিপদৰ বীজস্বৰূপ সেই কাৰণৰ সৈতে যুক্ত পুৰুষ নিজৰ কৰ্ম অনুসাৰে কেতিয়াবা সুখী, কেতিয়াবা দুখী, আৰু কেতিয়াবা মোহগ্ৰস্ত হয়।

Verse 53

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा । आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

যেনেকৈ পানীত প্লাৱিত ক্ষেত্ৰ অংকুৰ জন্মায়, তেনেকৈ অজ্ঞানত প্লাৱিত কৰ্মে দেহ (নতুন শৰীৰ) জন্মায়।

Verse 54

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः । अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

তেওঁলোক অতি দুখময় বাসস্থানত বাস কৰা আৰু অনিবার্য মৃত্যুৰ অধীন বুলি স্মৃত। তেওঁৰ দেহৰূপ অসংখ্য তনু—কিছুমান আগতব্য, কিছুমান অতীত—সহস্ৰ সহস্ৰকৈ আছে।

Verse 55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः । अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

ক্ষয়শীল দেহসমূহত দেহী পুনঃপুনঃ আহে-যায়। ক’তোও কাৰো সম্পূৰ্ণ স্থায়ী বাসস্থান লাভ নহয়—যেতিয়ালৈকে সি বন্ধনমোচক পৰমেশ্বৰ শিৱ, মুক্তিদাতা পতিৰ শৰণ নলয়।

Verse 56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते । चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

এই দেহধাৰীৰ মাজত আত্মা কেতিয়াবা আচ্ছাদিত, কেতিয়াবা বিচ্ছিন্ন যেন দেখা যায়—যেন আকাশত চন্দ্ৰবিম্ব চঞ্চল মেঘপুঞ্জে কেতিয়াবা ঢাকে, কেতিয়াবা প্ৰকাশ পায়।

Verse 57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः । अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

বহু দেহভেদৰ বাবে ইয়াত আত্মাৰ বৃত্তি ভিন্ন ভিন্ন যেন লাগে; যেন অষ্টাপদ-পটত নিক্ষেপ কৰিলে একেটা পাশাৰ মুদ্ৰা নানা ৰূপে দেখা যায়।

Verse 58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् । पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

সঁচাকৈ কোনেও তাৰ নহয়, আৰু সেও সঁচাকৈ কাৰো নহয়। পত্নী, পুত্ৰ আৰু বন্ধুসকলৰ সৈতে এইটো কেৱল পথৰ সংগম—সংসাৰ-যাত্ৰাৰ ক্ষণিক সঙ্গ।

Verse 59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

যেনেকৈ মহাসাগৰত দুটা কাঠৰ টুকুৰা ভাঁহি আহি মিলিত হয় আৰু মিলি পুনৰ বিচ্ছিন্ন হয়, তেনেকৈ দেহধাৰী জীৱৰ সমাগমো কৰ্ম-পাশবশত ক্ষণস্থায়ী।

Verse 60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति । तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

সেই জনে দেহক দেখে, কিন্তু সেই দেহে তাক নেদেখে। তথাপি এক পৰম দ্ৰষ্টা উভয়কে দেখে—আৰু সেই দুয়ো জনে সেই পৰম দ্ৰষ্টাক নেদেখে।

Verse 61

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः । पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ব্ৰহ্মাৰ পৰা স্থাৱৰলৈকে সকলেই ‘পশু’ (বন্ধ জীৱ) বুলি কীৰ্তিত। এই দৃষ্টান্ত সকলো পশুৰ বাবে কোৱা—পতি ভগৱান শিৱৰ অনুগ্ৰহ বিনা বন্ধন নাছুটে।

Verse 62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः । लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

এই জীৱ ‘পশু’ পাশেৰে বন্ধিত, সুখ-দুখক যেন ভক্ষণ কৰি ভোগ কৰে। জ্ঞানীসকলে কয়—সেইয়েই ঈশ্বৰৰ লীলাৰ সাধন হয়।

Verse 63

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

এই দেহধাৰী জীৱ অজ্ঞ; নিজৰ সুখ-দুখৰ অধিপতি নহয়। ঈশ্বৰৰ প্ৰেৰণাত সি কেতিয়াবা স্বৰ্গলৈ, কেতিয়াবা কূপসদৃশ দুঃস্থ অৱস্থালৈ যায়।

Verse 64

सूत उवाच । इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः । प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

সূত ক’লে—বায়ুৰ বাক্য শুনি মুনিসকল অন্তৰে প্ৰীত হ’ল। শৈৱ আগমত নিপুণ সেই বায়ুক প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে ক’লে।