सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

তেওঁলোকৰ পদৰ পৰা ঘোঁৰা, মহাহস্তী, শৰভ, গবয়, মৃগ, উট, খচ্চৰ, লগতে ন্যঙ্কু আদি আন আন জাতিসমূহ উৎপন্ন হ’ল।

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

অভিমানী সত্তাই কেৱল ধ্যান কৰোঁতে সৃষ্টিটো পঞ্চবিধ অৱস্থাত স্থিত হ’ল। সি চাৰিওফালে ঘন তমসে বীজৰ খোলাৰ দৰে আৱৃত; বাহিৰে-ভিতৰে কোনো পোহৰ নাছিল, সকলো স্থবিৰ আৰু যেন অচেতন। সেয়ে তেওঁলোকৰ বুদ্ধি, মুখ আৰু কৰ্ম-জ্ঞান ইন্দ্ৰিয়সমূহ আচ্ছন্ন আৰু ৰুদ্ধ হৈ ৰ’ল।

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

সেয়ে স্ব-সংবৃত স্বভাৱৰ সেই সত্তাসকল ‘নাগ’ বুলি মুখ্য ৰূপে কীৰ্তিত হ’ল। এই প্ৰথম সৃষ্টিক সাধনাৰ উপযোগী নহয় দেখি ব্রহ্মা মনত অপ্রসন্ন হৈ দ্বিতীয় সৃষ্টিৰ কথা ভাবিলে। সেই সৃষ্টিৰ ঘোষণা কৰোঁতেই ‘তিৰ্যক্-স্ৰোতস্’ নামৰ প্ৰবাহ—আড়াআড়ি জীৱধাৰা (পশু আদি)—উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

তিৰ্যক্ স্বভাৱৰ তেওঁলোক অন্তৰে পোহৰযুক্ত আছিল, কিন্তু বাহিৰে পুনৰ আৱৃত আছিল। তাতেই ‘পশু’ অৱস্থাৰ জীৱ জন্মিল, যিসকল কুপথ গ্ৰহণ কৰোঁতা। সেই সৃষ্টিকো অসাধক বুলি জানি তেওঁ আন সৃষ্টিৰ কথা ভাবিলে। তেতিয়া ‘ঊর্ধ্ব-স্ৰোতস্’ প্ৰবাহ উঠিল—সাত্ত্বিক দেৱসৃষ্টি।

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

তেওঁলোক সুখ আৰু প্ৰীতিত বহুল আছিল আৰু বাহিৰে-ভিতৰে আৱৃত নাছিল। স্বভাৱতঃ তেওঁলোক বাহিৰে-ভিতৰে ‘প্ৰকাশ’ বুলি সংজ্ঞিত। তাৰ পাছত অব্যক্তৰ ধ্যানৰ পৰা ‘অৰ্বাক্-স্ৰোতস্’—সাধক প্ৰবাহ—উদ্ভৱ হ’ল। ‘মনুষ্য’ নামৰ সৃষ্টিৰ জন্ম হ’ল, যি দুঃখে তীব্ৰভাৱে মিশ্ৰিত।

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

তেওঁলোক বাহিৰে-ভিতৰে প্ৰকাশময়, তথাপি তমসৰ উৎকৰ্ষ আৰু ৰজসৰ প্ৰাধান্য আছে। পঞ্চম সৃষ্টিৰ নাম ‘অনুগ্রহ’; ই চাৰিধৰণে ব্যৱস্থিত—বিপৰ্যয়, শক্তি, তুষ্টি আৰু সিদ্ধি। তেওঁলোক সকলেই অপৰিগ্ৰাহী আৰু পুনৰ যথোচিত সংবিভাগত (সঠিক বণ্টনত) ৰত।

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

‘খাদন’ আৰু ‘অশীল’ আদি শ্ৰেণীসমূহ ভূতাদি সত্তাৰ অন্তৰ্গত বুলি কীৰ্তিত। পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা মহৎ-তত্ত্বৰ বিকাশেই প্ৰথম সৰ্গ। তন্মাত্ৰাৰ সৃষ্টি দ্বিতীয়; সেয়ে তাক ভূত-সৰ্গ বোলা হয়। তৃতীয় ‘বৈকাৰিক’ সৰ্গ ইন্দ্ৰিয়-শক্তিৰ সৰ্গ বুলি স্মৃত।

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

এইদৰে প্ৰকৃতি-জাত এই সৰ্গ আদিতে বুদ্ধিৰ পূৰ্বে নোহোৱাকৈ, অবুদ্ধিপূৰ্বকেই সংঘটিত হ’ল। চতুৰ্থটো ‘মুখ্য-সৰ্গ’; তাত স্থাৱৰ (উদ্ভিদাদি) প্রধান বুলি স্মৃত। পঞ্চমটো ‘তির্যক্‌স্ৰোতস্’—সেয়াই তির্যগ্যোনি, অৰ্থাৎ পশুজন্ম। তাৰ ওপৰত ষষ্ঠ ‘ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস্’ দেৱ-সৰ্গ বুলি স্মৰণীয়।

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

তাৰপিছত ‘অৰ্বাক্‌স্ৰোতস্’ নাম সপ্তম সৰ্গ—সেয়াই মানৱসৃষ্টি। অষ্টমটো ‘অনুগ্রহ-সৰ্গ’ বুলি জনা যায়। নবমটো ‘কৌমাৰ-সৰ্গ’ বুলি স্মৃত। আগৰ তিনিটা সৰ্গ প্ৰাকৃত আৰু বুদ্ধিৰ পূৰ্বে নোহোৱাকৈ ঘটে; কিন্তু ‘মুখ্য’ আদি পাঁচ বৈকৃত সৰ্গ বুদ্ধি-পূৰ্বকেই প্ৰৱৰ্তে।

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

আদিতে প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই নিজৰ মনৰ পৰা, নিজৰ সদৃশ, প্ৰথমে সনন্দ, সনক, বিদ্বান সনাতন, ঋভু আৰু সনৎকুমাৰক সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁলোক সকলোৱে যোগী বুলি জ্ঞেয়—বৈৰাগ্যযুক্ত আৰু ঈৰ্ষামুক্ত।

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

ঈশ্বৰত আসক্ত মন থকা তেওঁলোকে সৃষ্টিৰ বাবে মন স্থিৰ নকৰিলে। সৃষ্টিকাৰ্যত অনপেক্ষ সনকাদি গুচি যোৱাৰ পাছত, সৃষ্টি কৰিব খোজা ব্ৰহ্মাই পুনৰ পৰম তপস্যা কৰিলে। তথাপি এইদৰে তপস্যাৰত থাকিলেও একোৱেই প্ৰকাশ নাপালে।

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

তাৰ পিছত দীঘল সময়ৰ পাছত দুখৰ পৰা ক্ৰোধ জাগিল। ক্ৰোধে আৱিষ্ট হোৱাত তেওঁৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু পৰিল। সেই অশ্ৰুবিন্দুৰ পৰাই তৎক্ষণাৎ ভূত আৰু প্ৰেত জন্মিল। অশ্ৰুজাত সকলক দেখি ব্ৰহ্মাই নিজকে নিন্দা কৰিলে।

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

ক্ৰোধ আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত অহংকাৰৰ পৰা তেওঁৰ ওপৰত তীব্ৰ মূৰ্ছা নামিল। ক্ৰোধে আৱিষ্ট প্ৰজাপতি অচেতন হৈ প্ৰাণো ত্যাগ কৰিলে। তেতিয়া প্ৰাণেশ্বৰ ৰুদ্ৰ, ভগৱান নীললোহিত, অতুল প্ৰসাদ দান কৰিবলৈ প্ৰভুৰ মুখৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

প্ৰভু পৰমেশ্বৰে নিজৰ আত্মাক একৰূপেও আৰু দশৰূপেও প্ৰকাশ কৰিলে। তেওঁৰ উপদেশত সেই মহাত্মাসকলেও দশধা আৰু একধা হ’ল। “বৎসসকল, লোকসমূহৰ অনুগ্ৰহৰ কাৰণে মই তোমালোকক সৃষ্টি কৰিছোঁ; সেয়ে সকলো লোকৰ স্থিতি আৰু হিতৰ বাবে কাৰ্য কৰা,” বুলি ক’লে।

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“প্ৰজাসন্তানৰ হেতু অলসতা নকৰিবা, যত্নেৰে চেষ্টা কৰা”—এমনি কোৱা হোৱাত তেওঁলোকে কান্দিলে আৰু চাৰিওফালে দৌৰিলে। ৰোদন আৰু দ্ৰাৱণৰ কাৰণেই তেওঁলোক ‘ৰুদ্ৰ’ নামে স্মৰণীয়। সেই ৰুদ্ৰসকলেই প্ৰাণ; আৰু সেই প্ৰাণেই মহাত্মশক্তি।

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

তাৰ পিছত প্ৰাণহীন হৈ পৰি থকা দেব পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাক ব্ৰহ্মপুত্ৰ মহেশ্বৰে কৰুণাৰে পুনৰ প্ৰাণ দান কৰিলে। সেই বিভুৰ প্ৰাণ ঘূৰি অহাত ৰুদ্ৰ আনন্দিত মুখে উজ্জ্বল হ’ল। বিশ্বেশ্বৰে ব্ৰহ্মাক পৰম বাণী ক’লে।

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ভয় নকৰিবা, ভয় নকৰিবা, হে মহাভাগ বিরিঞ্চ, জগতৰ গুৰু। মোৰ কৃপাৰে তোমাৰ প্ৰাণশ্বাস পুনৰ স্থাপিত হ’ল; হে সুব্ৰত, আনন্দে উঠা। স্বপ্নানুভৱৰ দৰে সেই মনোহৰ বাক্য শুনি, ফুলি উঠা পদ্মসম দীপ্ত নয়নে সি ধীৰে ধীৰে হৰক চালে।

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

তেতিয়া প্ৰাণ ঘূৰি অহাৰ দৰে ব্ৰহ্মাই স্নিগ্ধ আৰু গম্ভীৰ বাণীৰে, কৰজোড়ে তেওঁক উদ্দেশ কৰি ক’লে— “আপোনাৰ কেৱল দৰ্শনতেই মোৰ মন আনন্দিত হয়। আপুনি কোন—যি বিশ্বমূৰ্তি হৈ একাদশাত্মক স্বভাৱত স্থিত?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

তাৰ বাক্য শুনি মহেশ্বৰে ক’লে। সুৰেশ্বৰে নিজৰ দুটা স্নিগ্ধ কৰৰে ব্ৰহ্মাক স্পৰ্শ কৰি ক’লে— “মোক পৰমাত্মা বুলি জানিবা; মই তোমাৰ ওচৰলৈ পুত্ৰভাব লৈ আহিছোঁ। আৰু এই একাদশ ৰুদ্ৰোও তোমাক ৰক্ষা কৰিবলৈ আহিছে।”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“সেয়ে মোৰ অনুগ্ৰহে এই তীব্ৰ মূৰ্ছা ঝাৰি পেলোৱা। আগৰ দৰে জাগা—তুমি প্ৰজাসৃষ্টি কৰিবলৈ যোগ্য।” ভগৱানে এনেদৰে কোৱাত ব্ৰহ্মা অন্তৰে প্ৰীত হ’ল, আৰু বিশ্বাত্মাই নানা অষ্টক স্তৱে পৰমেশ্বৰক স্তৱ কৰিলে।

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে ভগৱান ৰুদ্ৰ, সূৰ্যসদৃশ অমিত তেজস্বী, আপোনাক নমস্কাৰ। ৰস আৰু জলময় আত্মস্বৰূপ দেৱ ভবক নমো নমঃ। পৃথিৱীৰূপ শৰ্বক প্ৰণাম, আৰু দেৱসকলৰ মাজত নিৰ্ভয় নন্দীকো প্ৰণাম।

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

হে ঈশ, হে বসু—স্পৰ্শময় আত্মস্বৰূপ! তোমাক নমস্কাৰ। হে পশুপতি, অতিতেজস্বী পাৱক! তোমাক নমঃ। হে ভীম, ব্যোমৰূপ, শব্দমাত্ৰ-স্বরূপ! তোমাক নমঃ। হে উগ্ৰ, উগ্ৰস্বভাৱ, যজমানৰ অন্তৰাত্মা! তোমাক নমঃ। হে মহাদেৱ, হে সোম—অমৃতমূৰ্তি! তোমাক প্ৰণাম।

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

এইদৰে মহাদেৱক স্তৱ কৰি লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই প্ৰণতি-পূৰ্বক বাক্যৰে বিশ্বেশ্বৰক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—“হে ভগৱান, ভূত-ভব্যেশ! হে মহেশ্বৰ, মোৰ পুত্ৰ! হে অনঙ্গনাশন! সৃষ্টিৰ হেতুৰে তুমি মোৰেই অঙ্গৰ পৰা প্ৰকট হৈছা।”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

সেয়ে, হে জগত্প্ৰভো! এই মহান কাৰ্যত তুমি ব্যস্ত; সৰ্বত্ৰ সহায় হওক, এই প্ৰজাসকল সৃষ্টিৰ বাবে তুমি যোগ্য। এই প্ৰাৰ্থনাত ত্ৰিপুৰমৰ্দন দেৱ ৰুদ্ৰ প্ৰসন্ন হৈ তেওঁলোকৰ সংকল্প পাৱন কৰিলে; আৰু শংকৰে সেই বাক্য গ্ৰহণ কৰি ক’লে, “বাঢম্—তথাস্তु।”

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

তাৰপিছত ভগৱান ব্ৰহ্মা হৃষ্ট হৈ তেওঁক অভিনন্দন কৰিলে। সৃষ্টিৰ অনুমতি পাই ব্ৰহ্মাই আন আন প্ৰজাও সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁ কেৱল মনসাৰে মাত্ৰে মৰীচি, ভৃগু, অঙ্গিৰস, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্ৰতু, দক্ষ, অত্রি আৰু বসিষ্ঠক সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

আদিতে ব্ৰহ্মাই ধৰ্ম আৰু সংकल्प সৃষ্টি কৰিলে। এঁওলোক ব্ৰহ্মাৰ পঁচিশ নহয়, বাৰজন প্ৰধান পুত্ৰৰ মাজত অগ্ৰগণ্য বুলি কীৰ্তিত। এঁওলোক ৰুদ্ৰৰ সৈতে একেলগে প্ৰকট হ’ল—প্ৰাচীন প্ৰজাপতি, গৃহস্থধৰ্ম ধাৰণকাৰী।

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

তেওঁলোকৰ পৰা বাৰটা দিব্য বংশ উদ্ভৱ হ’ল—দেৱগণৰ সৈতে যুক্ত, প্ৰজাসম্পন্ন, ধৰ্মক্ৰিয়াত সক্ৰিয় আৰু মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা অলংকৃত। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰ সৈতে বিধাতা ব্ৰহ্মাই আদিজলৰ পৰা দেৱ, অসুৰ, পিতৃ আৰু মানুহ—এই চতুৰ্বৰ্গক সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

সৃষ্টিৰ কাৰণে তেওঁ সমাধি ধৰি নিজৰ সত্তাক ব্ৰহ্মভাবৰ সৈতে যোজিলে। তেওঁৰ মুখৰ পৰা দেৱসকল জন্মিল, আৰু পাৰ্শ্বৰ পৰা পিতৃসকল প্ৰকাশ পালে। জঘনৰ পৰা সকলো অসুৰ, আৰু জননেন্দ্ৰিয়ৰ পৰা মানুহ জন্মিল। তেওঁৰ অৱশিষ্টৰ পৰা ক্ষুধাতুৰ ৰাক্ষসসকল জন্মিল।

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

তেওঁৰ পুত্ৰসকল তমস-ৰজস প্ৰধান, বলৱান আৰু নিশাচৰ আছিল। সৰ্প, যক্ষ, ভূত আৰু গন্ধৰ্বও সম্পূৰ্ণৰূপে জন্মিল। পাখিৰ পৰা পক্ষী সৃষ্টি হ’ল; বক্ষস্থলৰ পৰা পাখিযুক্ত জীৱ নিৰ্মিত হ’ল। মুখৰ পৰা মানুহ গঢ়া হ’ল, আৰু পাৰ্শ্বৰ পৰা উৰগ (সৰ্পজাতি)ও নিৰ্মাণ কৰা হ’ল।

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

সেই পৰমেশ্বৰৰ ৰোমৰ পৰা ঔষধি আৰু সকলো ফল-মূল জন্মিল; লগতে পবিত্ৰ গায়ত্ৰী, ঋক্-মন্ত্ৰসমূহ, ত্ৰিবৃত্ সাম আৰু ৰথন্তৰ গানো প্ৰকাশ পালে।

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

তেওঁৰ অগ্ৰ মুখৰ পৰা তেওঁ যজ্ঞসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথম অগ্নিষ্টোম নিৰ্মাণ কৰিলে; লগতে যজুঃ-মন্ত্ৰ, ত্ৰৈষ্টুভ ছন্দ আৰু পঞ্চদশ স্তোমো প্ৰকাশ কৰিলে। তেওঁৰ দক্ষিণ মুখৰ পৰা বৃহৎ সাম আৰু উক্থ জন্মিল; আৰু সামগান, জগতি ছন্দ আৰু সপ্তদশ স্তোমো সৃষ্ট হ’ল।

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

তেওঁ নিজৰ পশ্চিম মুখৰ পৰা বৈৰূপ্য আৰু অতিৰাত্ৰ যাগ, লগতে একবিংশ, অথৰ্বণ পৰম্পৰাসহ আপ্তোৰ্যাম যজ্ঞ প্ৰকাশ কৰিলে। উত্তৰ মুখৰ পৰা বৈৰাজ অনুষ্টুপ্ ছন্দ উৎপন্ন কৰিলে; আৰু তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ পৰা উচ্চ-নীচ নানা প্ৰকাৰৰ জীৱ-ভূত জন্মিল।

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

যক্ষ, পিশাচ, গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাগণ; মানুহ, কিন্নৰ আৰু ৰাক্ষস; পক্ষী, পশু, মৃগ আৰু সৰ্প—স্থাণু-স্থাবৰ-জঙ্গমসহ এই সমগ্ৰ অব্যয় সৃষ্টিয়ে সৃষ্টিৰ আদিতে নিৰ্ধাৰিত নিজ নিজ কৰ্ম আৰু কাৰ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

তেওঁলোক পুনৰ পুনৰ সৃষ্টি হৈ সেই সেই অৱস্থাকেই আশ্ৰয় লয়—হিংস্ৰ-অহিংস্ৰ, মৃদু-ক্রূৰ, ধৰ্ম-অধৰ্ম আৰু সত্য-অসত্যে আৱৃত। তেনে সংস্কাৰে গঢ় লোৱা তেওঁলোক নিজ নিজ পথত প্ৰৱৃত্ত হয়; সেয়ে প্ৰত্যেকৰ বাবে নিজৰ স্বভাৱানুকূল বস্তুৱেই ৰুচিকৰ। এইদৰে মহাভূত, ইন্দ্ৰিয়বিষয় আৰু মুক্তিৰ পথসমূহতো নানাত্ব জন্মে।

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

ধাতা ব্ৰহ্মাই স্বয়ং সকলো ভূতৰ বিনিয়োগ—তেওঁলোকৰ নিজ নিজ কাৰ্য—নির্ধাৰণ কৰিলে, আৰু প্ৰাকৃত তত্ত্বৰ নাম-ৰূপ স্থিৰ কৰি প্ৰপঞ্চৰ প্ৰকাশ্য বৈচিত্ৰ্য বিস্তাৰ কৰিলে। আদিতে সেই পিতামহে বেদশব্দৰ পৰাই এই সংজ্ঞাসমূহ গঢ়িলে—আৰ্ষ নাম আৰু বেদত চলিত ব্যৱহাৰ-ৰীতিও।

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

প্ৰলয়-ৰাত্ৰিৰ অন্তত অজ (অজন্মা প্ৰভু) এ এই জীৱসমূহক আগৰ দৰে একেই কৰণ আৰু সামৰ্থ্য পুনৰ দান কৰিলে। যেনেকৈ ঋতুৰ লক্ষণসমূহ ক্ৰমে নানাৰূপে পুনঃ পুনঃ দেখা যায়, তেনেকৈ যুগৰ আদিতো সেই একেই ভাব-অৱস্থাসমূহ পুনৰ প্ৰকাশ পায়। এইদৰে কৰণসমূহৰ পৰা উদ্ভূত স্বয়ম্ভূ লোকসৃষ্টিৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

মহৎৰ পৰা বিশেষ (স্থূল তত্ত্ব) পৰ্যন্ত এই সমগ্ৰ জগত প্ৰকৃতিৰেই স্বয়ং পৰিণাম। চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ প্ৰভাৰে শোভিত, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰে অলংকৃত; নদী, সমুদ্ৰ আৰু পৰ্বতে সুশোভিত, আৰু আন বহু বিচিত্ৰ, মনোৰম আৰু সমৃদ্ধ জনপদে বিভূষিত।

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

সেই ব্রহ্মবনত সৰ্বজ্ঞ ব্রহ্মা অব্যক্তৰূপে বিচৰণ কৰে। অব্যক্ত-বীজৰ পৰা উৎপন্ন হৈ তেওঁ কেৱল ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহে স্থিত। বুদ্ধি তেওঁৰ কাণ্ড, বিকাৰসমূহ মহাশাখা; ইন্দ্ৰিয়ৰ অন্তৰ্কোটৰসমূহ তেওঁৰ অন্তৰ্গুহা। মহাভূত তেওঁৰ পৰিমাপ, আৰু নিৰ্মল বিশেষসমূহ তেওঁৰ পল্লৱ।

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ধৰ্ম-অধৰ্মৰ সুপুষ্পে সমৃদ্ধ আৰু সুখ-দুখৰ ফল উদ্গতকাৰী সেই সনাতন ব্রহ্মবৃক্ষ সকলো ভূতৰ উপজীৱিকা। বিপ্ৰসকলে কয়—দ্যুলোক তাৰ মূৰ, আকাশ তাৰ নাভি; চন্দ্ৰ-সূৰ্য তাৰ নয়ন; দিশসমূহ তাৰ কৰ্ণ, আৰু পৃথিৱী তাৰ চৰণ। তেওঁ অচিন্ত্যস্বভাব, সৰ্বভূতৰ প্ৰেৰক আৰু বিধাতা।

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

তেওঁৰ মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণসকল উৎপন্ন হ’ল; তেওঁৰ বক্ষৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়সকল। তেওঁৰ ঊৰুৰ পৰা বৈশ্যসকল আৰু তেওঁৰ পদৰ পৰা শূদ্ৰসকল প্ৰকাশ পালে। এইদৰে সকলো বৰ্ণই তেওঁৰ দেহৰ পৰা উদ্ভূত।