कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ঋষিসকলে কাল (সময়) বিষয়ে সোধে যে ই সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ সৰ্বজনীন শর্ত, আৰু জগত চক্রৰ দৰে সৃষ্টি-লয়ত পুনঃপুনঃ ঘূৰে। তেওঁলোকে কয়—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু (হৰি), ৰুদ্ৰ আৰু আন দেৱ-অসুৰো কালে স্থাপন কৰা নিয়তি অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে; কালেই ভূত-বৰ্তমান-ভৱিষ্যৎ বিভাজন কৰে আৰু সকলো প্ৰাণীক জৰাগ্ৰস্ত কৰে। তেওঁলোকে সোধে—এই দিৱ্য কাল কোন, কাৰ অধীন, আৰু কোনোবা কি ইয়াৰ অতীত? বায়ুৱে উত্তৰ দিয়ে—কাল নিমেষ-কাষ্ঠা আদি মাপযোগ্য তত্ত্ব; কালাত্মা; পৰম মাহেশ্বৰ তেজ; নিয়োগৰূপ অপ্রতিহত নিয়ন্ত্ৰক শক্তি, যি স্থাবৰ-জঙ্গম জগত শাসন কৰে। মোক্ষো মহাকালাত্মাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অংশ-প্ৰসৱ ৰূপে প্ৰকাশ পায়, যেন অগ্নিয়ে প্ৰেৰিত লোহা গতি কৰে। সিদ্ধান্ত—জগত কালাধীন, কিন্তু কাল জগতাধীন নহয়; কাল শিৱাধীন, শিৱ কালাধীন নহয়। শিৱৰ অজেয় শাৰ্ব তেজ কালে প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়ে কালৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা দুষ্কৰ।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते । न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते
মুনিসকলে ক’লে—কালৰ পৰাই সকলো জন্মে, আৰু কালৰ দ্বাৰাই সকলো লয় পায়; সঁচাকৈ ক’তো কিছুমানেও কালৰ পৰা স্বাধীন নহয়।
Verse 2
यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् । सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते
যেতিয়া এই বিশ্ব—চিৰন্তন সংসাৰ-মণ্ডল—তাঁৰ অন্তৰ্গত থাকে, তেতিয়া সৃষ্টিৰ আৰু সংহাৰৰ মুদ্ৰাৰে ই চক্ৰৰ দৰে পৰিভ্ৰমণ কৰে।
Verse 3
ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्
ব্ৰহ্মা, হৰি আৰু ৰুদ্ৰ, লগতে আন দেৱ-অসুৰসকলেও—সেই পৰমেশ্বৰে স্থাপন কৰা নিয়তি লাভ কৰি, প্ৰবল হ’লেও তাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে।
Verse 4
भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः । अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः
ভূত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যৎ বুলি বিভাজন কৰি সি প্ৰজাসকলক ক্ষয় কৰে। নিজকে ‘অতিপ্ৰভু’ বুলি ভাবি সি স্বেচ্ছাই বিচৰণ কৰে—অতি ভয়ংকৰ।
Verse 5
क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् । क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण
হে বিচক্ষণ! এই পূজ্য কাল কোন? ই কাৰ বশত চলে? আৰু কোনে তাৰ অধীন নহয়? স্পষ্টকৈ কওক।
Verse 6
वायुरुवाच । कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् । कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्
বায়ুৱে ক’লে—যাৰ প্ৰকাশিত ৰূপ কাল, কাষ্ঠা, নিমেষ আদি সময়-কলাৰে গঠিত, সেই পৰম মাহেশ্বৰ তেজেই ‘কালাত্মা’ বুলি খ্যাত—সময়ৰ আত্মস্বৰূপ।
Verse 7
यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च । नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्
ঈশ্বৰৰ নিয়োগ-ৰূপ যি বিশ্বনিয়ামক শক্তি, সেয়া স্থাৱৰ আৰু চৰ সকলো সত্তাৰ বাবে অতিক্ৰম-অযোগ্য।
Verse 8
तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि । ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी
যি মহাত্মা স্বয়ং কাল-স্বরূপ, তাতেই তেওঁৰেই অংশৰ ওপৰত অংশময়ী মুক্তি অৱস্থিত; তাতৰ পৰা ই নিৰ্গত হৈ আগবাঢ়ে—অগ্নিৰ পৰা নিক্ষিপ্ত লৌহবাণৰ দৰে।
Verse 9
तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः । शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः
সেয়েহে বিশ্ব কালৰ অধীন; কিন্তু কাল বিশ্বৰ অধীন নহয়। কাল শিৱৰ বশত; শিৱ কেতিয়াও কালৰ বশত নহয়।
Verse 10
यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् । महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया
যিহেতু অপ্রতিহত শাৰ্ব (শিৱময়) তেজ কালতেই প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়েহে কালৰ মৰ্যাদা মহৎ আৰু দুঃঅতিক্ৰম্য।
Verse 11
कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति । कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते
বিশেষ প্ৰজ্ঞাৰ দীপ্তিৰে কালক কোনে অতিক্ৰম কৰিব পাৰে? আৰু কালৰ দ্বাৰা গঠিত কৰ্ম—তাৰ নিৰ্ধাৰিত ফল—কোনেও অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে।
Verse 12
एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति । ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः
যিসকলে পৰাক্ৰমে সমগ্ৰ পৃথিৱী একচ্ছত্ৰ শাসন কৰে, তেওঁলোকেও কালৰ নিৰ্ধাৰিত সীমা অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে—যেনেকৈ সাগৰে জোৱাৰ-ভাটাৰ সীমা নালঙ্ঘে।
Verse 13
ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् । न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि
যিসকলে ইন্দ্ৰিয়সমূহ দমন কৰি সমগ্ৰ জগত জয় কৰে, তেওঁলোকেও কালক জয় কৰিব নোৱাৰে; কালেই তেওঁলোককো জয় কৰে।
Verse 14
आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः । न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः
আয়ুৰ্বেদ-বিদ বৈদ্যসকলে ৰসায়ন-চিকিৎসা নিষ্ঠাৰে পালন কৰিলেও মৃত্যুক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে; কিয়নো কাল দুঃঅতিক্ৰম্য।
Verse 15
श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च । अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्
ধন, ৰূপ, শীল, বল আৰু কুলৰ ভৰসাত জীৱে এক কথা ভাবে; কিন্তু অপ্রতিৰোধ্য কালে নিজৰ বলত আন এক কথা ঘটায়।
Verse 16
अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः । संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः
অপ্ৰিয় আৰু প্ৰিয়—দুয়ো ধৰণৰ ঘটনাৰে, অচিন্তিত আগমন-গমনৰে, ঈশ্বৰে জীৱসমূহক সংযোগো কৰায় আৰু বিয়োগো কৰায়।
Verse 17
यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः । दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता
যি মুহূৰ্ততে কোনোবাই দুখত কাতৰ হয়, সেই মুহূৰ্ততেই আন কোনোবাই সুখী হয়। আহা! দুৰ্বিজ্ঞেয় স্বভাৱৰ কালৰ কিমান বিচিত্ৰতা!
Verse 18
यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः । यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा
যি যুৱক, সেয়াই বৃদ্ধ হয়; যি বলৱান, সেয়াই দুৰ্বল হয়; আৰু যি শ্ৰীমান, সেয়াও শ্ৰীহীন হয়। হে দ্বিজসকল, কালৰ গতি কিমান বিচিত্ৰ!
Verse 19
नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् । भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः
ন উচ্চজন্ম, ন শীল, ন বল, ন নৈপুণ্য—ইয়াৰ কোনোটা একাই কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে যথেষ্ট নহয়; কিয়নো কাল সঁচাকৈয়ে অনিৰোধ্য।
Verse 20
ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः
যিসকল সমৰ্থ দাতা গীত-বাদ্যসহ সেবিত, আৰু যিসকল অনাথ হৈ পৰৰ অন্নে জীৱন ধাৰে—সকলৰ ওপৰতে কাল সমভাবে ক্ৰিয়া কৰে।
Verse 21
फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि । तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति
অকালে গ্ৰহণ কৰিলে, ভালদৰে প্ৰস্তুত ৰসায়ন আৰু ঔষধো ফল নেদিয়ে। কিন্তু সেই একে ঔষধ যথাকালে সংগ্ৰহ কৰি প্ৰয়োগ কৰিলে শীঘ্ৰে সিদ্ধি লাভ কৰি সুখ দান কৰে।
Verse 22
नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति । नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्
অকালতে কোনো নুমৰে, ন জন্মে; অকালতে কোনো পৰম পুষ্টি-সমৃদ্ধি লাভ নকৰে। অকালতে সুখ-দুখো নহয়—সত্যই ‘অকালিক’ বুলি একো বস্তু নাই।
Verse 23
कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति
কালৰ দ্বাৰাই শীতল বতাহ ঋতুমতে বয়; কালৰ দ্বাৰাই মেঘদাতাৰ পিছে পিছে বৰষুণ আহে। কালৰ দ্বাৰাই তাপ শমে; কালৰ দ্বাৰাই সকলোয়ে যথোচিত ফলপ্ৰাপ্তি লাভ কৰে।
Verse 24
कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् । कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः
কালেই সমগ্ৰ ভবৰ হেতু। কালৰ দ্বাৰাই শস্য সদায় উৎপন্ন হয়; কালৰ দ্বাৰাই শস্য লয়লৈ যায়। কালৰ দ্বাৰাই জীৱলোক সংজীৱিত আৰু ধাৰিত থাকে।
Verse 25
इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः । कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति
এইদৰে যি আত্মশক্তিৰূপ কালৰ তত্ত্ব যথাৰ্থভাৱে জানে, সি কাল-আত্মভাব অতিক্ৰম কৰি কালাতীত শিৱক দৰ্শন কৰে।
Verse 26
न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् । विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय
সেই পৰমেশ্বৰ শিৱক নমস্কাৰ—যাঁৰ বাবে কাল নাই, বন্ধন-মুক্তিও নাই; যি ন পুৰুষ, ন প্ৰকৃতি, ন এই বিশ্ব; তথাপি যি বিচিত্ৰ বহু ৰূপ ধাৰণ কৰে।
Frequently Asked Questions
Rather than a single narrative event, the chapter presents a doctrinal dialogue: the sages interrogate the nature and authority of Kāla, and Vāyu answers with a theological definition culminating in Śiva’s supremacy over Time.
Kāla is treated as both measurable temporality and a metaphysical power (kālātman) that enforces niyati; the esoteric pivot is the hierarchy: Time governs the cosmos, yet Time itself is governed by Śiva’s śārva tejas.
Kāla is described through temporal units (nimeṣa, kāṣṭhā, kalā), as a universal regulatory force (niyogarūpa, viśvaniyāmaka), and as dependent upon Śiva—expressed in the maxim: 'śivasya tu vaśe kālo na kālasya vaśe śivaḥ.'