परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
এই অধ্যায়ত সূতে কল্পচক্ৰত সৃষ্টিকাৰ্য আৰম্ভ হোৱাৰ প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰে। ‘ষট্কুলীয়’ মুনিসকলে ‘পৰম’—সৰ্বোচ্চ তত্ত্ব কি—এই বিষয়ে দীঘলীয়া বিতৰ্ক কৰে; প্ৰত্যেকে ভিন্ন মত আগবঢ়ালেও পৰম তত্ত্ব দুঃনিরূপ্য হোৱাৰ বাবে নিশ্চিত সিদ্ধান্ত নহয়। তেতিয়া বিবাদ মীমাংসাৰ বাবে তেওঁলোকে দেব-দানৱৰ স্তৱমধ্যস্থ, অবিনাশী বিধিনিৰ্ধাৰক ব্ৰহ্মাৰ দৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে মেরু পৰ্বতলৈ যাত্ৰা কৰে। মেরুৰ পুণ্যশিখৰ দেব, দানৱ, সিদ্ধ, চাৰণ, যক্ষ আৰু গন্ধৰ্বেৰে পৰিপূৰ্ণ, ৰত্ন, উপবন, গুহা আৰু জলপ্ৰপাতৰে শোভিত বুলি বৰ্ণিত। তাত ‘ব্ৰহ্মবন’ নামৰ বিস্তীৰ্ণ অৰণ্য, সুগন্ধি নিৰ্মল জলেৰে ভৰা হ্ৰদ, পুষ্পিত বৃক্ষ আৰু দৃঢ় প্ৰাচীৰঘেৰা দীপ্তিমান মহানগৰীৰ চিত্ৰ উঠে আহে। এই বৰ্ণনা তত্ত্বনির্ণয়ৰ পূৰ্বভূমি, যিয়ে সূচায় যে পৰম প্ৰশ্নৰ উত্তৰ পবিত্ৰ স্থলত বিশ্বাধিকারীক আশ্ৰয় কৰিলেহে লাভ হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः । अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि
সূত ক’লে—পুৰাতন কালে, মহাকাল অতিবাহিত হৈ, বহু কল্প পুনঃপুনঃ শেষ হোৱাৰ পাছত, এই উপস্থিত (নতুন) কল্পত সৃষ্টিকৰ্ম আৰম্ভ হ’ল।
Verse 2
प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च । मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्
যেতিয়া আলোচনা যথাযথভাৱে স্থাপিত হ’ল আৰু সমবেত প্ৰজাসকল জাগ্ৰতচিত্তে মনোযোগী হ’ল, তেতিয়া ছয় কুলৰ মুনিসকলে পৰস্পৰে কথোপকথন আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 3
इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः
“এইটো পৰম” আৰু “এইটো পৰম নহয়”—এনেদৰে মহাবিবাদ উঠিল; কিন্তু পৰম (পতি) নিৰূপণ দুষ্কৰ হোৱাত তাত কোনো স্থিৰ সিদ্ধান্ত নহ’ল।
Verse 4
ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् । यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः
তাৰপিছত তেওঁলোকে বিধাতা অব্যয় ব্ৰহ্মাৰ দৰ্শন কৰিবলৈ গ’ল; য’ত ভগৱান ব্ৰহ্মা দেৱ আৰু অসুৰ উভয়ে স্তুতি কৰা অৱস্থাত আসীন আছিল।
Verse 5
मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले । सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते
তেওঁলোকে শুভ আৰু ৰম্য মেরুশৃংগত উপস্থিত হ’ল—যি দেৱ-দানৱেৰে ভৰপূৰ; য’ত সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলে সংবাদ কৰে, আৰু যক্ষ-গন্ধৰ্বসকলে সেৱা কৰে।
Verse 6
विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते । निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते
সেই স্থান পাখিৰ জাকৰ কূজনধ্বনিত গুঞ্জৰিত হৈছিল; মণি আৰু প্ৰবালেৰে অলংকৃত আছিল; আৰু নিকুঞ্জ, গুহা, দৰী-ফাটল, একান্তগৃহ আৰু দীপ্ত নিৰ্ঝৰৰ শোভাৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 7
तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् । दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
তাত ‘ব্ৰহ্মবন’ নামে এটা অৰণ্য আছিল, নানাবিধ মৃগেৰে ভৰপূৰ। তাৰ প্ৰস্থ দহ যোজন আৰু দৈৰ্ঘ্য শত যোজন আছিল।
Verse 8
सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् । मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्
তাত নিৰ্মল আৰু সুগন্ধি পানীৰে পূৰ্ণ এক মনোৰম সৰোবৰ আছিল। তাৰ চাৰিওফালে ফুলেৰে ভৰা সুন্দৰ গছ, মত্ত ভ্ৰমৰে আচ্ছন্ন আছিল।
Verse 9
तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् । दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्
তাত তৰুণ উদিত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, অতি বৃহৎ আৰু মনোহৰ এক মহানগৰ আছিল—অদম্য শক্তিৰ গৰ্বত মত্ত দৈত্য, দানৱ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ।
Verse 10
तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् । निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्
সেই নগৰ তপ্ত জাঁবূনদ সোণৰে নিৰ্মিত; উচ্চ প্ৰাকাৰ আৰু তোৰণযুক্ত, বাহিৰলৈ ওলাই থকা ভলভী, উঁচু কূট-শিখৰ আৰু শত শত ভব্য দ্বাৰে মণ্ডিত আছিল।
Verse 11
महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् । महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्
অমূল্য মণিৰ বিচিত্ৰ কান্তিত আকাশ যেন লহৰি নাচি উঠিছিল; অসংখ্য মহাভৱনৰ কোটিয়ে সেই নগৰ অলংকৃত আছিল।
Verse 12
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः । तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्
সেই ঠাইত সভ্যবৃন্দসহ প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মা বাস কৰিছিল। তাত গৈ তেওঁ মহাত্মা—সাক্ষাৎ লোকপিতামহ—ৰ সন্নিধান লাভ কৰিলে।
Verse 13
दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् । शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
মুনি আৰু দেৱসকলে দেৱর্ষিগণৰ সেৱিত সেই দিব্য সত্তাক দৰ্শন কৰিলে; তেওঁ শুদ্ধ সোণৰ দৰে দীপ্ত আৰু সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত আছিল।
Verse 14
प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् । दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
তেওঁ প্ৰসন্নমুখ, সৌম্য, পদ্মপত্ৰসদৃশ নয়নবিশিষ্ট; দিব্য কান্তিযুক্ত আৰু দিব্য সুগন্ধে অনুলিপ্ত আছিল।
Verse 15
दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् । सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्
তেওঁ দিব্য শুভ্ৰ বস্ত্ৰধাৰী, দিব্য মালাৰে বিভূষিত; যাঁৰ পদ্মপাদত দেৱেন্দ্ৰ, অসুৰেন্দ্ৰ আৰু যোগীন্দ্ৰসকল ভক্তিভাৱে বন্দনা কৰে।
Verse 16
सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया । भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्
সকলো শুভলক্ষণযুক্ত অঙ্গধাৰিণী, হাতত চামৰ ধাৰণ কৰা সৰস্বতী সূৰ্যৰ প্ৰভাৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উজ্জ্বল হল।
Verse 17
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः । शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्
তেওঁক দেখি সকলো মুনি প্ৰসন্ন মুখ আৰু আনন্দিত নয়নেৰে উজ্জ্বল হ’ল। তেওঁলোকে শিৰত অঞ্জলি ধৰি দেৱশ্ৰেষ্ঠ সেই প্ৰভুৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 18
मुनय ऊचुः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने
মুনিসকলে ক’লে—আপোনাক নমস্কাৰ, হে ত্ৰিমূর্তিস্বৰূপ! সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ কাৰণ! আদিপুৰুষ, পুৰাতন, ব্ৰহ্মস্বৰূপ, পৰমাত্মা—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 19
नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे । त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे
যাঁৰ দেহ প্ৰধান (আদি প্ৰকৃতি) আৰু যিনি প্ৰধানক ক্ষোভিত কৰি প্ৰকাশ ঘটায়, তেখেতক নমস্কাৰ। যিনি তেইশ ভেদে বিকৃতিৰূপে প্ৰকাশিত হৈও স্বয়ং অবিকাৰ, সেই শিৱক প্ৰণাম।
Verse 20
नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने । तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च
যাঁৰ দেহ ব্রহ্মাণ্ডৰূপ আৰু যিনি ব্রহ্মাণ্ডৰ উদৰত অৱস্থিত, তেখেতক নমস্কাৰ। সেই ভিতৰতে যিনি সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ কাৰ্য আৰু সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ সাধন, সেই শিৱক প্ৰণাম।
Verse 21
नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने । सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे
যিনি সকলো লোকস্বৰূপ আৰু সকলো লোকৰ বিধান-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে, তেখেতক নমস্কাৰ। সকলো জীৱৰ দেহৰ সৈতে অন্তৰাত্মাৰ সংযোগ-বিয়োগ ঘটোৱা বিধিৰ কাৰণ যিনি, সেই শিৱক প্ৰণাম।
Verse 22
त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् । तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह
তোমাৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি, পালন আৰু সংহৃত হয়। তথাপি, হে নাথ, তোমাৰ মায়াৰ বাবে আমি তোমাক যথাৰ্থভাবে নাজানোঁ—হে পিতামহ।
Verse 23
सूत उवाच । एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः । प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव
সূত ক’লে—এইদৰে মহাভাগ মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা স্তূত হৈ ব্ৰহ্মাই গম্ভীৰ বাণীৰে মুনিসকলক ক’লে, যেন তেওঁলোকক আনন্দিত আৰু আশ্বস্ত কৰি আছে।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः । किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মহাভাগ ঋষিসকল, মহাসত্ত্ব আৰু মহৌজস্বী তোমালোক! তোমালোক সকলোৱে একেলগে কিয় ইয়াত সমাগত হ’লা?
Verse 25
तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः । वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्
এইদৰে কোৱা দেৱ ব্ৰহ্মাক, ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ শ্ৰেষ্ঠ জ্ঞানীসকলে সকলোৱে কৰজোড়ে বিনয়গৰ্ভ বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 26
मुनय ऊचुः । भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः । खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्
মুনিসকলে ক’লে—হে ভগৱন! আমি মহা অন্ধকাৰত আৱৃত; ক্লান্ত হৈ বিবাদত জড়াই পৰিছোঁ, আৰু ইয়াত পৰম তত্ত্ব দেখা নাপাওঁ।
Verse 27
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते
আপুনিই সমগ্ৰ জগতৰ ধাতা-পালক, আৰু সকলো কাৰণৰো কাৰণ। হে নাথ শিৱ, ইয়াত আপোনাৰ অজানা একোৱেই নাই।
Verse 28
कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः । विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः
সকলো সত্ত্বৰো অধিক পুৰাতন, পৰাত্পৰ, পৰম বিশুদ্ধ, পৰিপূৰ্ণ, শাশ্বত আৰু পৰমেশ্বৰ—সেই পৰম পুৰুষ কোন?
Verse 29
केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये
এই জগত প্ৰথমে কোন আশ্চৰ্য কৃত্যৰে সৃষ্ট হয়? হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, মোৰ সন্দেহ অপনোদনৰ বাবে সেই তত্ত্ব কওক।
Verse 30
एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः । देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ
এইদৰে প্ৰশ্নিত হোৱাত, বিস্ময়ে দীপ্ত আৰু মৃদু হাস্যযুক্ত দৃষ্টিৰে ব্ৰহ্মা দেৱ, দানৱ আৰু মুনিসকলৰ সন্নিধিত (উত্তৰ দিবলৈ) উদ্যত হ’ল।
Verse 31
उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् । आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत
উঠি দীঘল সময় ধ্যান কৰি, ‘ৰুদ্ৰ’ বুলি উচ্চাৰণ কৰি তেওঁ পৰ্বত উঠালে। আনন্দে তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গ সিক্ত হ’ল; তাৰপিছত কৰজোড়ে ক’লে।
Frequently Asked Questions
A group of ṣaṭkulīya sages become embroiled in a major dispute over which reality is “param” (supreme). Unable to decide, they go to Brahmā—praised by devas and asuras—at Meru, entering the sacral space of Brahmavana.
It dramatizes the epistemic limit that the ultimate cannot be conclusively fixed by rival assertions alone; the “param” is durnirūpya, prompting recourse to higher authority/revelation and a structured hierarchy of knowledge sources.
Meru’s peak and Brahmavana are foregrounded, populated by devas, asuras/dānavas, siddhas, cāraṇas, yakṣas, and gandharvas, along with lakes, jeweled ornamentation, and a radiant fortified city—marking a cosmographic prelude to doctrinal resolution.