मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সকলো মন্বন্তৰ আৰু কল্পভেদৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ, বিশেষকৈ অন্তঃসৰ্গ আৰু প্ৰতিসৰ্গ (পুনঃসৃষ্টি) বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। বায়ু ব্রহ্মাৰ আয়ুষ্কালত পৰাৰ্ধ আদি কালমান উল্লেখ কৰি কয় যে সংশ্লিষ্ট চক্ৰৰ অন্তত পুনঃসৃষ্টি ঘটে। তেওঁ বুজায় যে ব্রহ্মাৰ এক দিনত মনুসকলৰ পৰিভ্ৰমণ অনুসাৰে চৌদ্দটা মুখ্য বিভাগ থাকে। কিন্তু কল্প আৰু মন্বন্তৰ অনাদি-অনন্ত আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণনাতীত; সকলো ক’লেও শ্ৰোতাসকলৰ ফল সীমিত—সেয়ে তেওঁ ব্যৱহাৰিকভাৱে বৰ্তমান প্ৰবৃত্ত কল্পটোৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ গ্ৰহণ কৰে। এই কল্প ‘বৰাহকল্প’; ইয়াত চৌদ্দ মনু—সাতজন স্বায়ম্ভুৱাদি আৰু সাতজন সাবৰ্ণিকাদি—আৰু বৰ্তমান সপ্তম বৈবস্বত মনু প্ৰৱৰ্তমান। অধ্যায়টোৱে সৃষ্টিলয়ৰ ধাৰা মন্বন্তৰসমূহত একে ধৰণে পুনৰাবৃত্ত হয় বুলি সূচাই, পূৰ্ব কল্পৰ নিবৃত্তি আৰু কাল-বায়ুৰ প্ৰভাৱত নতুন চক্ৰাৰম্ভৰ চিত্ৰণেৰে পৰৱৰ্তী বিস্তৃত বিশ্বতত্ত্ব বৰ্ণনাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः । तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद
মুনিসকলে ক’লে—“সকলো মন্বন্তৰ আৰু কল্পৰ সকলো ভেদ আমাক সম্পূৰ্ণকৈ কওক। আৰু তাতেই অন্তঃসৰ্গ আৰু প্ৰতিসৰ্গো আমাক ব্যাখ্যা কৰক।”
Verse 2
वायुरुवाच । कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः । तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते
বায়ুৱে ক’লে—“কালসংখ্যাৰ বিবৰণত ‘পৰাৰ্ধ’ ব্ৰহ্মাৰ পৰিমাপ বুলি স্মৃত। তেনেই পৰিমাণৰ আন এটা কালো আছে; তাৰ অন্তত পুনৰ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ষেপ ঘটে।”
Verse 3
दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः । चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः
সেই ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্ব প্ৰকাশ-চক্ৰত দিনেদিনে মনুসকলৰ চৌদ্দটা মহান পৰ্যায় ক্ৰমে পৰিবর্তিত হৈ ঘূৰি থাকিল।
Verse 4
अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्
ই অনাদি, অনন্ত আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে অজ্ঞেয় হোৱাৰ বাবে মন্বন্তৰ আৰু কল্পসমূহক বাক্যৰে পৃথক পৃথক কৰি গণনা কৰি ক’ব নোৱাৰি।
Verse 5
उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे
সকলো কথা কোৱা হৈ গ’লেও, হে শ্ৰোতাসকল, মোৰ বাক্য শুনা—ইয়াত পৃথককৈ ক’বলগীয়া কি ফল আছে? সেয়ে মই আলাদা ফল ক’বলৈ সাহস নকৰোঁ।
Verse 6
य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः
কল্পসমূহৰ ভিতৰত যি কল্প এতিয়া চলি আছে, সেই কল্পেই ইয়াত আলোচ্য; তাত সৃষ্টি আৰু প্ৰতিসৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া সংক্ষেপে প্ৰবাহিত হয়।
Verse 7
यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश
যি কল্প এতিয়া চলি আছে, নামতঃ সেয়া ‘বারাহ কল্প’; আৰু ইয়াতো, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, চৌদজন মনু আছে।
Verse 8
स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः
স্বায়ম্ভুৱ আদি সাতজন মনু আৰু সাৱৰ্ণি আদি আন সাতজন; তেওঁলোকৰ মাজত ‘বৈবস্বত’ নামৰ মনুই সপ্তম, যি বৰ্তমানে অধিষ্ঠিত।
Verse 9
मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः । प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता
সকলো মন্বন্তৰত সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ গতি-প্ৰকৃতি সাধাৰণতে একেদৰে পুনঃপুনঃ ঘটে; সেয়ে বিবেকী জ্ঞানীয়ে যুক্তিসংগত তৰ্কেৰে তাক বুজিব লাগে।
Verse 10
पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते । समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च
যেতিয়া পূৰ্ব কল্প নিবৃত্ত হ’ল আৰু কালৰূপী বতাহ প্ৰবৃত্ত হ’ল, তেতিয়া বন আৰু গছৰ শিপা সমূলে উপৰি গ’ল; অৰণ্য ছিন্নভিন্ন হৈ ছিটিকি পৰিল।
Verse 11
जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके । वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च
যেতিয়া দেৱাগ্নি জ্বলি দহন কৰে, তেতিয়া জীৱসমূহ যেন শুকান তৃণেৰে মুখ ভৰা মানুহৰ দৰে দগ্ধ আৰু ব্যাকুল হৈ নষ্ট হয়; আৰু যেতিয়া পৃথিৱীত বৰষুণ ঢালি পৰে, মহাবিবৰ আৰু সাগৰতেও, তেতিয়া সেই অৱস্থাৰ বেগে সকলো প্ৰাণী চালিত হয়।
Verse 12
दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि । तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः
যেতিয়া সকলো দিশা ডুব গ’ল আৰু মহাপৃথিৱী সৰ্বত্ৰ পানীৰে পূৰ্ণ হ’ল, তেতিয়া সেই জল চঞ্চল উছলন আৰু বাহুবেষ্টনী সদৃশ তরংগবৃত্তে চাৰিওফালে উথলি বিস্তাৰিত হ’ল।
Verse 13
प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु । ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्
যেতিয়া ভয়ংকৰ নৃত্য আৰম্ভ হ’ল আৰু তাৰ পিছত প্ৰলয়জল সৰ্বত্ৰ বিস্তাৰিত হ’ল, তেতিয়া ব্ৰহ্মা নাৰায়ণৰূপ ধৰি সেই জলে শান্তিতে নিদ্ৰা গ’ল।
Verse 14
इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति । तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्
এইদৰে নাৰায়ণক উদ্দেশ কৰি এই মন্ত্ৰ-শ্লোক উচ্চাৰণ কৰি, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, ইয়াক শুনা; আৰু অবিনাশী অক্ষৰৰ আশ্ৰয়ত স্থিত ইয়াৰ অৰ্থও শুনা।
Verse 15
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
জলক ‘নাৰা’ বুলি কোৱা হয়; সঁচাকৈ জল নৰৰ সন্তান বুলি প্ৰসিদ্ধ। যিহেতু সেই জলেই তেওঁৰ ‘অয়ন’—আশ্ৰয়স্থান—সেয়ে তেওঁ ‘নাৰায়ণ’ নামে স্মৃত।
Verse 16
शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् । बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
জনলোকত বাস কৰা সিদ্ধসকলে অঞ্জলি বদ্ধ কৰি ত্ৰিদশেশ্বৰক শিৱ-যোগময়ী নিদ্ৰাত স্থিত দেখিলে—ই সাধাৰণ টোপনি নহয়, অন্তৰ্মুখ যোগসমাধি।
Verse 17
स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः । यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा
প্ৰভাত সময়ত দেৱসকলে স্তোত্ৰেৰে প্ৰভুক প্ৰবোধ কৰিলে; যেনে সৃষ্টিৰ আদিকালত পুৰ্বে শ্ৰুতিসকলে (বেদে) স্তুতিয়ে ঈশ্বৰক প্ৰবোধ কৰিছিল।
Verse 18
ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् । उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः
তাৰ পাছত তেওঁ জাগি উঠি শয়নস্থানৰ পৰা উঠি জলৰ মাজভাগত গ’ল। যোগনিদ্ৰাৰ মন্দ দৃষ্টিৰে তেওঁ সকলো দিশলৈ চালে।
Verse 19
नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् । सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्
সেই সময়ত সি নিজৰ আত্মাৰ পৰা পৃথক একোৱেই নেদেখিলে। বিস্মিত যেন বহি থাকি, তাৰ পিছত সি গভীৰ পৰম চিন্তনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 20
क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही । नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना
সেই ভগৱতী, মনোমোহক আৰু বিশাল পৃথিৱী ক’ত—যি নানাবিধ মহাশৈল, নদী, নগৰ আৰু কাননেৰে সুশোভিত আছিল?
Verse 21
एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् । तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्
এদৰে পুনঃপুনঃ চিন্তা কৰিও ব্ৰহ্মাই ভূস্থিতিৰ সত্য অৱস্থা বুজিব নোৱাৰিলে। তেতিয়া তেওঁ পিতা—ভগৱান ত্ৰিলোচন শিৱক স্মৰণ কৰিলে।
Verse 22
स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः । ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः
দেৱদেৱ, অপৰিমেয় তেজস্বী ভৱক স্মৰণ কৰামাত্ৰে ধৰণীপতিয়ে জানিলে যে পৃথিৱী জলত নিমজ্জিত হৈছে।
Verse 23
ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः । जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्
তেতিয়া প্ৰজাপতিয়ে পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, জলক্ৰীড়াৰ উপযুক্ত দিৱ্য বৰাহ-ৰূপ মনত স্মৰণ কৰিলে।
Verse 24
महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्
তেওঁৰ দেহ মহাপৰ্বতৰ দৰে বিশাল, মহাঘনগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ নিনাদময়। নীল মেঘ সদৃশ, দীপ্ত আৰু ভয়ংকৰ শব্দে ভীতি জগাই তুলিছিল।
Verse 25
पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्
তেওঁৰ কান্ধ আছিল পূৰ্ণ, গোল আৰু ঘন; কঁকাল-তট আৰু নিতম্ব আছিল দঢ়, প্ৰশস্ত আৰু উন্নত। উৰু-জঙ্ঘা খাটো হলেও সুগঠিত, আৰু অগ্ৰভাগ তীক্ষ্ণ, স্পষ্ট মণ্ডলাকাৰ ৰেখাযুক্ত আছিল।
Verse 26
पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्
তেওঁ পদ্মৰাগ মণিৰ দৰে দীপ্তিমান; তেওঁৰ চকু গোল আৰু ভয়ংকৰ। তেওঁৰ মহাদেহ বৃত্তাকাৰভাৱে দীৰ্ঘ, আৰু কৰ্ণপ্ৰদেশ স্থিৰ হৈ উজ্জ্বল জ্যোতি দিছিল।
Verse 27
उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्
তেওঁৰ প্ৰবল উচ্ছ্বাস-নিশ্বাসে প্ৰলয়সমুদ্ৰ পৰ্যন্ত ঘূৰ্ণিত হৈ উঠিছিল। স্ফুৰিত শোভন জটাৰে আচ্ছাদিত তেওঁৰ গাল আৰু কান্ধ অতি মনোহৰ আছিল।
Verse 28
मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्
নানামণি আৰু বিচিত্ৰ ভূষণে অলংকৃত, মহাৰত্নে সুসজ্জিত তেওঁ উন্নত হৈ আছিল—মেঘসমূহত বিদ্যুতৰ দীপ্তিৰ দৰে বিরাজমান।
Verse 29
आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
বিধাতা ব্ৰহ্মাই বিপুল আৰু অমিত বৰাহৰূপ ধৰি পৃথিৱী উদ্ধাৰৰ বাবে ৰসাতলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 30
स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः । लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा
তেতিয়া পৰ্বতসদৃশ সেই সূকৰ অতি দীপ্তিময় হৈ উঠিল, যেন লিঙ্গৰূপ মহেশ্বৰাৰ পাদমূললৈ গ’ল।
Verse 31
ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः । उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्
তাৰ পাছত পৃথিৱীধৰাই পানীত নিমজ্জিত পৃথিৱীক দন্তদ্বয়ে তুলি আলিঙ্গন কৰি ৰসাতলৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি আহিল।
Verse 32
तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः । मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्
তেওঁক দেখি জনলোকনিবাসী সিদ্ধ মুনিসকল আনন্দত উল্লসিত হ’ল; নৃত্য কৰিলে আৰু ভক্তিভাৱে তেওঁৰ মূৰত পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 33
वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् । पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः
মহাবৰাহৰ দেহ পুষ্পে আৱৃত হৈ শোভা পালে; যেন উৰা খদ্যোতৰে ঝলমল কৰা প্ৰাশুৰঞ্জন পৰ্বত।
Verse 34
ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् । स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः
তাৰপিছত মহাবলী বৰাহে মহান পৃথিৱীক তাৰ যথাস্থানলৈ আনি, নিজ দিৱ্য স্বৰূপ ধাৰণ কৰি, সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৱে তাক দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰিলে।
Verse 35
पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
তাৰপিছত পৃথিৱীক সমতল কৰি আৰু তাত পৰ্বত স্থাপন কৰি, ভূঃ আদি চাৰিখন লোক আগৰ দৰে গঢ়িলে।
Verse 36
इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् । उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः
এইদৰে প্ৰলয়ৰ মহাজলসমুদ্ৰৰ অধঃস্থিত মধ্যভাগৰ পৰা পৰ্বতসহ বিশাল পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰি ওপৰত স্থাপন কৰি, বিশ্বকৰ্মাই পুনৰায় চল-অচল সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The structure of kalpas and manvantaras, including āntara-sarga and pratisarga, with a focused identification of the currently operative Varāha Kalpa and the present Vaivasvata Manu.
It asserts the Purāṇic stance that cosmic cycles are effectively inexhaustible and not fully capturable by discourse; therefore knowledge is transmitted through a selective, present-kalpa-centered model that remains meaningful for practice and understanding.
Fourteen manvantara divisions within a day of Brahmā; the naming of the Varāha Kalpa; and the positioning of Vaivasvata as the seventh Manu in the current sequence.