शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সোধে—পৰমেশ্বৰে আজ্ঞাবলে লীলাৰূপে সমগ্ৰ জগত কেনেকৈ সৃষ্টি আৰু সংহাৰ কৰে, আৰু কোন আদিতত্ত্বৰ পৰা সকলো বিস্তাৰিত হৈ কোনত লয় পায়। বায়ুৱে ক্ৰমবদ্ধ সৃষ্টিতত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে—প্ৰথমে শক্তি প্ৰকাশ পায়; সি ‘শান্ত্যতীত’ পদৰো ওপৰত/অতীতত অৱস্থিত। শক্তিযুক্ত শিৱৰ পৰা মায়া, তাৰ পাছত অব্যক্ত উদ্ভৱ হয়। শান্ত্যতীত, শান্তি, বিদ্যা, প্ৰতিষ্ঠা, নিবৃত্তি—এই পাঁচ ‘পদ’ ঈশ্বৰপ্ৰেৰিত সৃষ্টিক্ৰমৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ; সংহাৰ হয় ইয়াৰ উলটা ক্ৰমে। বিশ্ব পাঁচ ‘কলা’ৰে ব্যাপ্ত, আৰু অব্যক্ত আত্মাৰ অধিষ্ঠান থাকিলেহে কাৰণভূমি হয়। পাছত দাৰ্শনিক যুক্তিত কোৱা হয়—অব্যক্ত বা আত্মা একাই কৰ্তা নহয়; প্ৰকৃতি জড়, পুৰুষ এই প্ৰসঙ্গত অকৰ্তা/অজ্ঞান সদৃশ; সেয়ে প্ৰধান, পৰমাণু আদি জড় কাৰণ বুদ্ধিমান কাৰণ নোহোৱাকৈ সুসংগঠিত জগত উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰে। এইদৰে সৃষ্টিৰ আৱশ্যক চেতন কৰ্তা শিৱই বুলি প্ৰতিপাদিত হয়।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च । आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः
মুনিসকলে ক’লে—এই সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰি পুনৰ লয় কৰি, পৰমেশ্বৰ নিজস্ব স্বাধীন আজ্ঞাৰে পৰম দিৱ্য লীলা কেনেকৈ কৰে?
Verse 2
किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् । केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा
প্ৰথমে কি উদ্ভৱ হৈছিল? কাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব ব্যাপ্ত? আৰু কাৰ বিশাল কুক্ষিত এই সকলো পুনৰ গ্ৰাস হৈ লয় পায়?
Verse 3
वायुरुवाच । शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा । ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः
বায়ুৱে ক’লে—প্ৰথমে শক্তি উদ্ভৱ হ’ল, যি শান্তিৰ পৰম পদকো অতিক্ৰম কৰে। তাৰপিছত তাতেই পৰা মায়া, তাৰপিছত অব্যক্ত উৎপন্ন হ’ল—শক্তিসম্পন্ন প্ৰভু শিৱৰ পৰা।
Verse 4
शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् । ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः
শক্তিৰ পৰা শান্তিতীত পদ উদ্ভৱ হয়; তাৰ পাছত শান্তি-পদৰ ক্ৰমাগত আৰোহণে বিদ্যা-পদ লাভ হয়। সেই বিদ্যা-পদৰ পৰাই ‘প্ৰতিষ্ঠা’ নামৰ পদৰ প্ৰকাশ ঘটে।
Verse 5
निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् । एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता
প্ৰতিষ্ঠা-পদৰ পৰা ক্ৰমে ‘নিবৃত্তি’ নামৰ পদ উদ্ভৱ হ’ল। এইদৰে সংক্ষেপে কোৱা হ’ল—এই সৃষ্টি ঈশ্বৰৰ প্ৰেৰণা আৰু শাসনত প্ৰবাহিত।
Verse 6
आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः । अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते
আনুলোম ক্ৰমে ইহঁতৰ প্ৰকাশ হয়, আৰু প্ৰতিলোম ক্ৰমে লয় হয়; এই পঞ্চপদ-উপদেশৰ পৰা পৰম স্ৰষ্টাক বুজিব লাগে।
Verse 7
कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् । अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्
সেয়ে এই সমগ্ৰ জগত পঞ্চকলাৰে ব্যাপ্ত; আৰু যি অব্যক্ত কাৰণ, সেয়া আত্মা—অন্তৰ্যামী প্ৰভু—দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত আৰু নিয়ন্ত্রিত।
Verse 8
महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् । किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः
মহৎ আদি কৰি বিশেষ তত্ত্বলৈকে সৃষ্টিৰ বিকাশ হয়—ই স্বীকৃত; তথাপি তাত কৰ্তৃত্ব ন অব্যক্ত (প্ৰকৃতি)ৰ, ন আত্মাৰ।
Verse 9
अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्
প্ৰকৃতি জড় আৰু বন্ধ পুৰুষো যথাৰ্থ জ্ঞানহীন; সেয়ে প্ৰধানৰ পৰা পৰমাণুলৈকে যি কিছু আছে, সেয়া স্বভাৱতঃ অচেতন বুলিয়েই জানিব লাগে।
Verse 10
तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः
এই (সুশৃঙ্খল) জগত কৰ্তাৰ কৃত বুলিয়েই প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়; বুদ্ধিমান কাৰণ নোহোৱাকৈ ই হ’ব নোৱাৰে। কিয়নো বিশ্বটো অংশসমষ্টিযুক্ত কাৰ্য, সেয়ে কৰ্তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
Verse 11
तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् । अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः
সেয়ে, তেওঁ সক্ষম আৰু সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ—সৰ্বশক্তিমান আৰু সৰ্বজ্ঞ। এই প্ৰভু অনাদি-অনন্ত আৰু মহৎ ঐশ্বৰ্যসম্পন্ন।
Verse 12
स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः । पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः
তেওঁ একাই জগতৰ কৰ্তা—মহাদেৱ, মহেশ্বৰ। তেওঁ একাই সকলোকে পালন কৰে আৰু সকলোকে সংহৰি প্রত্যাহাৰ কৰে; সেয়ে তেওঁ সৰ্বৰ পৰা পৃথক, অনুপম।
Verse 13
परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च । सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते
প্ৰধানৰ পৰিণাম আৰু পুৰুষৰ প্ৰবৃত্তি—এই সকলো সৎযব্ৰত (শিৱ)ৰ শাসনতেই প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 14
इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते । न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः
এই শাশ্বত নিষ্ঠা সৎলোকৰ মনত সদায় বৰ্তে। কিন্তু অল্পবুদ্ধি ব্যক্তি সেই সত্যপক্ষৰ আশ্ৰয় লৈ চলিব নোৱাৰে।
Verse 15
यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् । तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्
সৃষ্টিৰ আদি আৰম্ভণিৰ পৰা মহাপ্ৰলয়লৈ যিমান কাল, সিমান কালেই সমগ্ৰ জগত্চক্ৰ চলি থাকে—সেয়া ব্ৰহ্মাৰ একশ শৰত্বছৰৰ পৰিমাণ।
Verse 16
परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते
অব্যক্ত-জন্মা ব্ৰহ্মাৰ আয়ুষ্কালৰ নাম ‘পৰম’। সেই কালমানৰ ‘পৰা’ নামে খ্যাত অংশ আৰু তাৰ অর্ধাংশ—এই দুয়োকে ‘পৰাৰ্ধ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 17
परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते । अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति
দুই পৰাৰ্ধ কালের অন্তত, প্ৰলয় উপস্থিত হ’লে, অব্যক্তে নিজৰ কাৰ্যৰূপ জগতক নিজৰ ভিতৰত প্রত্যাহাৰ কৰি স্বাত্মাত স্থিত থাকে।
Verse 18
आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ
যেতিয়া অব্যক্ত আত্মাত স্থিত থাকে আৰু সকলো বিকাৰ প্ৰতিসংহৃত হয়, তেতিয়া সাধর্ম্যৰ কাৰণে, যেন সেই অৱস্থাতেই, প্ৰধান আৰু পুৰুষ—উভয়েই প্ৰতিষ্ঠিত থাকে।
Verse 19
तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्
তমস আৰু সত্ত্ব—এই দুটা গুণ সমত্বত অৱস্থিত। অনুদ্ৰিক্ত আৰু অনাদি, সিহঁত পৰস্পৰৰ ভিতৰত তানা-বানাৰ দৰে ওতপ্ৰোত হৈ থাকে।
Verse 20
गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये । शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन
তেতিয়া সেই গুণ-সাম্য অৱস্থাত—য’ত কোনো বিভাগ নাছিল আৰু তমস প্ৰবল আছিল—য’ত বায়ুও শান্ত আৰু সকলো এক অবিভক্ত বিস্তাৰ আছিল—একো বুজা নাযায়।
Verse 21
अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः । उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः
যেতিয়া এই জগত্ অব্যক্ত আৰু অজ্ঞাত আছিল, তেতিয়া একমাত্ৰ মহেশ্বৰেই আছিল। তাৰ পাছত সমগ্ৰ ৰাতি পৰম মাহেশ্বৰি তত্ত্বৰ উপাসনা কৰি পৰৱৰ্তী দিৱ্য বিকাশ ঘটিল।
Verse 22
प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ । प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः
প্ৰভাতত মহাদেৱে নিজৰ মায়াযোগ-শক্তিৰে প্ৰধান আৰু পুৰুষ—উভয়ত প্ৰৱেশ কৰি সিহঁতক ক্ষোভিত কৰি ক্ৰিয়াশীল কৰিলে।
Verse 23
ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् । अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः
তাৰ পাছত সকলো ভূতৰ উৎপত্তি আৰু লয়ৰ হেতুৰূপে, অব্যক্তৰ পৰা সৃষ্টিৰ ধাৰা পৰমেষ্ঠী প্ৰভুৰ আজ্ঞাৰে পুনৰ প্ৰবাহিত হ’ল।
Verse 24
विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः । आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय
বিশ্বৰ ওপৰত থকা সেই প্ৰভুক নমস্কাৰ; যাঁৰ আশ্চৰ্য আৰু সদায় অতিক্ৰমণশীল সংকল্পে সকলো অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁৰ শক্তিৰ এক অংশতেই সমগ্ৰ সত্তা সম্পূৰ্ণ হয়। পথবিদসকলে তেওঁক আত্মা আৰু অধ্বপতি বুলি কয়—যি সকলো লোকৰ পৰা পৃথক।
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogony: Vāyu explains the first principle (Śakti), the emergence of māyā and avyakta, and the ordered emanation/dissolution of the cosmos under Śiva’s command.
They function as a graded metaphysical map of manifestation and reabsorption, marking successive levels/steps through which creation proceeds and through which dissolution retraces its path in reverse.
The chapter highlights pañca-kalā (five functional powers/parts) pervading the cosmos and situates avyakta as causal only when activated by the Self, ultimately subordinated to Śiva as conscious governor.