मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে বায়ুক সোধে—দেৱী আৰু গণসহ হৰ (শিৱ) অন্তৰ্ধান হৈ ক’লৈ গ’ল, ক’ত বাস কৰে, আৰু বিশ্ৰামৰ আগতে কি কৰিলে। বায়ুৱে উত্তৰ দিয়ে যে দেবাধিদেৱৰ প্ৰিয় মন্দৰগিৰি তপস্যাৰ সৈতে সংযুক্ত তেওঁৰ নিবাসস্থান, য’ত আশ্চৰ্য গুহাসমূহে শোভা পায়। পৰ্বতৰ সৌন্দৰ্য সহস্ৰ মুখেও দীঘলীয়া সময়ত অবৰ্ণনীয়, তথাপি তাৰ ঋদ্ধি, ঈশ্বৰ-নিবাসযোগ্যতা আৰু দেৱীক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ‘অন্তঃপুৰী’ সদৃশ ৰূপান্তৰ বৰ্ণিত হয়। শিৱ–শক্তিৰ নিত্য সান্নিধ্যত তাতৰ ভূমি আৰু উদ্ভিদজগত লোকতকৈ শ্ৰেষ্ঠ হয়; ঝৰণা-প্ৰপাতৰ জল স্নান-পানত পাৱন পুণ্য দিয়ে। সেয়ে মন্দৰ কেৱল দৃশ্য নহয়, তপঃশক্তি, দিৱ্য সান্নিধ্য আৰু প্ৰাকৃতিক মঙ্গল একত্ৰ হোৱা পবিত্ৰ কেন্দ্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः । क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह
ঋষিসকলে ক’লে—দেৱী আৰু নিজৰ গণসহ হৰ অন্তৰ্ধান হ’ল। তেওঁ ক’লৈ গ’ল, ক’ত বাস কৰে, আৰু কি কৰি তেওঁ স্থিৰ (নিশ্চল) হ’ল?
Verse 2
वायुरुवाच । महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः । दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्
বায়ুৱে ক’লে—বিচিত্ৰ গুহাৰে শোভিত সেই শ্ৰীমান শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বত মন্দৰ, দেৱদেৱ মহাদেৱৰ তপস্যাৰ প্ৰিয় নিবাসস্থান হ’ল।
Verse 3
तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ । चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्
তেওঁ মহাতপস্যা কৰিলে—নিজ শিৰত শিৱ-শিৱা যুগলক বহন কৰিবলৈ; আৰু দীৰ্ঘকালৰ পাছত প্ৰভুৰ পদপদ্ম-স্পৰ্শজাত আনন্দ লাভ কৰিলে।
Verse 4
तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि । न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि
সেই পৰ্বতৰ সৌন্দৰ্য সহস্ৰ মুখ থাকিলেও বিস্তাৰে ক’ব নোৱাৰি; কোটি কোটি বছৰেও তাৰ বিশদ বৰ্ণনা সম্ভৱ নহয়।
Verse 5
शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे । पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्
যদিও ইয়াৰ সৌন্দৰ্য বৰ্ণনা কৰা সম্ভৱ, তথাপি মই বৰ্ণনা কৰিবলৈ সাহস নকৰোঁ; কিয়নো ইয়াৰ শোভা আন পৰ্বততকৈ অধিক আৰু সাধাৰণ বৰ্ণনাত ধৰা নপৰে।
Verse 6
इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे । ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता
তথাপি এই সুন্দৰ পৰ্বত সম্পৰ্কে ইমান ক’ব পাৰি—কোনো অলৌকিক দিৱ্য ঋদ্ধিৰ ফলত ইয়াত এনে শোভা আৰু যোগ্যতা আছে যে ই ঈশ্বৰ শিৱৰ আবাসৰ উপযুক্ত।
Verse 7
अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया । अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः
সেইবাবেই দেৱীয়ে প্ৰিয় কৰিবলৈ ইচ্ছুক দেৱে এই অতি মনোৰম পৰ্বতক নিজৰ অন্তঃপুৰ, গোপন নিবাস কৰি তুলিলে।
Verse 8
मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः । शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्
তাৰ বেষ্টনী-ভূমি আৰু নিৰ্মল শিলাৰ সোপানসমূহ শিৱ-দেৱীৰ নিত্য সান্নিধ্যত সমগ্ৰ জগতক ক্ষুদ্ৰ কৰি তোলে।
Verse 9
पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः । अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः
পিতৃসকলৰ এই পবিত্ৰ জল স্নান-পানত ব্যৱহাৰ হোৱাত জগত নিত্য পোষিত হয়; তাৰ পৰা লাভ হোৱা পুণ্য-সংস্কাৰ চাৰিওফালে প্ৰসাৰিত হয়।
Verse 10
लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः । अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते
পৰ্বতৰ ঝৰ্ণাৰ স্ফটিকসম স্বচ্ছ জলে মৃদু শীতল স্পৰ্শে আৰু পৰ্বতসমূহৰ অধিৰাজ্যত্বে এই পৰ্বতৰাজ যেন অভিষিক্ত হয়।
Verse 11
निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः । चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते
ৰাতিৰ সময়ত শিখৰপ্ৰান্তত অৱস্থিত চন্দ্ৰৰ দ্বাৰা সেই উচ্চ পৰ্বত উজ্জ্বল হয়, যেন পৰ্বত-সাম্ৰাজ্যৰ ওপৰত চন্দ্ৰই ৰাজছত্ৰ।
Verse 12
स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् । सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते
চামৰধাৰিণী কন্যাসকলৰ চঞ্চল কেশলতাৰে সেই পৰ্বত যেন পাখা খাই আছিল—যেন সমগ্ৰ পৰ্বত-সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজচামৰ তাৰ চাৰিওফালে দুলিছে।
Verse 13
प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः । दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः
প্ৰভাতত নবোদিত সূৰ্য উঠাৰ সময়ত ৰত্নভূষিত সেই পৰ্বত দৰ্পণৰ সন্মুখত থিয় হৈ, নিজৰ দেহৰ সৌভাগ্য-শোভা চাবলৈ ইচ্ছুক যেন আছিল।
Verse 14
कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः । विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः
কূজন কৰা পখীৰ কলৰৱে সি সদায় মুখৰ আছিল; বতাহত উঠা লতাভুজা দুলিছিল; কোমল পল্লৱ ঝুলিছিল আৰু মুক্ত ফুল অবিৰত ঝৰিছিল।
Verse 15
लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव । जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्
লতাপ্ৰতানে জটিল আৰু তপস্যাৰত যেন লগা বৃক্ষসমূহে ঘেৰাও কৰা সেই অদ্ৰিৰাজ ‘জয়’ আশীৰ্বাদসহ পূজিত আৰু সদায় ভক্তিভাৱে সেবিত হোৱা যেন লাগিছিল।
Verse 16
अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा । प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव
কিছুমান শৃংগ অধোমুখ, কিছুমান ঊৰ্ধ্বমুখ, আৰু কিছুমান তিৰ্যক্মুখ আছিল; যেন পাতাললৈ পৰি আছে আৰু একে সময়তে ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা উত্থিত হৈছে—এনে লাগিছিল।
Verse 17
परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि । पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्
তেওঁ সকলো দিশত চাৰিওফালে পৰিবেষ্টিত, যেন আকাশত ভ্ৰমণ কৰিছে; যেন সমগ্ৰ জগত চাই আছে; আৰু যেন নিৰন্তৰ নৃত্য কৰি আছে—এনে প্ৰতীয়মান হৈছিল।
Verse 18
गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः । अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः
প্ৰতিদিন গুহামুখবোৰ হাঁ কৰি খোলা থাকি, যেন বিশাল উদৰযুক্ত কোনো জীৱ মুখ মেলি আছে; অজীৰ্ণত সৌন্দৰ্য ম্লান হোৱা যেন, সেই পৰ্বতটো হাই তুলিছে বুলি বোধ হ’ল।
Verse 19
ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् । वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः
যেন সি সমগ্ৰ জগত গিলি পেলাইছে, যেন সাগৰ পান কৰিছে; যেন ভিতৰত লুকাই থকা তম উগাৰি দিছে, আৰু যেন মেঘৰ সৈতে আকাশত মত্ত হৈ উঠিছে।
Verse 20
निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः । तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः
সেই নিবাসভূমিসমূহ নিৰ্মল দৰ্পণৰ অন্তৰভাগৰ দৰে শীতল আৰু মনোৰম আছিল। মহাবৃক্ষৰ ঘন, কোমল ছাঁই আশ্ৰমসমূহত সূৰ্যতাপ প্ৰৱেশ নকৰিবলৈ বাধা দিছিল।
Verse 21
सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः । तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः
নদী, সৰোবৰ, পুখুৰী আদিৰ সংস্পৰ্শত শীতল হোৱা বতাহ, ঠাই ঠাই একেলগে আসীন শিৱ আৰু শিৱা—এই দুজন মঙ্গলমূৰ্তিৰ দ্বাৰা সঁচাকৈ সাৰ্থক হ’ল।
Verse 22
तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः । रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ
তাঁক সৰ্বতোভাবে শ্ৰেষ্ঠতম বুলি স্মৰণ কৰি, উমাসহ ত্ৰ্যম্বক মহাদেৱ ৰৈভ্য-আশ্ৰমৰ ওচৰলৈ গৈ যোগশক্তিৰে অন্তৰ্ধান হৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 23
तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः । रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु
সেই উদ্যানত উপস্থিত হৈ, দেৱীৰ সৈতে মহেশ্বৰে দেৱীৰ অন্তঃপুৰৰ মনোৰম প্ৰাঙ্গণসমূহত আনন্দে ক্ৰীড়া কৰিলে।
Verse 24
तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च । दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः
এইদৰে কাল গ’ল আৰু প্ৰজা বৃদ্ধি পালে; তেতিয়া শুম্ভ আৰু নিশুম্ভ নামৰ দুজন দৈত্য-ভ্ৰাতা জন্মিল।
Verse 25
ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्टिना । अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि
তেওঁলোকৰ তপস্যাৰ প্ৰভাৱত প্ৰসন্ন হৈ পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই এই জগতত সকলো পুৰুষৰ দ্বাৰাও অবধ্যতাৰ বৰ দান কৰিলে।
Verse 26
अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा । अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा
সেই কন্যা কোনো যোনিৰ পৰা জন্মা নহয়; অম্বিকাৰ অংশৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত। পুৰুষ-স্পৰ্শবিহীন পবিত্ৰতাত ৰত, আৰু যাৰ পৰাক্ৰম অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰি।
Verse 27
तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः । इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति
“তাইৰ দ্বাৰাই যুদ্ধত আমাৰ বধ হ’ব”—তাইৰ প্ৰতি কামে অভিভূত সেই দুয়ো জনে ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। এইদৰে অনুৰোধ পোৱাত ব্ৰহ্মাই ক’লে—“তথাস্তु।”
Verse 28
ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् । निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्
তাৰপৰা সি সমৰত ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাক জয় কৰি, নিজৰ অপ্রতিহত শক্তিৰে জগতক এনে কৰিলে যে বেদপাঠ আৰু যজ্ঞৰ “বষট্” ধ্বনিও স্তব্ধ হৈ পৰিল।
Verse 29
तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः । विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा
সেই দুয়োৰ বধৰ বাবে ব্ৰহ্মাই পুনৰ দেৱেশ্বৰ শিৱক অনুৰোধ কৰিলে। তাৰপিছত তোমালোকৰ গোপন কথা নিন্দা কৰি—যেনেকৈ হ’লেও—তোমালোক দুয়োৰ ভিতৰত ক্ৰোধ জগাই তুলিলে।
Verse 30
तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् । निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि
সেইহেতু সেই দীপ্তিময় সাৰ-আবৰণৰ পৰা জন্মা, নিষ্কামা, কন্যাৰূপিণী শক্তিক—যি নিশুম্ভ আৰু শুম্ভৰ হন্ত্ৰী হ’ব—দেৱসকলক দান কৰা তোমাৰ উচিত।
Verse 31
एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः । कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः
এইদৰে ধাত্ৰ (ব্ৰহ্মা)য়ে অনুৰোধ কৰাত ভগৱান নীললোহিত—যেন স্নেহময় ভৰ্ত্সনা কৰিছে—স্মিতসহ তোমালোক দুয়োকে ‘কালী’ এই গোপন নাম ক’লে।
Verse 32
ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् । स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा
তেতিয়া বৰ্ণৰ কাৰণত ক্ৰুদ্ধা দেৱী সুবৰ্ণা মৃদু হাঁহি দি, স্বামীক শান্ত নকৰা বাক্যৰে ক’লে।
Verse 33
देव्युवाच । ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् । एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते
দেৱীয়ে ক’লে— “মোৰ এইধৰণৰ বৰ্ণৰূপত যদি তোমাৰ ৰতি নাথাকে, তেন্তে এই কামভাব ইমান দীঘলীয়া সময় কেনেকৈ সংযত থাকিল?”
Verse 34
अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया । न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः
“অৰতি (অসন্তোষ) অৱস্থাত থাকিও তুমি মোৰ সৈতে কেনেকৈ ৰমা? কিয়নো এই জগতত জগত্প্ৰভু ঈশ্বৰৰ বাবে একোৱেই অসম্ভৱ নহয়।”
Verse 35
स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् । इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः
স্বাত্মানন্দত ৰমা তোমাৰ বাবে ৰতি সুখৰ সাধন নহয়; সেই কাৰণেই স্মৰ (কামদেৱ) তোমাৰ দ্বাৰা বলপূৰ্বক ভস্মীভূত হ’ল।
Verse 36
या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी । सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः
যি পত্নী সৰ্বাঙ্গসুন্দৰী হৈও স্বামীৰ প্ৰিয় আৰু অনুকূল নহয়, সি আন বহু গুণে বিভূষিত হলেও সঁচাকৈয়ে বৃথাই জন্মিছে বুলি গণ্য হয়।
Verse 37
भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् । तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते
স্ত্ৰীৰ বাবে এই সৃষ্টি যেন একেটাই অৱশিষ্ট ৰাখে—স্বামীৰ ভোগৰ বিষয় হোৱা। তেন্তে যদি তাক ‘অসত্য’ বুলি ক’ই অন্যৰূপে অপবাদ দিয়া হয়, তেনেহ’লে নাৰীৰ ন্যায্য স্থান ক’ত থাকে?
Verse 38
तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् । वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्
সেয়ে, তুমি গোপনে নিন্দা কৰা এই বৰ্ণ-অৱস্থান ত্যাগ কৰি, মই নিজ ইচ্ছাৰে হয় অন্য বৰ্ণ গ্ৰহণ কৰিম, নতুবা কোনো বৰ্ণেই গ্ৰহণ নকৰিম।
Verse 39
इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् । ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया
এইদৰে কৈ দেৱী শয্যাৰ পৰা উঠি গদ্গদ কণ্ঠে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে। তপস্যা কৰিবলৈ দৃঢ় সংকল্প কৰি, স্বামীৰ ওচৰত তপৰ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 40
तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् । पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत
এইদৰে প্ৰণয়-সৌহার্দ ভংগ হ’ব বুলি ভয় পাই ভূতপতি শিৱ স্বয়ং, ভবানীৰ চৰণত প্ৰণাম কৰোঁতেই তেওঁক উত্তৰ দিলে।
Verse 41
ईश्वर उवाच । अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे । रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम
ঈশ্বৰে ক’লে—প্ৰিয়ে, এইবোৰ ক্ৰীড়াবাক্য বুলি তুমি নাজানা; মোৰ ওপৰত কিয় ক্ৰুদ্ধ? যদি মোৰ ভিতৰত তোমাৰ প্ৰতি অরতি (বিমুখতা) থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে ৰতি—প্ৰেম—কেনেকৈ জন্ম ল’লেহেঁতেন?
Verse 42
माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा । कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम
তুমি এই জগতৰ মাতা; মই পিতা আৰু অধিপতিও। তেন্তে তোমাৰ প্ৰতি মোৰ অভিৰতি—আনন্দময় আসক্তি—নথকা কেনেকৈ সম্ভৱ?
Verse 43
आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः । यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः
আমাৰ দুয়োৰ মাজত কামনা জাগিলেও, সেয়া কামদেৱে কেনেকৈ কৰোৱা হ’ব? কিয়নো কামৰ উদ্ভৱ জগতৰ প্ৰকাশৰ আগতেই আছিল।
Verse 44
पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया । ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया
পৃথক জীৱৰ ৰতি-আনন্দ আৰু মিলনৰ বাবে মই সৃষ্টিত কামতত্ত্ব কল্পনা কৰিলোঁ। তেন্তে কামদাহৰ বাবে তুমি মোক কেনেকৈ দোষ দিওঁ?
Verse 45
मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः । मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः
মোক দেৱতাসকলৰ সমান বুলি ভাবি মনোভৱ (কাম) এ অলপ অবমাননা কৰিছিল; সেয়ে মই তাক ভস্ম কৰি দিলোঁ।
Verse 46
विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् । ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्
এই জগতৰ ৰক্ষাৰ কাৰণ হৈ উঠাৰ বাবে আমাৰ ক্ৰীড়াও কল্যাণকাৰী হয়। সেয়ে সেই উদ্দেশ্যতেই আজি তোমাকেই উপায় কৰি মই এই ক্ৰীড়াময় উদ্যোগ স্থাপন কৰিলোঁ।
Verse 47
स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते । क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
“এই বিষয়টো অচিৰেই তোমাৰ আগত প্ৰকাশ পাব।” ক্ৰোধ জন্মোৱা সেই বাক্য হৃদয়ত ধৰি সি পাছত এইদৰে ক’লে।
Verse 48
देव्युवाच । श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया । येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता
দেৱী ক’লে—“হে ভগৱন, তোমাৰ চাটু-বচন মই আগেও শুনিছোঁ; যাৰ দ্বাৰা মই, দৃঢ়বুদ্ধি হৈও, পূৰ্বে বঞ্চিত হৈছিলোঁ।”
Verse 49
प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् । कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते
স্বামীৰ অপ্রিয়া হ’লেও যি নাৰী প্ৰাণ গ’লেও তেওঁক ত্যাগ নকৰে, সজ্জনসকলে তাক কুলাঙ্গনা আৰু শুভা বুলি মানে; কিন্তু নীচসকলে তাক তুচ্ছ জ্ঞান কৰে।
Verse 50
भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः । क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा
“মোৰ প্ৰতি তোমাৰ অপ্ৰীতি অতি বেছি—‘মোৰ দেহ গৌৰীৰ দৰে গৌৰ নহয়’ বুলি ভাবি। সেয়ে খেলতে কোৱা ‘কালী’ কথাটিও মিলি যায়; নহ’লে কেনেকৈ?”
Verse 51
सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् । अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे
সেয়ে তোমাৰ কঠোৰতা সজ্জনসকলে নিন্দা কৰে আৰু সন্মত নহয়। তপস্যা-যোগৰ এই সংযোগ নত্যাগ কৰি, মই ইয়াত আৰু থাকিবলৈ সাহস নকৰোঁ।
Verse 52
शिव उवाच । स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् । ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव
শিৱে ক’লে: “যদি তোমাৰ তপস্যা এনেকুৱা হয়, তেন্তে তপস্যাৰ কি প্ৰয়োজন? মোৰ ইচ্ছাৰে বা তোমাৰ স্বইচ্ছাৰে, তুমি অন্য বৰ্ণধাৰিণী হোৱা।”
Verse 53
देव्युवाच । नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा । ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्
দেৱী ক’লে: “মই নিজে আপোনাৰ বিধান/বৰ্ণনা অন্যথা কৰিব নাখোজোঁ। তপস্যাৰে ব্ৰহ্মাক আৰাধনা কৰি মই শীঘ্ৰে গৌৰী (শুভ, গৌৰবৰ্ণা) হ’ম।”
Verse 54
ईश्वर उवाच । मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा । तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि
ঈশ্বৰে ক’লে: “পূৰ্বে মোৰ প্ৰসাদে ব্ৰহ্মাই ব্ৰহ্মত্ব লাভ কৰিছিল। হে মহাদেৱী, তেওঁক আহ্বান কৰি তপস্যাৰে তুমি কি সাধিব?”
Verse 55
देव्युवाच । त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः । तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः
দেৱী ক’লে: “ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেৱতাই নিজৰ নিজৰ পদ আৰু শক্তি তোমাৰ পৰাই লাভ কৰিছে। তথাপি তোমাৰ নিয়োগ অনুসাৰে তেওঁলোকে তপস্যাৰে ব্ৰহ্মাক আৰাধনা কৰে।”
Verse 56
पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् । जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा
পূৰ্বতে নিশ্চয় মই দক্ষৰ কন্যা ‘সতী’ নামে জন্মিছিলোঁ; আৰু এইদৰে জগতৰ পতি তোমাকেই স্বামীৰূপে লাভ কৰিছিলোঁ।
Verse 57
एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् । गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह
এতিয়াও মই তপস্যাৰে দ্বিজ-স্বৰূপ বিধাতা ব্ৰহ্মাক সন্তুষ্ট কৰিছোঁ। মই গৌৰী হবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ—ইয়াত দোষ কি? ইয়াতে কোৱা হওক।
Verse 58
एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव । न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया
মহাদেৱীয়ে এনেদৰে ক’লে, বামদেৱ যেন মৃদু হাঁহিলে; দেৱকাৰ্য সম্পাদনৰ ইচ্ছাৰে তেওঁ তাইক আৰু বাধা নিদিলে।
Frequently Asked Questions
The sages inquire about Śiva’s antardhāna (concealment) with Devī and attendants; Vāyu reveals their chosen dwelling—Mount Mandara—presented as Śiva’s beloved tapas-residence.
The text uses ineffability to signal that the mountain’s qualities exceed ordinary description because they arise from Śiva–Śakti’s sānnidhya; beauty becomes a theological indicator of divine immanence.
Fitness as Īśvara’s abode, constant proximity of Śiva and Devī, extraordinary ṛddhi (splendor), wondrous caves/terraces, and purifying streams used for bathing and drinking that generate puṇya.