कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
এই অধ্যায়ত বায়ুৰ কথনধাৰাত কৌশিকী-গৌৰী দেৱী ব্ৰহ্মাক নিজৰ ওচৰত শৰণ লোৱা শাৰ্দূল (বাঘ) সম্পৰ্কে কয়। দেৱীয়ে তাৰ একাগ্ৰ ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে তাক ৰক্ষা কৰা তেওঁৰ প্ৰিয়; শংকৰই তাক গণেশ্বৰ-পদ দিব আৰু দেৱীৰ পৰিচাৰকদলৰ সৈতে সি যাব বুলিও সূচায়। ব্ৰহ্মাই হাঁহি সাৱধান কৰি তাৰ পূৰ্বকৰ্ম বৰ্ণনা কৰে—বাঘৰূপত থাকিলেও সি দুষ্ট নিশাচৰ, কামৰূপী, গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণহিংসক আছিল; সেয়ে পাপফল ভোগ অনিবাৰ্য। কৰুণাত বিবেকৰ প্ৰয়োজন আৰু শিৱেচ্ছাৰে সম্ভৱ উত্তৰণ—এই দুয়ো ভাব ইয়াত প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । उत्पाद्य कौशिकीं गौरी ब्रह्मणे प्रतिपाद्य ताम् । तस्य प्रत्युपकाराय पितामहमथाब्रवीत्
বায়ুৱে ক’লে—কৌশিকী ৰূপিণী গৌৰীক উৎপন্ন কৰি আৰু তেওঁক ব্ৰহ্মাৰ ওচৰত অৰ্পণ কৰি, তেওঁৰ উপকাৰৰ প্ৰতিউপকাৰৰ বাবে পিতামহ ব্ৰহ্মাই তেতিয়া ক’লে।
Verse 2
देव्युवाच । दृष्टः किमेष भवता शार्दूलो मदुपाश्रयः । अनेन दुष्टसत्त्वेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम्
দেৱীয়ে ক’লে—মোৰ আশ্ৰয়লৈ অহা এই বাঘটোক তুমি দেখিছানে? ইয়ে দুষ্ট সত্ত্ববোৰৰ পৰা মোৰ তপোবনক ৰক্ষা কৰিছে।
Verse 3
मय्यर्पितमना एष भजते मामनन्यधीः । अस्य संरक्षणादन्यत्प्रियं मम न विद्यते
মোৰ ওপৰত মন অৰ্পণ কৰি এই ভক্তই অনন্য বুদ্ধিৰে মোক ভজনা কৰে। ইয়াক ৰক্ষা কৰাতকৈ মোৰ বাবে অধিক প্ৰিয় একো নাই।
Verse 4
भवितव्यमनेनातो ममान्तःपुरचारिणा । गणेश्वरपदं चास्मै प्रीत्या दास्यति शंकरः
সেয়ে, মোৰ অন্তঃপুৰত সেৱা কৰা এই পৰিচাৰকৰ বাবে এয়াই বিধিৰ লিখন; আৰু প্ৰসন্ন হৈ শংকৰ স্নেহেৰে তাক গণেশ্বৰ পদ দান কৰিব।
Verse 5
एनमग्रेसरं कृत्वा सखीभिर्गन्तुमुत्सहे । प्रदीयतामनुज्ञा मे प्रजानां पतिना १ त्वया
এনেক আগত নেতা কৰি মই সখীসকলৰ সৈতে যাবলৈ উদ্যত। সেয়ে হে প্ৰজাপতি, মোক আপোনাৰ অনুমতি দান কৰক।
Verse 6
इत्युक्तः प्रहसन्ब्रह्मा देवीम्मुग्धामिव स्मयन् । तस्य तीव्रैः पुरावृत्तैर्दौरात्म्यं समवर्णयत्१
এনেদৰে কোৱা হ’লে ব্ৰহ্মা হাঁহিলে আৰু যেন নিৰ্দোষ কন্যাৰ প্ৰতি মৃদু হাঁহি হাঁহি, অতীতৰ কঠোৰ বৃত্তান্তেৰে তাৰ দৌৰাত্ম্য দেৱীক বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । पशौ देवि मृगाः क्रूराः क्व च ते ऽनुग्रहः शुभः । आशीविषमुखे साक्षादमृतं किं निषिच्यते
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে দেবী, পশু আৰু মৃগ স্বভাৱতে ক্ৰূৰ; তেন্তে সিহঁতৰ প্ৰতি তোমাৰ শুভ অনুগ্ৰহ ক’ত? বিষধৰ সাপৰ মুখত কি সোজাকৈ অমৃত ঢালা হয়?
Verse 8
व्याघ्रमात्रेण सन्नेष दुष्टः को ऽपि निशाचरः । अनेन भक्षिता गावो ब्राह्मणाश्च तपोधनाः
ইয়াত কেৱল বাঘৰ ৰূপ ধৰি থকা কোনো দুষ্ট নিশাচৰ আছে। তাৰ দ্বাৰা গাইসমূহ আৰু তপোধন ব্ৰাহ্মণসকলো ভক্ষিত হৈছে।
Verse 9
तर्पयंस्तान्यथाकामं कामरूपी चरत्यसौ । अवश्यं खलु भोक्तव्यं फलं पापस्य कर्मणः
সিহঁতক সিহঁতৰ ইচ্ছামতে তৃপ্ত কৰি সি কামৰূপ ধৰি বিচৰণ কৰে; পাপকর্মৰ ফল নিশ্চয়েই ভোগ কৰিব লাগিব।
Verse 10
अतः किं कृपया कृत्यमीदृशेषु दुरात्मसु । अनेन देव्याः किं कृत्यं प्रकृत्या कलुषात्मना
সেয়ে, এনে দুষ্টাত্মাসকলৰ ওপৰত কৃপা কৰি কি লাভ? আৰু যাৰ স্বভাৱেই কলুষিত, তেনে জনৰ দ্বাৰা দেৱীৰ কি কাম?
Verse 11
देव्युवाच । यदुक्तं भवता सर्वं तथ्यमस्त्वयमीदृशः । तथापि मां प्रपन्नो ऽभून्न त्याज्यो मामुपाश्रितः
দেৱীয়ে ক’লে—আপুনি যি কৈছে সেয়া সকলো সত্য; সি সঁচাকৈয়ে তেনেকুৱাই। তথাপি সি মোৰ শৰণ লৈছে; মোৰ আশ্ৰয় লোৱা জনক ত্যাগ কৰা উচিত নহয়।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । अस्य भक्तिमविज्ञाय प्राग्वृत्तं ते निवेदितम् । भक्तिश्चेदस्य किं पापैर्न ते भक्तः प्रणश्यति
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ ভক্তি নাজানি মই পূৰ্ববৃত্তান্ত আপোনাক জনালোঁ। কিন্তু যদি তাৰ ভক্তি থাকে, তেন্তে পাপে কি কৰিব? আপোনাৰ ভক্ত নাশ নহয়।
Verse 13
पुण्यकर्मापि किं कुर्यात्त्वदीयाज्ञानपेक्षया । अजा प्रज्ञा पुराणी च त्वमेव परमेश्वरी
তোমাৰ দিব্য জ্ঞানৰ আশ্ৰয় নোহোৱাকৈ পুণ্যকৰ্মেও কি ফল দিব? তুমিয়েই অজা, পৰম প্ৰজ্ঞা, আদ্যা—নিশ্চয় তুমিয়েই পৰমেশ্বৰী।
Verse 14
त्वदधीना हि सर्वेषां बंधमोक्षव्यवस्थितिः । त्वदृते परमा शक्तिः संसिद्धिः कस्य कर्मणा
সকলৰ বন্ধন-মোক্ষৰ ব্যৱস্থা তোমাৰেই অধীন। তোমাক বাদ দি কাৰ কৰ্মে পৰম শক্তি বা সত্য সিদ্ধি সম্ভৱ?
Verse 15
त्वमेव विविधा शक्तिः भवानामथ वा स्वयम् । अशक्तः कर्मकरणे कर्ता वा किं करिष्यति
তুমিয়েই নানাবিধ শক্তি—সকলো জীৱৰ শক্তি, অথবা স্বয়ং শক্তিস্বৰূপা। সেই শক্তি নাথাকিলে কৰ্মসাধনত তথাকথিত কৰ্তা কি কৰিব পাৰে?
Verse 16
विष्णोश्च मम चान्येषां देवदानवरक्षसाम् । तत्तदैश्वर्यसम्प्राप्त्यै तवैवाज्ञा हि कारणम्
বিষ্ণু, মই আৰু আন সকলো—দেৱ, দানৱ আৰু ৰাক্ষস—সকলোৰে নিজ নিজ ঐশ্বৰ্যলাভৰ কাৰণ কেৱল তোমাৰ আজ্ঞা; তোমাৰ অনুমোদনেই সত্য কাৰণ।
Verse 17
अतीताः खल्वसंख्याता ब्रह्माणो हरयो भवाः । अनागतास्त्वसंख्यातास्त्वदाज्ञानुविधायिनः
অতীতত অসংখ্য ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ৰুদ্ৰ পাৰ হৈ গৈছে। আগলৈও অসংখ্য আহিব—সকলেই তোমাৰ আজ্ঞা অনুসৰি কৰ্ম কৰিব।
Verse 18
त्वामनाराध्य देवेशि पुरुषार्थचतुष्टयम् । लब्धुं न शक्यमस्माभिरपि सर्वैः सुरोत्तमैः
হে দেৱেশী দেৱী! তোমাৰ আৰাধনা নকৰিলে আমি—সকলো শ্ৰেষ্ঠ দেৱতাও—ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ এই চাৰি পুৰুষাৰ্থ লাভ কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 19
व्यत्यासो ऽपि भवेत्सद्यो ब्रह्मत्वस्थावरत्वयोः । सुकृतं दुष्कृतं चापि त्वयेव स्थापितं यतः
ব্ৰহ্মত্ব আৰু স্থাৱৰত্বৰ মাজত তৎক্ষণাৎও উলট-পালট হ’ব পাৰে; কিয়নো পুণ্য-পাপ আৰু সিহঁতৰ ফল স্থাপন কৰা তুমি নিজেই।
Verse 20
त्वं हि सर्वजगद्भर्तुश्शिवस्य परमात्मनः । अनादिमध्यनिधना शक्तिराद्या सनातनी
তুমি সৰ্বজগতৰ ধাৰক পৰমাত্মা শিৱৰ আদ্য, সনাতনী শক্তি; তোমাৰ না আদি, না মধ্য, না অন্ত।
Verse 21
समस्तलोकयात्रार्थं मूर्तिमाविश्य कामपि । क्रीडसे २ विविधैर्भावैः कस्त्वां जानाति तत्त्वतः
সমস্ত লোকৰ যাত্ৰা-ব্যৱস্থা চলাবলৈ তুমি ইচ্ছামতে যিকোনো মূৰ্তিত প্ৰৱেশ কৰা। তুমি নানা ভাৱে লীলা কৰা—তোমাক তত্ত্বতঃ কোনে জানিব পাৰে?
Verse 22
अतो दुष्कृतकर्मापि व्याघ्रो ऽयं त्वदनुग्रहात् । प्राप्नोतु परमां सिद्धिमत्र कः प्रतिबन्धकः
সেয়ে এই ব্যাঘ্ৰ, দুষ্কৃত কৰ্ম কৰা হ’লেও, তোমাৰ অনুগ্ৰহে পৰম সিদ্ধি (মোক্ষ) লাভ কৰক; ইয়াত বাধা দিব কোন?
Verse 23
इत्यात्मनः परं भावं स्मारयित्वानुरूपतः । ब्रह्मणाभ्यर्थिता गौरी तपसो ऽपि न्यवर्तत
এইদৰে নিজৰ পৰম আধ্যাত্মিক ভাব যথোচিত স্মৰণ কৰি, ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাৰ্থনাত গৌৰীয়ে তপস্যাৰ পৰাো বিৰত হ’ল।
Verse 24
ततो देवीमनुज्ञाप्य ब्रह्मण्यन्तर्हिते सति । देवीं च मातरं दृष्ट्वा मेनां हिमवता सह
তাৰ পিছত দেৱীৰ অনুমতি লৈ, আৰু ব্ৰহ্মা অন্তৰ্হিত হোৱাৰ পাছত, তেওঁ দেৱীৰ মাতৃ মেনাক হিমৱানৰ সৈতে দেখিলে।
Verse 25
प्रणम्याश्वास्य बहुधा पितरौ विरहासहौ । तपः प्रणयिनो देवी तपोवनमहीरुहान्
প্ৰণাম কৰি দেৱীয়ে বিৰহ সহিব নোৱাৰা পিতৃ-মাতৃক বহুবার সান্ত্বনা দিলে। তপস্যাত অনুৰক্ত সেই দেৱী পাছত তপোবনৰ মহাবৃক্ষসমূহৰ দিশে আগবাঢ়িল।
Verse 26
विप्रयोगशुचेवाग्रे पुष्पबाष्पं विमुंचतः । तत्तुच्छाखासमारूढविहगो दीरितै रुतैः
আগফালে বিৰহশোকে পীড়িত হৈ সি ফুলৰ দৰে অশ্ৰু ঝৰালে। সেই সৰু ডালতেই বহি থকা এটা পখীয়ে দীঘল সুৰত কৰুণ ডাক দিলে।
Verse 27
व्याकुलं बहुधा दीनं विलापमिव कुर्वतः । सखीभ्यः कथयंत्येवं सत्त्वरा भर्तृदर्शने
স্বামীক দেখি সি অতি ব্যাকুল হৈ উঠিল; বাৰে বাৰে দীন অৱস্থালৈ পৰি যেন উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিছিল। সেই অৱস্থাতেই সি তৎক্ষণাৎ সখীসকলক এই কথাবোৰ ক’লে।
Verse 28
पुरस्कृत्य च तं व्याघ्रं स्नेहात्पुत्रमिवौरसम् । देहस्य प्रभया चैव दीपयन्ती दिशो दश
ব্যাঘ্ৰসদৃশ সেই বীৰক আগত ৰাখি, স্নেহত তাক নিজৰ ঔৰস পুত্ৰৰ দৰে ভাবি সি আগবাঢ়িল; আৰু তাৰ দেহৰ প্ৰভাই যেন দহো দিশ উজলাই তুলিলে।
Verse 29
प्रययौ मंदरं गौरी यत्र भर्ता महेश्वरः । सर्वेषां जगतां धाता कर्ता पाता विनाशकृत्
গৌৰী মন্দৰ পৰ্বতলৈ গ’ল, য’ত তেওঁৰ ভৰ্তা মহেশ্বৰ অৱস্থিত—যিজন সকলো জগতৰ ধাতা, কৰ্তা, পাতা আৰু বিনাশকৰ্তা।
Frequently Asked Questions
Devī (Kauśikī-Gaurī) seeks permission to take a refuge-seeking tiger with her attendants, while Brahmā reveals the tiger is actually a wicked niśācara with a violent past.
The chapter stages a tension between karuṇā (compassion) and viveka (discrimination), teaching that grace may elevate a being, yet karmic residues still demand reckoning—an ethical-theological balance central to Purāṇic Śaivism.
Kauśikī-Gaurī is highlighted as the compassionate divine feminine, and Śiva/Śaṅkara is implied as the sovereign who can confer gaṇeśvara status, integrating transformation and hierarchy within Śaiva order.