मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
এই অধ্যায়ত সৃষ্টিৰ বংশানুক্ৰম আগবাঢ়ে। বায়ুৱে কয় যে প্ৰজাপতিয়ে ঈশ্বৰৰ পৰা শাশ্বত পৰাশক্তি লাভ কৰি মৈথুনপ্ৰভৱ (যুগল) সৃষ্টিৰ সংকল্প কৰে। স্ৰষ্টা অর্ধেক পুৰুষ আৰু অর্ধেক নাৰী ৰূপে প্ৰকাশ পায়; নাৰী‑অর্ধ শতৰূপা ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়। ব্ৰহ্মাই বিৰাজক উৎপন্ন কৰে; পুৰুষতত্ত্ব স্বায়ম্ভুৱ মনু বুলি চিনাক্ত হয়। শতৰূপাই ঘোৰ তপস্যা কৰি মনুক স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰে। তেখেতসকলৰ পৰা প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ দুজন পুত্ৰ, আৰু আকূতি আৰু প্ৰসূতি দুজনী কন্যা জন্মে। মনুৱে প্ৰসূতিক দক্ষক আৰু আকূতিক ৰুচিক বিয়া দিয়ে; আকূতিৰ পৰা যজ্ঞ আৰু দক্ষিণা জন্মি লোকধৰ্ম‑ব্যৱস্থা ধাৰণ কৰে। দক্ষৰ চব্বিশজনী কন্যা—শ্ৰদ্ধা, লক্ষ্মী, ধৃতি, পুষ্টি, তুষ্টি, মেধা, ক্ৰিয়া, বুদ্ধি, লজ্জা, বপুঃ, শান্তি, সিদ্ধি, কীৰ্তি আদি—বৰ্ণিত। ধৰ্মই দাক্ষায়ণীসকলক পত্নী ৰূপে গ্ৰহণ কৰে; খ্যাতি, স্মৃতি, প্ৰীতি, ক্ষমা, অনসূয়া, ঊৰ্জা, স্বাহা, স্বধা আদি নামো উল্লেখ আছে। ভৃগু, মৰীচি, অঙ্গিৰস, পুলহ, ক্ৰতু, পুলস্ত্য, অত্রি, বসিষ্ঠ, পাৱক, পিতৃগণ আদি বিবাহত বিভিন্ন বংশধাৰা বিস্তাৰ পায়। অধ্যায়ে দেখুৱায়—ধৰ্মসম্বন্ধীয় প্ৰজা সুখদায়ক, আৰু অধৰ্মসম্বন্ধীয় প্ৰজা দুঃখ‑হিংসাৰ কাৰণ।
Shlokas
Verse 1
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ কন্যা প্ৰসূতিৰ পৰা লোকমাতৃসকল জন্মিল।
Verse 3
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
ব্ৰহ্মাই বিরাজক সৃষ্টি কৰিলে; সিয়েই আদ্য পুৰুষ হ’ল। সেই প্ৰথম পুৰুষক স্বায়ম্ভুৱ মনু বুলি কোৱা হয়। দেৱী শতৰূপাই অতি দুৰূহ তপস্যা কৰি, দীপ্ত যশস্বী মনুকেই স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 5
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
তাৰ পিছত শতৰূপাই দুজন পুত্ৰ জন্ম দিলে—প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ—পুত্ৰবানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। তেওঁ দুজনী মহাভাগ্যা কন্যাও জন্ম দিলে; যাঁহাৰ দ্বাৰা এই প্ৰজাসমূহ বিস্তাৰ পালে। তাৰে এজনী আকূতি বুলি জনা উচিত, আনজনী প্ৰসূতি বুলি স্মৃত।
Verse 7
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
স্বায়ম্ভুৱ প্ৰভু (মনু) দক্ষে প্ৰসূতিক দান কৰিলে; আৰু প্ৰজাপতি ৰুচিয়ে আকূতিক গ্ৰহণ কৰিলে। আকূতিৰ পৰা মানসপুত্ৰ ৰুচিৰ দ্বাৰা এক শুভ যুগল জন্মিল—যজ্ঞ আৰু দক্ষিণা—যাঁহাদের দ্বাৰা জগতৰ বিধান আৰু ধাৰা চলিল।
Verse 9
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
প্ৰভু দক্ষে চব্বিশ কন্যা জন্ম দিলে—শ্ৰদ্ধা, লক্ষ্মী, ধৃতি, পুষ্টি, তুষ্টি, মেধা, ক্ৰিয়া; আৰু বুদ্ধি, লজ্জা, বপুঃ, শান্তি, সিদ্ধি, কীৰ্তি—এই তেৰটা নাম ইয়াত উল্লেখিত।
Verse 11
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
পত্নী গ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে প্ৰভু ধৰ্মে দক্ষৰ কন্যাসকলক গ্ৰহণ কৰিলে। সেই পত্নীসকলৰ ভিতৰত কনিষ্ঠাৰ পৰা একাদশ সুলোচনা কন্যা জন্মিল—খ্যাতি, সত্যাৰ্থ-সম্ভূতি, স্মৃতি, প্ৰীতি, ক্ষমা, সন্নতি, অনসূয়া, ঊৰ্জা, স্বাহা আৰু স্বধা।
Verse 13
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
ভৃগু, শৰ্ব, মৰীচি, অঙ্গিৰা, পুলহ, ক্রতু, পুলস্ত্য, অত্রি, বসিষ্ঠ, পাবক আৰু পিতৃগণ—এই মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে খ্যাতি আদি কন্যাসকলক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে। তেওঁলোকৰ পৰা কামৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যশলৈ তেৰজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 15
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
ধৰ্মৰ পৰা শ্রদ্ধা আদি শుభ-সুখফলদায়ী প্ৰজা জন্মিল। কিন্তু অধৰ্মৰ বংশত হিংসাৰ দ্বাৰা নিকৃতি আদি দুঃখফলদায়ী সন্ততি উৎপন্ন হ’ল; তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকলেও সেই অধৰ্মলক্ষণ বহন কৰিলে। এদের পত্নী বা পুত্ৰ কোনোবাই নিয়ত নহয়—সকলেই অনিয়মী বুলি স্মৃত।
Verse 17
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
এইদৰে ধৰ্ম-নিয়ামক তামস সৰ্গ জন্মিল। তেওঁ—দক্ষৰ কন্যা আৰু ৰুদ্ৰৰ প্ৰিয়া সতী—স্বামীৰ নিন্দাৰ প্ৰসঙ্গত দাক্ষায়ণী দেহ ত্যাগ কৰি, দক্ষ আৰু দক্ষ-ভাৰ্য্যাক বংশীয়সহ নিন্দা কৰি, সেই দেহ পৰিত্যাগ কৰিলে।
Verse 19
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
তেওঁ মেনাৰ গৰ্ভৰ পৰা হিমৱত পৰ্বতৰাজৰ কন্যা ৰূপে আবিৰ্ভূত হ’ল। ৰুদ্ৰে সেই সতীক দেখি, নিজৰ সমান প্ৰভাযুক্ত অসংখ্য ৰুদ্ৰ সৃষ্টি কৰিলে—যেনে আগতেই কোৱা হৈছে। তেনেদৰে ভৃগুৰ পত্নী খ্যাতিৰ পৰা নাৰায়ণপ্ৰিয়া লক্ষ্মী জন্মিল।
Verse 21
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
ধাতৃ আৰু বিধাতৃ নামৰ দুটা দিৱ্য শক্তিয়ে মন্বন্তৰসমূহ ধৰি ৰাখি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তেওঁলোকৰ পৰা পুত্ৰ, পৌত্ৰ আদি শত শত আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ বংশধৰ জন্মিল। স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত তেওঁলোক সকলোৱে ভাৰ্গৱ বংশৰ বুলি গণ্য হ’ল। মৰীচিৰ পৰাও সন্ততি জন্মিল; পৌৰ্ণমাসীয়ে প্ৰসৱ কৰিলে।
Verse 23
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
সেই বংশত চাৰিগৰাকী কন্যাও জন্মিল, আৰু সেই পৰম্পৰাত মহীয়ান বংশধৰসকল উদ্ভৱ হ’ল। যিসকলৰ বংশত বহু-পুত্ৰৰ পিতা বুলি প্ৰসিদ্ধ কশ্যপ জন্মিছিল। অঙ্গিৰা ঋষিৰ পত্নী স্মৃতিয়ে সঁচাকৈ দুটা পুত্ৰ—আগ্নীধ্ৰ আৰু শৰভ—আৰু চাৰিগৰাকী কন্যা জন্ম দিলে।
Verse 25
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
তেওঁলোকৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ, যিসকল কালগতিৰে পৰলোকগামী হৈছে, সহস্ৰ সংখ্যক আছিল। পুলস্ত্যৰ পত্নী প্ৰীতিৰ গৰ্ভত ‘দন্তোগ্নি’ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল। স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত পূৰ্বজন্মত তেওঁ ‘যোগস্ত্য’ বুলি স্মৃত। তেওঁৰ সন্ততিৰ বহুজন ‘পৌলস্ত্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। আৰু প্ৰজাপতি পুলহৰ পত্নী ক্ষমাইও পুত্ৰসন্তান জন্ম দিলে।
Verse 27
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
কর্দম, সুৰি আৰু সহিষ্ণু—এই তিনিজন ত্ৰেতাযুগৰ পবিত্ৰ অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল; তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই বংশ দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। ক্ৰতুৰ পত্নী সন্নতি—ক্ৰতুৰ সমান যোগ্যা—পুত্ৰসন্তান জন্ম দিলে। কিন্তু সেই পুত্ৰসকলৰ না পত্নী হ’ল, না সন্তান; কিয়নো তেওঁলোক সকলেই ঊর্ধ্বৰেতস—ব্ৰহ্মচৰ্য-তপস্যাৰে বীৰ্য সংযমী।
Verse 29
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
তেওঁলোক ষাঠি হাজাৰ সংখ্যাৰ ‘বালখিল্য’ বুলি স্মৃত; সূৰ্যদেৱক পৰিবেষ্টন কৰি তেওঁৰ ঊৰুৰ অগ্ৰভাগত আগতে আগতে গমন কৰে। অত্রিৰ পত্নী অনসূয়াই পাঁচ আত্রেয় পুত্ৰ জন্ম দিলে; আৰু ‘শ্ৰুতি’ নামৰ এক কন্যাও জন্ম দিলে, যি শঙ্খপদৰ মাতৃ হ’ল।
Verse 31
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
সত্যনেত্ৰ, হব্য, আপোমূর্তি, শনৈশ্চৰ আৰু পঞ্চম সোম—এইসকলক পাঁচ ‘আত্রেয়’ বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়। সেই মহাত্মা আত্রেয়সকলৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত শতশত আৰু সহস্ৰসহস্ৰ সংখ্যাত অতীত হৈ গ’ল।
Verse 33
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
ঊৰ্জাৰ পৰা বশিষ্ঠৰ সাত পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁলোকৰ জ্যেষ্ঠ ভগ্নী জ্যায়সী, আৰু সুমধ্যমা পুণ্ডৰীকা-ও (জন্মিল)। ৰজো, গাত্ৰ, ঊৰ্ধ্ববাহু, সৱন, অনয়, সুতপা আৰু শুক্ৰ—এইসকলক সাত সপ્તর্ষি বুলি স্মৃত কৰা হয়।
Verse 35
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
সেই মহাত্মা বাসিষ্ঠসকলৰ গোত্ৰ আৰু নাম, তেওঁলোকৰ সংযোগ আৰু পৰম্পৰাসহ এইদৰে কীৰ্তিত হ’ল। স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত অগণিত অৰ্বুদ আৰু শত অৰ্বুদো অতীত হৈছে। সেয়ে, হে দ্বিজসকল, এই ঋষিসৃষ্টি সংক্ষেপে ক’ব পাৰি; বিস্তাৰে কোৱা অসম্ভৱ।
Verse 37
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
যি অগ্নি ৰুদ্ৰাত্মক আৰু ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ, তেওঁ স্বাহাক প্ৰিয়া ৰূপে লাভ কৰিলে। তেওঁৰ পৰা অপৰিমেয় তেজস্বী তিন পুত্ৰ জন্মিল—পাৱক, পৱমান আৰু শুচি—এই তিন। ইয়াৰ ভিতৰত মন্থনজাত অগ্নি ‘পৱমান’ আৰু বিদ্যুৎজাত অগ্নি ‘পাৱক’ বুলি স্মৃত।
Verse 39
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
সূৰ্যত তপিত হৈ দীপ্তিমান যিজন, তেওঁ ‘শুচি’ তথা ‘সৌৰ’ বুলি খ্যাত। তেওঁৰ পৰা হব্যবাহ, কব্যবাহ আৰু সহৰক্ষা—এই তিনিজন উৎপন্ন হ’ল। এই তিনিজনৰ পুত্ৰসকল ক্ৰমে দেব, পিতৃ আৰু সুৰ নামে পৰিচিত হ’ল। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ মিলাই সংখ্যা ঊনপঞ্চাশ (৪৯) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 41
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
তেওঁলোক কাম্য, নৈমিত্তিক আৰু আজস্ৰ—এই তিনিধৰণৰ কৰ্মত স্থিত। সকলোৱে তপস্বী, সকলোৱে ব্ৰতধাৰী। সকলোৱে ৰুদ্ৰাত্মক আৰু সকলোৱে ৰুদ্ৰপৰায়ণ। সেয়ে যি কোনোবাই অগ্নিমুখত যি আहुতি দিয়ে, সেয়া সত্যই ৰুদ্ৰলৈ অৰ্পিত হয়।
Verse 43
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
সেই সকলো ৰুদ্ৰক উদ্দেশ্য কৰিয়েই দিয়া হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। এইদৰে অগ্নিসমূহৰ বিষয়ে স্থিৰ ক্ৰম যথাযথভাবে কোৱা হ’ল। এতিয়া, হে বিপ্ৰসকল, অধিক বিস্তাৰ নকৰাকৈ আগলৈ পিতৃসকলৰ কথা ক’ম; কিয়নো ছয় ঋতুই তেওঁলোকৰ নিবাসস্থান, আৰু প্ৰতিটো স্থানৰ অধিষ্ঠাতা স্থানাভিমানী।
Verse 45
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
সেয়ে বৈদিক শ্রুতি কয়—“ঋতুৱেই পিতৃগণ।” কিয়নো তোমালোকৰ পৰা ঋতুৰূপে স্থাৱৰ-জংগম সকলো জীৱৰ জন্ম হয়। সেয়ে এই পিতৃগণ ‘আর্তৱ’ বুলিও শ্ৰুত। এইদৰে তেওঁলোক ঋতুকালৰ অধিষ্ঠাতা বুলি বুজা যায়।
Verse 47
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
ইয়াত মেঘ-সঙ্গমস্থানত স্বীয় ঐশ্বৰ্যসম্পন্ন মহাত্মা পিতৃগণ অৱস্থান কৰে। পিতৃগণ দুবিধ বুলি স্মৃত—আগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ। ক্ৰমে গৃহস্থসকলৰ মাজত তেওঁলোক অযজ্বান আৰু যজ্বান বুলিও কথিত। পিতৃগণৰ পৰা স্বধা জন্মিল, আৰু লোকবিশ্ৰুত দুগৰাকী কন্যাও জন্মিল।
Verse 49
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
মেনা আৰু ধৰণী—যাঁহাদের দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ বিশ্ব ধাৰিত। মেনা আছিল আগ্নিষ্বাত্তসকলৰ কন্যা, আৰু ধৰণী বৰ্হিষদসকলৰ কন্যা। মেনা হিমৱতৰ পত্নী হৈ মৈনাক আৰু ক্ৰৌঞ্চক জন্ম দিলে; লগতে গৌৰী আৰু গংগাকো প্রসৱ কৰিলে—গংগা, যি ভৱ (শিৱ)ৰ অঙ্গস্পৰ্শে পাৱনকাৰিণী।
Verse 51
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
মেৰুৰ পত্নী ধৰণীয়ে দিব্য ঔষধিসম্পন্ন, অপূৰ্ব সুন্দৰ দেহধাৰী মন্দৰ নামৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে। সেই শ্ৰীমান মেৰুপুত্ৰ মন্দৰে তপোবলে সাক্ষাৎ শ্ৰীকণ্ঠনাথ শিৱৰ পৰম আবাসলৈ গমন কৰিলে।
Verse 53
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
সেই ধৰণী পুনৰ মাতৃ হ’ল আৰু তেওঁৰ ত্ৰিশগৰাকী কন্যা প্ৰসিদ্ধ হ’ল—ৱেলা, নিয়তি আৰু তৃতীয়া আয়তি। আয়তি আৰু নিয়তি ভৃগুৰ পুত্ৰসকলৰ দুগৰাকী পত্নী হ’ল। তেওঁলোকৰ বংশধাৰা স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত আগতেই তোমাক কোৱা হৈছিল।
Verse 55
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
সাগৰৰ পৰা বেলাই এক নিৰ্দোষ একমাত্ৰ কন্যাৰ জন্ম দিলে। তাইৰ নাম সৱৰ্ণা; ‘সামুদ্ৰী’ বুলিও খ্যাত হৈ প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ পত্নী হ’ল। সামুদ্ৰীয়ে প্ৰাচীনবৰ্হিষক দহ পুত্ৰ প্ৰসৱ কৰিলে; তেওঁলোক সকলোৱে ‘প্ৰাচেতস’ নামে পৰিচিত আৰু ধনুৰ্বেদত পৰম পাৰদৰ্শী আছিল।
Verse 57
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
ব্ৰহ্মপুত্ৰ ধৰ্ম আদি মহাত্মাসকলৰ মাজত দক্ষে পূৰ্বে স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত পুত্ৰত্ব লাভ কৰিছিল; আৰু ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ শাপত চাক্ষুষ মনুৰ অন্তৰকালতো তেওঁ পুনৰ পুত্ৰত্ব প্ৰাপ্ত হয়। সেয়ে, হে বিপ্ৰসকল, মই এই ব্ৰহ্মপুত্ৰসকলৰ বৃত্তান্ত ক্ৰমে—ন অতি সংক্ষিপ্ত, ন অতি বিস্তৃত—বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 59
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
মই দেৱগণসহ সেই দিব্য বংশসমূহ বৰ্ণনা কৰিছোঁ—যিসকল যজ্ঞাদি ক্ৰিয়াত প্ৰবৃত্ত, প্ৰজাসমৃদ্ধ আৰু মহৎ ঋদ্ধিৰে অলংকৃত। প্ৰজাসকলৰ এই মহা সংনিবেশ প্ৰজাপতিসকলৰ পৰাই উদ্ভৱ; শত কোটি বছৰোও ইয়াৰ গণনা সম্ভৱ নহয়।
Verse 61
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
ৰাজাসকলৰ বংশো দুবিধাভাৱে প্ৰৱৰ্তিত হয়—সূৰ্যবংশ আৰু সোমবংশ—যি পৃথিৱীত পৰম পুণ্যতম বুলি মানা হয়। ইক্ষ্বাকু, অম্বৰীষ, যযাতি, নহুষ আদি—ইয়াত যিসকলৰ পুণ্যশ্লোক শ্ৰুত হয়—তেওঁলোকো সেই বংশদ্বয়ৰ পৰাই জন্ম।
Verse 63
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
আনো বহু ৰাজর্ষি নানাবিধ বীৰ্যৰে সমন্বিত আছিল। কিন্তু যি পুৰাতন কথা আগতেই কোৱা হৈছে আৰু যিয়ে বন্ধনৰ ওপৰলৈ নেনে, সেয়া পুনৰ ক’লে কি ফল? আৰু য’ত ঈশ্বৰ-কথা চলিছে, ত’ত ত’ত আনৰ কীৰ্তন কৰাৰ কি প্ৰয়োজন? এই কথা সদ্জনসকলৰ সন্মত নহয় বুলি জানি, মই অধিক কথা ক’বলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ।
Verse 65
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
ইয়াত সৃষ্ট্যাদি বৰ্ণনাও কেৱল প্ৰসঙ্গবশতঃ—ঈশ্বৰৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰিবলৈ—কথিত হৈছে; সেয়ে উপযুক্ত বিস্তাৰসহ সেই প্ৰেক্ষিততেই বুজিব লাগে।
Frequently Asked Questions
The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).
Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.
Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.