Chaturtha Pada
The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
কুমাৰৰ পূৰ্ব উপদেশে আনন্দিত নাৰদে শ্ৰেষ্ঠ পৌৰাণিক আখ্যান বিচাৰে—পুৰাণৰ শ্ৰেণীবিভাগ, বিভাগ, শ্লোক-প্ৰমাণ, বৰ্ণাশ্ৰম আচাৰ, ব্ৰত আৰু বংশবৃত্তান্ত। সনৎকুমাৰে কয় যে পুৰাণসম্ভাৰ বহু কল্পত বিস্তৃত, সেয়ে নাৰদক সনাতনৰ ওচৰলৈ পঠায়। সনাতনে নাৰায়ণ ধ্যান কৰি নাৰদৰ একাগ্ৰ ভক্তি প্ৰশংসা কৰি ব্ৰহ্মাই মৰীচিক দিয়া প্ৰাচীন উপদেশ বৰ্ণনা কৰে—প্ৰতি কল্পত আদিতে এটা মহাপুৰাণ আছিল; তাৰ পৰা সকলো শাস্ত্ৰ প্ৰসাৰিত; হৰি প্ৰতি দ্বাপৰত ব্যাসৰূপে অৱতৰি তাক চাৰি লক্ষ শ্লোকত স্থিৰ কৰি অষ্টাদশ পুৰাণত বিভাজিত কৰে। তাৰ পিছত ব্ৰাহ্ম পুৰাণৰ অনুক্ৰমণিকা—দুই ভাগ, দেৱ-প্ৰজাপতি, সূৰ্য আৰু বংশ, ৰাম-কৃষ্ণ কাহিনী, দ্বীপ-বৰ্ষ, স্বৰ্গ-পাতাল-নৰক, তীৰ্থবিধি, শ্ৰাদ্ধ-যমলোক, যুগধৰ্ম, প্ৰলয়, যোগ-সাংখ্য, ব্ৰহ্মবাদ; আৰু লিখা/দান, শ্ৰৱণ/পাঠৰ ফল।
The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই পদ্মপুৰাণৰ অনুক্ৰমণিকা বৰ্ণনা কৰে—পাপনাশক উপদেশ, পাঁচ খণ্ডত বিন্যস্ত, সৃষ্টিক্ৰম অনুসাৰে পুলস্ত্যই ভীষ্মক উপদেশ দিয়া, আৰু কাহিনী-ইতিহাস-ৱ্ৰতাচাৰে ধৰ্মসমৃদ্ধ। পুষ্কৰ-মাহাত্ম্য, ব্ৰহ্মযজ্ঞবিধি, বেদপাঠৰ চিহ্ন, দান-ৱ্ৰত, পাৰ্বতীৰ বিবাহ, তাৰক প্ৰসঙ্গ, গোমহিমা আৰু দৈত্যবধ আদি বিষয় গণনা কৰি সৃষ্টিখণ্ড (গ্ৰহপূজা আৰু দানসহ) সূচায়। তাৰ পাছত ভূমিখণ্ডত শিৱশৰ্মা, সুব্ৰত, বৃত্ৰ, পৃথু, নহুষ, যযাতি, গুৰুতীৰ্থ, অশোকসুন্দৰী, হুণ্ড আদি কাহিনীৰ শৃংখলা, লোকৰচনা-ভূবিন্যাস, আৰু নৰ্মদা, কুরুক্ষেত্ৰ, যমুনা, কাশী, গয়া, প্ৰয়াগ আদি তীৰ্থৰ বিস্তৃত তালিকা উল্লেখ কৰে। পৰৱৰ্তী অংশত বৰ্ণাশ্ৰম কৰ্মযোগ, সমুদ্ৰমন্থন, ঊৰ্জ্জাৰ পাঁচ দিন, ৰামৰ অশ্বমেধ আৰু ৰাজ্যাভিষেক, জগন্নাথ-ৱৃন্দাৱন, কৃষ্ণলীলা, মাধৱস্নানফল, শিৱভক্তি (ভস্ম, শিৱগীতা) আৰু উত্তৰখণ্ডত একাদশীসমূহ, মহাদ্বাদশী, কাৰ্তিকব্ৰত, মাঘস্নান, বিষ্ণুধৰ্ম, বিষ্ণুসহস্ৰনাম, অৱতাৰকথা, ৰামনামশত আৰু গীতা/ভাগৱত প্ৰশংসা বৰ্ণিত। শেষত ফলশ্ৰুতি—অনুক্ৰমণিকা শ্ৰৱণ-পাঠে পদ্মপুৰাণ শ্ৰৱণসম পুণ্য; জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত লিখিত পুৰাণ দান কৰিলে বৈষ্ণৱ পদ লাভ হয়।
The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই মহাবৈষ্ণৱ বিষ্ণু-পুৰাণৰ অনুক্ৰমণী ঘোষণা কৰি ইয়াৰ বিস্তাৰ আৰু পাপ-নাশক মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত ছয়টা অংশ উল্লেখ হয়: (১) সৃষ্টি, দেবোৎপত্তি, সমুদ্ৰমন্থন, দক্ষৰ পৰা বংশাৱলী; ধ্ৰুৱ, পৃথু, প্ৰচেতস, প্ৰহ্লাদ, প্ৰিয়ব্ৰত-বংশ আৰু দ্বীপ-বৰ্ষাদি ভূগোল। (২) পাতাল আৰু নৰক, সপ্ত স্বৰ্গ, সূৰ্য-চন্দ্ৰ গতি-জ্যোতিষ, বাৰসমূহৰ লক্ষণ; ভৰতৰ মোক্ষোপদেশ আৰু নিদাঘ–ঋভু সংবাদ। (৩) মন্বন্তৰ, ব্যাসাৱতাৰ, নৰক-মোচন কৰ্ম, সগৰ–ঔৰ্ব ধৰ্মোপদেশ, শ্ৰাদ্ধবিধি, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম, সদাচাৰ আৰু মায়াজনিত মোহ। (৪) সূৰ্যবংশ-চন্দ্ৰবংশৰ ৰাজকথা। (৫) কৃষ্ণাৱতাৰ প্ৰশ্ন, গোকুলৰ পৰা মথুৰা-দ্বাৰকা পৰ্যন্ত লীলা, দৈত্যবধ, বিবাহ আৰু অষ্টাৱক্ৰ কাহিনী। (৬) কলিযুগাচাৰ, চতুৰ্বিধ প্ৰলয়, খাণ্ডিক্যৰ ব্ৰহ্মজ্ঞান; লগতে বিষ্ণুধৰ্মোত্তৰৰ ধৰ্মোপদেশ—ব্ৰত, যম-নিয়ম, ধৰ্মশাস্ত্ৰ-অৰ্থশাস্ত্ৰ, বেদান্ত, জ্যোতিষ, স্তোত্ৰ আৰু মনু। শেষত ফলশ্ৰুতি—পাঠ, শ্ৰৱণ, লিখন, দান আৰু উপদেশে পুণ্য আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি।
The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ব্ৰহ্মাই এজন ব্ৰাহ্মণক সম্বোধন কৰি বায়বীয় (বায়ু) পুৰাণৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে আৰু কয়—ই ৰুদ্ৰৰ পৰম ধাম লাভৰ উপায়। তেওঁ ইয়াৰ পৰিমাণ ২৪,০০০ শ্লোক বুলি ক’য় আৰু শ্বেতকল্পত বায়ুৱে ধৰ্ম উপদেশ দিয়া প্ৰসঙ্গ উল্লেখ কৰে। পুৰাণখন দুটা ভাগত, পঞ্চলক্ষণ ৰীতিত সৰ্গৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মন্বন্তৰীয় বংশাৱলী আৰু গয়াসুৰ-বধৰ বিস্তৃত বিৱৰণলৈকে সমগ্ৰ। ইয়াত মাস-মাহাত্ম্য (বিশেষকৈ মাঘ), দানধৰ্ম, ৰাজধৰ্ম, বিভিন্ন লোকত জীৱসকলৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু ব্ৰত-আচাৰৰ পূৰ্ববিভাগো আছে। উত্তৰভাগত শিৱসংহিতা-সম্মত নর্মদা তীৰ্থ-মাহাত্ম্য—তীৰত তীৰত শিৱৰ ব্যাপ্তি, নর্মদাজলৰ ব্রহ্মস্বৰূপ আৰু মোক্ষদায়িত্ব, আৰু ৰেৱা-শক্তিৰূপে অৱতৰণ। ৩৫টা সংগম আৰু অসংখ্য তীৰ্থ গণনা কৰি শ্ৰাৱণীত গুড়-ধেনু দান, পাঠবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে—চতুৰ্দশ ইন্দ্ৰ পৰ্যন্ত ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি, আৰু অনুক্ৰমণী শ্ৰৱণেই সম্পূৰ্ণ পুৰাণশ্ৰৱণৰ পুণ্য।
The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
ব্ৰহ্মাই মৰীচিক বেদব্যাসকৃত শ্ৰীমদ্ভাগৱত পুৰাণৰ সংক্ষিপ্ত অনুক্ৰমণী উপদেশ দিয়ে—ইয়াক বেদসদৃশ (ব্ৰহ্মসম্মিত), ১৮,০০০ শ্লোকযুক্ত আৰু দ্বাদশ স্কন্ধবিভক্ত বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত স্কন্ধানুসাৰে মুখ্য কাহিনী আৰু তত্ত্ব নিৰ্দিষ্ট কৰে: সূতৰ সভা আৰু ব্যাস–পাণ্ডৱ–পৰীক্ষিত ফ্ৰেম; দ্বিবিধ সৃষ্টি আৰু ভগৱানৰ লীলা; বিদুৰ–মৈত্ৰেয় সংবাদ আৰু কপিল সাঙ্খ্য; ধ্ৰুৱ, পৃথু, প্ৰাচীনবৰ্হি; বিশ্ববৰ্ণনা, নৰক, অজামিল, দক্ষযজ্ঞ; বৃত্ৰাসুৰ আৰু মৰুত; প্ৰহ্লাদ আৰু বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম; মন্বন্তৰ, গজেন্দ্ৰ, সমুদ্ৰমন্থন, বলি; অৱতাৰ আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰ বংশ; কৃষ্ণৰ ব্ৰজলীলা; মথুৰা–দ্বাৰকা, ভূভাৰহৰণ আৰু নিৰোধ; উদ্ধৱ উপদেশ, যাদৱ বিনাশ, কলিলক্ষণ আৰু পৰীক্ষিত মুক্তি; বেদশাখা সংকলন, মাৰ্কণ্ডেয় তপস্যা, সূৰ্যপ্ৰাদুৰ্ভাৱ, সাত্বত তত্ত্ব; শেষত পুৰাণগণনা। অধ্যায়শেষে শ্ৰৱণ-পাঠ-প্ৰবচনকাৰীৰ ফল কোৱা হয় আৰু প্ৰৌষ্টপদী পূৰ্ণিমাত স্বৰ্ণসিংহচিহ্নসহ গ্ৰন্থদান ভাগৱত ব্ৰাহ্মণক কৰিবলৈ বিধান দিয়া হয়।
Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
এই অধ্যায়ত শ্ৰীব্ৰহ্মাই এজন ব্ৰাহ্মণক বृहন্নাৰদীয় পুৰাণৰ বিস্তাৰ (২৫,০০০ শ্লোক, বৃহৎ-कल्प পৰম্পৰা) জনাই তাৰ অনুক্ৰমণী বৰ্ণনা কৰে। সূত–শৌনক সংবাদ-পরম্পৰা আৰু সংক্ষিপ্ত সৃষ্টিবিৱৰণ, প্ৰথম পাদত সনকৰ উপদেশ, দ্বিতীয় পাদ ‘মোক্ষধৰ্ম’, বেদাঙ্গ বিষয় আৰু সনন্দনে নাৰদক কোৱা শুকৰ জন্মকথা উল্লেখ আছে। মহাতন্ত্র অংশত জীৱবন্ধ-মোচন, মন্ত্রশুদ্ধি, দীক্ষা, মন্ত্রনির্গম, পূজাবিধি আৰু গণেশ, সূৰ্য, বিষ্ণু, শিৱ, শক্তিৰ বাবে প্ৰয়োগ, কবচ, নামসহস্ৰ, স্তোত্র আদি কৰ্মসংগ্ৰহ দিয়া হৈছে। তৃতীয় বিভাগত সনৎকুমাৰে পুৰাণলক্ষণ, প্ৰমাণ, দান আৰু মাহভিত্তিক তিথি-নির্ণয় বুজায়। চতুৰ্থ পাদত সনাতনে প্ৰতিপদা-ব্ৰতসমূহৰ পৰা একাদশী-ব্ৰতলৈ লৈ যায় আৰু মন্ধাতা–বশিষ্ঠ, ৰুক্মাঙ্গদ, মোহিনীৰ শাপ-মোচনৰ কাহিনীৰে সমৰ্থন কৰে। গঙ্গা, গয়া, কাশী, পুৰুষোত্তম, প্ৰয়াগ, কুৰুক্ষেত্ৰ, হৰিদ্বাৰ, বদৰী, কামাক্ষা, প্ৰভাস, পুষ্কৰ, গৌতমতীৰ্থ, বেদপাদ-স্তুতি, গোকৰ্ণ, সেতু, নর্মদা, অৱন্তী, মথুৰা, বৃন্দাবন আদি তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু যাত্ৰাবিধিৰ পূৰ্বাভাস আছে। শেষত শ্ৰৱণফল আৰু সাত গাভীসহ বাণ-তূণীৰ দানফল—মুক্তি/স্বৰ্গলাভ—বৰ্ণিত।
The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
এই অধ্যায়ত শ্ৰী ব্ৰহ্মাই মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ অনুক্ৰমণী বৰ্ণনা কৰে—ইয়াৰ প্ৰসিদ্ধ ৯,০০০ শ্লোক-পরিমাণ, পক্ষী-ৰূপে ধৰ্মোপদেশ, আৰু কাহিনী-খণ্ডসমূহৰ ক্ৰম। জৈমিনিৰ জৰিয়তে জনোৱা মাৰ্কণ্ডেয়ৰ প্ৰশ্ন, পক্ষীধৰ্ম আৰু উৎপত্তি, পূৰ্বজন্ম-কথা, সূৰ্যৰ আশ্চৰ্য পৰিৱর্তন, বলৰামৰ তীৰ্থযাত্ৰা, দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকল, হৰিশ্চন্দ্ৰ, আডীবক যুদ্ধ, পিতা–পুত্ৰ প্ৰসঙ্গ, দত্তাত্ৰেয়, হৈহয় বৃত্তান্ত, মদালকা আৰু অলৰ্ক, নৱবিধ সৃষ্টিবৰ্ণনা (কল্পান্তকাল, যক্ষসৃষ্টি, ৰুদ্ৰোদ্ভৱ সৃষ্টি), দ্বীপাচাৰ আৰু ভ্ৰমণ, মন্বন্তৰ-কথা; অষ্টম বিভাগত দুৰ্গাকথা; বৈদিক তেজৰ পৰা প্ৰণৱৰ উৎপত্তি; মাৰ্তণ্ডৰ জন্ম-মাহাত্ম্য; বৈৱস্বত মনুৰ বংশাৱলী; বৎসপ্ৰী, খনিত্ৰ, অবিক্ষি–কিমিচ্ছা-ব্ৰত, নৰিষ্যন্ত, ইক্ষ্বাকু, নল, ৰামচন্দ্ৰ, কুশবংশ; চন্দ্ৰবংশ, পুৰূৰৱা, নহুষ, যযাতি, যদুবংশ; শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাললীলা, মথুৰাৰ ইতিহাস, দ্বাৰকা, অৱতাৰ-সম্পৰ্কীয় কাহিনী; আৰু সংক্ষিপ্ত সাংখ্যসহ প্ৰকাশিত জগতৰ অসত্ত্বৰ উপদেশ। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে শ্ৰৱণ/পাঠদান কৰিলে পৰমগতি; কাৰ্ত্তিকত গ্ৰন্থ লিখি সোণৰ হাতীসহ দান কৰিলে ব্ৰহ্মলোক; অনুক্ৰমণী শ্ৰৱণেও ইষ্টফল লাভ।
The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
এই অধ্যায়ত শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ঈশান-কল্পত পৰম্পৰাগত, অগ্নিদেৱে বসিষ্ঠক উপদেশ দিয়া আগ্নেয়/অগ্নি পুৰাণৰ সুসংবদ্ধ অনুক্ৰমণী বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ ইয়াৰ পৰিমাণ ১৫,০০০ শ্লোক বুলি কৈ, পাঠক আৰু শ্ৰোতা—দুয়োৰে বাবে পবিত্ৰতাদায়ক ফল ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত বিষয়সূচীত অৱতাৰকথা, সৃষ্টিবৰ্ণনা, বৈষ্ণৱ উপাসনা, অগ্নিকৰ্ম, মন্ত্ৰ-মুদ্ৰা তত্ত্ব, দীক্ষা-অভিষেক, মণ্ডল ৰচনা, শুদ্ধিক্ৰিয়া, পৱিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা, মন্দিৰ নিয়ম, প্ৰতিমা-লক্ষণ, ন্যাস, প্ৰতিষ্ঠা আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণ, বিনায়ক-কুব্জিকা উপাসনা, কোটি-হোম, মন্বন্তৰ, আশ্ৰমধৰ্ম (ব্ৰহ্মচৰ্য আদি), শ্ৰাদ্ধ, গ্ৰহযজ্ঞ, প্ৰায়শ্চিত্ত, তিথি-বার-নক্ষত্র আৰু মাসব্ৰত, দীপদান, ব্যূহ উপাসনা, নৰকবৰ্ণনা, নাড়ীচক্ৰ আৰু সন্ধ্যাবিধি, গায়ত্ৰী অৰ্থ, লিঙ্গস্তোত্ৰ, ৰাজাভিষেক মন্ত্ৰ আৰু ৰাজধৰ্ম, স্বপ্ন-শকুন জ্ঞান, ৰত্নদীক্ষা-ৰত্নশাস্ত্ৰ, ৰামনীতি, ধনুৰ্বেদ, ব্যৱহাৰ, দেবাসুৰবিমৰ্দ, আয়ুৰ্বেদ আৰু পশুচিকিৎসা সহ শান্তিকৰ্ম, ছন্দ, সাহিত্য, কোষ, প্ৰলয়তত্ত্ব, দেহবিচাৰ, যোগ আৰু শ্ৰৱণত ব্ৰহ্মজ্ঞানফললৈকে বিস্তৃত বিষয় গণনা কৰা হয়। শেষত মাৰ্গশীৰ্ষত সোণৰ লেখনীসহ গ্ৰন্থদান আৰু তিলধেনুদানৰ বিধান কৰি ইহ-পরলোকৰ কল্যাণফল নিশ্চিত কৰা হয়।
The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ব্ৰহ্মাই ভবিষ্য পুৰাণক সিদ্ধিদায়ক বুলি বৰ্ণনা কৰি, ব্ৰহ্মাৰ পৰা স্বায়ম্ভুৱ মনুলৈ উপদেশ-পরম্পৰা কয়; মনুৱে সকলো পুৰুষাৰ্থৰ সাধন ধৰ্ম বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিছিল। পাছত ব্যাসে ধৰ্ম-সংগ্ৰহ সংকলন কৰি পাঁচ ভাগত বিভাজন কৰে; আৰম্ভণিতে ব্ৰাহ্ম পৰ্ব আৰু অধোৰ-কল্পৰ কাহিনী থাকে। গ্ৰন্থটো সূত–শৌনক সংলাপধাৰাত স্থিত, সৰ্গ আদি পুৰাণলক্ষণযুক্ত, শাস্ত্ৰসাৰ আৰু পুথি/তালপাতত লিখনবিধিৰ উল্লেখসহ বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াত সংস্কাৰসমূহ, পক্ষ-তিথি-সম্পৰ্কীয় বহু কল্পৰ গণনা, বাকী কল্প বৈষ্ণৱ পৰ্বত স্থাপন, আৰু শৈৱ-সৌৰ পৰম্পৰাত বিন্যাসভেদ বৰ্ণিত। পঞ্চম ভাগ ‘প্ৰতিসৰ্গ’ সংক্ষিপ্ত উপসংহাৰে শেষ হয়। গুণ অনুসাৰে দেবতাসকলৰ ক্ৰমবদ্ধ ‘সমতা’ প্ৰতিপাদন কৰি, পুষ্য নক্ষত্ৰত পুৰাণ নকল কৰি গুড়-ধেনু আদি দানসহ দান, পাঠক-গ্ৰন্থ পূজা, উপবাস আৰু শ্রৱণ-পাঠ বিধান কৰে—পাপক্ষয়, ভোগ আৰু মোক্ষদায়ক।
The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa
ব্ৰহ্মাই নিজৰ ‘শিশু’ শ্ৰোতাক উদ্দেশি এই অনুক্ৰমণিকাৰ ক্ৰমত দশম পুৰাণ—ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত পুৰাণ—ৰ পৰিচয় দিয়ে; ই বেদাৰ্থ আৰু বেদমাৰ্গৰ পথপ্ৰদৰ্শক। ই ৰথন্তৰ-कल्पৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, শত-কোটি পুৰাণ পৰম্পৰাত সংক্ষিপ্ত, আৰু ব্যাসদেৱে সূত–মুনি সংলাপৰূপে চাৰিখন খণ্ড—ব্ৰহ্মখণ্ড, প্ৰকৃতি খণ্ড, বিঘ্নেশ খণ্ড, কৃষ্ণ খণ্ড—মুঠ ১৮,০০০ শ্লোকত বিন্যস্ত কৰিছে বুলি কোৱা হয়। অন্তৰ্কথাত সৃষ্টিবৰ্ণনা, নাৰদ-ব্ৰহ্মা বিবাদ, শিৱলোকপ্ৰাপ্তি আৰু শিৱসম্বন্ধীয় জ্ঞানলাভ, সাৱৰ্ণিৰ পুণ্যতীৰ্থযাত্ৰা, তাৰ পিছত প্ৰকৃতিৰ অংশ/কলা আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ সামগ্ৰী বৰ্ণিত। বিঘ্নেশ খণ্ডত গণেশ জন্ম-প্ৰশ্ন, ব্ৰত আৰু সংঘৰ্ষ (জমদগ্ন্য আদি সহ) আছে। কৃষ্ণ খণ্ডত শ্ৰীকৃষ্ণৰ জন্ম, গোকুল লীলা, ৰাধা-গোপীৰ সৈতে ৰাস, মথুৰাৰ ঘটনা, সংস্কাৰ, সান্দীপনীৰ আশ্ৰমত অধ্যয়ন, শত্রুবধ আৰু দ্বাৰকালৈ প্ৰত্যাৱর্তন সংক্ষেপে দিয়া হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—পাঠ, শ্ৰৱণ, লিখন, দান আৰু অনুক্ৰমণিকা শুনিলেও শ্ৰীকৃষ্ণৰ কৃপাৰে মোক্ষ লাভ হয়।
The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ব্ৰহ্মাই লিঙ্গপুৰাণক শৈৱ পুৰাণ হিচাপে পৰিচয় দিয়ে—শ্ৰৱণ আৰু পাঠে ভুক্তি আৰু মুক্তি প্ৰদান কৰে। অগ্নিময় লিঙ্গত অধিষ্ঠিত শিৱই ইয়াৰ প্ৰকাশক, আৰু কাহিনিৰ কাঠামো অগ্নি-কল্পৰ আধাৰত স্থাপিত বুলি কোৱা হৈছে। ব্যাসকৃত, দুটা ভাগত বিন্যস্ত, প্ৰায় ১১,০০০ শ্লোকৰ এই পুৰাণত হৰৰ মহিমাই মুখ্য। তাৰ পিছত অনুক্ৰমণী অনুসাৰে বিষয়সমূহ—আৰম্ভিক প্ৰশ্ন, সংক্ষিপ্ত আদিসৃষ্টি, যোগোপদেশ, কল্পবৰ্ণনা, লিঙ্গ আৰু অম্বাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, সনৎকুমাৰ সংলাপ, দধীচি, যুগধৰ্ম, ভুবনকোষ, সূৰ্য-চন্দ্ৰ বংশ, বিস্তৃত সৃষ্টি, ত্ৰিপুৰ প্ৰসঙ্গ, লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠা, পশু-পাশ বিমোচন, শিৱব্ৰত, আচাৰ, প্ৰায়শ্চিত্ত, অৰিষ্টলক্ষণ আৰু শান্তি, কাশী আৰু শ্ৰীশৈল, অন্ধক, বৰাহ-নৰসিংহ, জলন্ধৰবধ, শিৱসহস্ৰনাম, দক্ষযজ্ঞ বিধ্বংস, কামদহন আৰু পাৰ্বতী বিবাহ। শেষত ফলশ্ৰুতি—ফাল্গুণ পূৰ্ণিমাত তিলধেনুসহ লিখিত প্ৰতিদান মহাপুণ্য; শ্ৰৱণ-পাঠ পাপনাশ কৰি শিৱলোক আৰু শিৱসাযুজ্য দিয়ে।
The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই বৰাহপুৰাণৰ অনুক্ৰমণিকা-সাৰ দিছে—২৪,০০০ শ্লোক, দুটা বিভাগ। আৰম্ভণিতে ভূমী–বৰাহ সংলাপ আৰু ব্যাসক নাৰায়ণাৱতাৰ বুলি কীৰ্তন কৰা হৈছে। ৰম্ভা, দুৰ্জয়, শ্বেত আদি কাহিনীচক্ৰ, যম-সম্পৰ্কিত মুনিপুত্ৰ প্ৰসঙ্গ, লগতে গৌৰীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, বিনায়ক, নাগ, গণ, কুবেৰ/ধনদ, আদিত্য আদি বিষয় বৰ্ণিত। শ্রাদ্ধবিধি, পৰ্বাচৰণ, গো-দান, ব্ৰত, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু ৩২ অপৰাধৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ উপদেশ আছে; মথুৰা আৰু পাপনাশক গোকৰ্ণ তীৰ্থৰ বিশেষ মহিমা কোৱা হৈছে। উত্তৰ বিভাগ পুলস্ত্য–কুরু সংলাপৰ জৰিয়তে পুষ্কৰসহ তীৰ্থমাহাত্ম্য আৰু উৎসৱবিধান বৰ্ণনা কৰে। শেষত শ্রৱণ/পাঠ/লেখনৰ ফল—বিষ্ণুভক্তি বৃদ্ধি আৰু বৈষ্ণৱগতি; লগতে স্বৰ্ণ গৰুড়দান, তিলধেনুদান আৰু চৈত্ৰমাহত ব্ৰাহ্মণক দানৰ বিধান আছে।
The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)
ব্ৰহ্মা মৰীচিক স্কন্দপুৰাণৰ অনুক্ৰমণী দাঙি ধৰে—ইয়াৰ বিশাল বিস্তাৰ, ব্যাসে সংক্ষিপ্ত কৰা সাৰ, আৰু সাত খণ্ডত বিভাজন। মাহেশ্বৰ-খণ্ডত শিৱকেন্দ্ৰিক কাহিনীৰ ধাৰা—দক্ষযজ্ঞ ধ্বংস, লিঙ্গপূজা, সমুদ্ৰমন্থন, স্কন্দৰ জন্ম, তাৰকাসুৰ বধ আৰু লোকবৰ্ণনা। বৈষ্ণৱ-খণ্ডত অৱতাৰকথা, ভক্তিসাধনা, আৰু বিস্তৃত ব্ৰত-কল্প—কাৰ্তিক, মাঘ, একাদশী, উৎসৱবিধি, লগতে মথুৰা/অযোধ্যাৰ মাহাত্ম্য। ব্ৰহ্ম-খণ্ডত সেতু/ধৰ্মাৰণ্য, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম, দান, চাতুৰ্মাস্য, মন্ত্ৰযোগ আৰু শৈৱ আচাৰ—শিৱৰাত্ৰি, প্ৰদোষ। কাশী-খণ্ডত বাৰাণসীৰ পবিত্ৰ ভূগোল আৰু আচাৰনিয়ম; অৱন্তী-খণ্ডত উজ্জয়িনী-মহাকালবনৰ তীৰ্থ আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত; নাগৰ-খণ্ডত হৰিশ্চন্দ্ৰ-বিশ্বামিত্ৰ-ত্ৰিশঙ্কুৰ কাহিনী আৰু আঞ্চলিক তীৰ্থ; প্ৰাভাসিক-খণ্ডত প্ৰভাস আৰু দ্বাৰকা-গোমতীৰ তীৰ্থযাত্ৰা জালৰ সমাপ্তি। শেষত শিৱমহিমা বৰ্ণোৱা এই সাৰ লিখি দান কৰাৰ পুণ্য প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ব্ৰহ্মাই বামনপুৰাণৰ অনুক্ৰমণিকা বৰ্ণনা কৰে—ই ১০,০০০ শ্লোকৰ ত্ৰিবিক্ৰম-প্ৰধান পুরাণ, বিভাগ আৰু দুটা ভাগত বিন্যস্ত। ইয়াত পুরাণ-প্ৰশ্ন, ব্ৰহ্মাৰ শিৰচ্ছেদ আৰু কপাল-পাপমোচন, দক্ষযজ্ঞৰ বিঘ্ন, শিৱৰ কালস্বৰূপ আৰু কামদহন, প্ৰহ্লাদ–নাৰায়ণ তথা দেৱ–অসুৰ সংঘৰ্ষ, সুকেশী–অৰ্ক উপাখ্যান, ভুৱনভূগোল, কাম্যব্ৰত, আৰু দেবী দুৰ্গাৰ পবিত্ৰ কাহিনী আছে। লগতে তপতী, কুৰুক্ষেত্ৰ, সত্যাৰ মাহাত্ম্য, পাৰ্বতীৰ জন্ম–তপস্যা–বিবাহ, গৌৰী/কৌশিকী, কুমাৰ, অন্ধকবধ আৰু গণসমূহত লয়, মৰুতৰ জন্ম, বলিৰ পৰাক্ৰম, লক্ষ্মী-প্ৰসঙ্গ, প্ৰহ্লাদ তীৰ্থ, ধুন্ধু, প্ৰেতোপাখ্যান, নক্ষত্ৰ-পুরুষ আৰু শ্ৰীদামৰ কথা বৰ্ণিত। পাছৰ বৃহদ্-বামন অংশত চাৰিটা সংহিতা—মাহেশ্বৰী, ভাগৱতী, সৌৰী, গাণেশ্বৰী—প্ৰত্যেকত হাজাৰ বিষয়; কৃষ্ণভক্ত-মহিমা, দেবীয়ে খাট উদ্ধাৰ কৰা কাহিনী, সূৰ্যৰ পাপনাশক মাহাত্ম্য, আৰু গণেশৰ কীৰ্তি। শেষত পৰম্পৰা (পুলস্ত্য→নাৰদ→ব্যাস→ৰোমহর্ষণ) আৰু ফলশ্ৰুতি—পাঠ, শ্ৰৱণ, লিখন, দান (বিশেষকৈ শৰৎ বিষুৱত), ঘৃতধেনু দান আদিৰে বিষ্ণুৰ পৰম ধাম লাভ।
Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ব্ৰহ্মাই মৰীচিক লক্ষ্মী-কল্পৰ পাছত অহা, হৰিৰ কূৰ্ম অৱতাৰক কেন্দ্ৰ কৰি ৰচিত কূৰ্মপুৰাণৰ সুসংগঠিত অনুক্ৰমণিকা-সাৰ উপদেশ দিয়ে। চাৰি ভাগত ১৭,০০০ শ্লোকৰ এই গ্ৰন্থ কাহিনীৰ বুননিত চাৰি পুৰুষাৰ্থ বুজাই দিয়ে—লক্ষ্মী–ইন্দ্ৰদ্যুম্ন সংলাপ আৰু কূৰ্ম-সম্পৰ্কিত ঋষিসকলৰ প্ৰসঙ্গসহ। ইয়াত বৰ্ণ–আশ্ৰম আচাৰ, সৃষ্টিৰ উৎপত্তি, কালগণনা–প্ৰলয় আৰু সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৰ স্তোত্ৰ, লগতে শৈৱ বিষয়—শংকৰ-কথা, পাৰ্বতী-সহস্ৰনাম, যোগ—বিভাগভাৱে উল্লেখিত। ভৃগু, স্বায়ম্ভুব মনু, কশ্যপ, আত্রেয় বংশাৱলী, দক্ষযজ্ঞ ধ্বংস আৰু পুনঃসৃষ্টি, শ্ৰীকৃষ্ণৰ লীলা, যুগধৰ্ম, ব্যাস–জৈমিনি সংলাপ, বাৰাণসী–প্ৰয়াগ আদি তীৰ্থভূগোল আৰু বেদশাখা-নিৰূপণো আছে। ঐশ্বৰী গীতা, ব্যাস গীতা, তীৰ্থ-মাহাত্ম্য, ব্ৰাহ্মীয়া সংহিতা-ৰূপ প্ৰতিসৰ্গ, আৰু ভাগৱতী সংহিতাত বৰ্ণজীৱিকা (শংকৰজ-কৃত পঞ্চপাদ ব্যাখ্যাসহ), সৌৰী উপদেশ আৰু বৈষ্ণৱী চতুৰ্থী ব্ৰত বৰ্ণিত। শেষত ফলশ্ৰুতি আৰু দানবিধি—অয়নকালত সোণালী কূৰ্মচিহ্নসহ গ্ৰন্থৰ প্ৰতিলিপি লিখি দান কৰিলে পৰম সিদ্ধি—বুলি কোৱা হৈছে।
Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই মৎস্যপুৰাণৰ বিষয়বস্তু সংক্ষিপ্ত অনুক্ৰমণিকাৰূপে বৰ্ণনা কৰে—মনু‑মৎস্য সংলাপ, ব্ৰহ্মাণ্ড‑সৃষ্টি আৰু বিশ্বতত্ত্ব, ব্ৰহ্মা‑দেৱ‑অসুৰ‑মৰুতৰ উৎপত্তি, মন্বন্তৰ‑যুগ ব্যৱস্থা আৰু যুগানুসাৰী ধৰ্ম। ৰাজবংশ আৰু পিতৃবংশাৱলী শ্ৰাদ্ধ‑কালসহ, লগতে মুখ্য কাহিনিচক্ৰ—তাৰক, পাৰ্বতীৰ তপস্যা‑বিবাহ, স্কন্দৰ জন্ম‑বিজয়, নৰসিংহ, বৰাহ, বামন আৰু অন্ধক। বাৰাণসী‑নৰ্মদা‑প্ৰয়াগ তীৰ্থমাহাত্ম্য; ব্ৰত‑কল্প (বিভিন্ন দ্বাদশী, সপ্তমী, শয়ন, নক্ষত্ৰ ব্ৰত), দান (মেৰু‑দান, কৃষ্ণাজিন‑দান), গ্ৰহশান্তি আৰু গ্ৰহণ‑অভিষেক। বাস্তুশাস্ত্ৰ, প্ৰতিমা‑মন্দিৰ/মণ্ডপৰ প্ৰকাৰ, ভবিষ্যৎ ৰজা, মহাদান আৰু কল্পচক্ৰো উল্লেখিত। শেষত ফলশ্ৰুতি আৰু বিষুৱত স্বৰ্ণমৎস্য‑গৰুসহ গ্ৰন্থদানবিধি—হৰিধামপ্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।
The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
ব্ৰহ্মাই মৰীচিক গৰুড়পুৰাণৰ শুভ অনুক্ৰমণিকা জনায়—ই ভগৱানে গৰুড় (তাৰ্ক্ষ্য)ক দিয়া উপদেশ; গ্ৰন্থৰ পৰিমাণ ১৯,০০০ শ্লোক। বিষয়ক্ৰম: সৃষ্টিবৰ্ণনা; সূৰ্য্যাদি দেৱপূজা, দীক্ষা, শ্ৰাদ্ধ, ব্যূহপূজা, বৈষ্ণৱ পঞ্জৰস্তোত্ৰ, যোগ আৰু বিষ্ণু-সহস্ৰনাম; শিৱ-গণেশ-গোপাল-শ্ৰীধৰাদি উপাসনা; ন্যাস-সন্ধ্যা, দুৰ্গা/দেৱপূজা, পৱিত্ৰাৰোপণ, প্ৰতিমাধ্যান; বাস্তু আৰু মন্দিৰলক্ষণ, প্ৰতিষ্ঠাবিধি; দান-প্ৰায়শ্চিত্ত; লোক-নৰকবৰ্ণনা; জ্যোতিষ, সামুদ্ৰিক, স্বৰ, ৰত্নশাস্ত্ৰ; তীৰ্থমাহাত্ম্য (বিশেষকৈ গয়া); মন্বন্তৰ, পিতৃধৰ্ম, বৰ্ণাশ্ৰমকৰ্তব্য, শৌচ, গ্ৰহযজ্ঞ, নীতিশাস্ত্ৰ, বংশ-অৱতাৰ, আয়ুৰ্বেদ, ব্যাকৰণ-ৱেদাঙ্গ, যুগ-সংক্রান্তি আচাৰ। পাছত প্ৰেতকল্পত যোগীসকলক ধৰ্মোপদেশ, মৃত্যুৰ পাছৰ মন্ত্ৰ-দান, যমপথ, প্ৰেতলক্ষণ আৰু দুখ, পিণ্ডীকৰণ, অন্ত্যেষ্টিৰ যোগ্যতা-কাল, নাৰায়ণবলি, বৃষোৎসৰ্গ, কৰ্মবিপাক, লোকবিন্যাস, প্ৰলয় আৰু শ্ৰৱণ-পাঠ-দানফল বৰ্ণিত।
The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ব্ৰহ্মাই মৰীচিক ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণৰ পৰিসৰ আৰু অন্তৰ্বিভাগ বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ প্ৰক্ৰিয়া, অনুষঙ্গ, উপোদ্ঘাত, উপসংহাৰ—এই চাৰি পাদক পূৰ্ব-মধ্য-উত্তৰ ভাগত বিন্যাস কৰি বিষয়ানুক্ৰমণী কয়। তাত কৰ্ম-ধৰ্ম, নৈমিষ কাহিনী, হিৰণ্যগৰ্ভ আৰু সৃষ্টিক্ৰম, কল্প-মন্বন্তৰ, মানসসৃষ্টি, ৰুদ্ৰজন্ম, মহাদেৱৰ প্ৰকাশ, ঋষিসৃষ্টি; ভুবনকোষ (ভাৰতাদি, সপ্তদ্বীপ, পাতাল আৰু ঊৰ্ধ্বলোক), গ্ৰহগতি, সূৰ্যৰচনা; যুগধৰ্ম আৰু যুগান্ত; বৈদিক বিপত্তি, স্বায়ম্ভুৱ আদি মনু, পৃথিৱী-দোহন; বৈৱস্বত মন্বন্তৰত ৰাজর্ষি বংশ (ইক্ষ্বাকু, অত্রিবংশ, যযাতি, যদু, কাৰ্তবীৰ্য, পৰশুৰাম, বৃষ্ণি, সগৰ), দেৱাসুৰ যুদ্ধ, শ্ৰীকৃষ্ণ অৱতাৰ, স্তোত্ৰ আৰু বলিবংশ; কলিযুগৰ ভৱিষ্য বিষয়; তাৰ পিছত প্ৰলয়, কালমান, চতুৰ্দশ লোক, নৰক, মনোময় নগৰী, প্ৰকৃতি-লয়, শৈৱ পুৰাণ-সংকেত, গুণানুসাৰে গতি, আৰু অন্বয়-ব্যতিৰেকে ব্ৰহ্মনির্দেশ। শেষত পুৰাণ-পরম্পৰা, শ্ৰৱণ-পাঠ-লেখনৰ ফল আৰু দান/উপদেশৰ আচাৰ-নিয়ম কোৱা হয়।
The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
ব্ৰত নিৰ্ণয় স্পষ্ট হ’বলৈ নাৰদে তিথিসমূহৰ ধাপেধাপে বিৱৰণ বিচাৰে। সনাতনে প্ৰতিপদাৰ পৰা তিথি-ক্রম আৰম্ভ কৰি কয়—শুদ্ধ তিথি-ক্রম পালনেই সিদ্ধি দিয়ে। চৈত্ৰত সূৰ্যোদয় সময়ত সৃষ্ট্যাদিৰ সৈতে প্ৰতিপদাৰ প্ৰতিষ্ঠা দেখুৱাই, প্ৰতিপদাৰ মুখ্য আচাৰ ‘পূৰ্ববিদ্ধা’ ৰূপে কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। অশুচি, অমঙ্গল আৰু কলিদোষ নাশৰ বাবে মহাশান্তি, তাৰ পিছত ব্ৰহ্মা-পূজা (পাদ্য-অৰ্ঘ্য, পুষ্প, ধূপ, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, নৈবেদ্য), তাৰপিছত হোম আৰু ব্ৰাহ্মণ-তৃপ্তি, আৰু দেৱতাসকলৰ ক্রমানুসাৰে পূজা বিধান কৰা হৈছে। ওঁকাৰ আৰু পবিত্ৰ জলে অভিমন্ত্রিত কৰি বস্ত্ৰ-সুৱৰ্ণ দান আবশ্যক; দক্ষিণাসহ সমাপ্তিত সৌৰি-ব্ৰত আৰু একে তিথিৰ বিদ্যা-ব্ৰতো উল্লেখিত। কৃষ্ণে শিকোৱা ‘তিলক’ বিধি (কৰবীৰ ফুল, সাত অংকুৰিত ধান্য, ফল, ক্ষমা-মন্ত্র) বৰ্ণিত। ভাদ্ৰপদ শুক্ল প্ৰতিপদাৰ ব্ৰত লক্ষ্মী-বুদ্ধিদায়ক; সোমবাৰে আৰম্ভ কৰি সাড়ে তিনিমাহ, কাৰ্তিকত উপবাস-পূজা আৰু বায়ন দানসহ পালন। শিৱলৈ মৌন-ব্ৰত (১৬ উপচাৰ, কুম্ভত সুৱৰ্ণ শিৱ, গোদান), অশোক-ব্ৰত, নৱৰাত্ৰ (ঘটস্থাপনা, অংকুৰাৰোপণ, দেবীমাহাত্ম্য পাঠ, কুমাৰী পূজা), গোবৰ্ধনত বিষ্ণুৰ অন্নকূট, মাৰ্গশীৰ্ষ কৃষ্ণপক্ষত ধন-ব্ৰত, পৰৱৰ্তী মাহত সূৰ্য/অগ্নি/শিৱ কৰ্ম, আৰু বৈশাখত বিষ্ণুপূজাৰে সাযুজ্য লাভ কোৱা হৈছে। শেষত সকলো প্ৰতিপদা ব্ৰতৰ সাধাৰণ নিয়ম হিচাপে ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু হবিষ্যান্ন পুনৰুক্ত।
The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
সনাতনে এজন ব্ৰাহ্মণক দ্বিতীয়া তিথি-কেন্দ্ৰিক “দ্বিতীয়” দ্বাদশ-মাসীয় ব্ৰতসমূহ উপদেশ দিয়ে। চৈত্র শুক্ল দ্বিতীয়াত শক্তিসহিত ব্ৰহ্মাৰ হৱিস আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যেৰে পূজা কৰি কামসিদ্ধি আৰু ব্ৰহ্মপ্ৰাপ্তিৰ ফল সংকল্প কৰা হয়। তাৰ পাছত মাহভেদে বিধান—বৈশাখত ব্ৰহ্মা বিষ্ণুৰূপে সাত ধান্যসহ (ৰাধা), জ্যেষ্ঠত সূৰ্য/ভাস্কৰ পূজাই সূৰ্যলোক প্ৰদান কৰে, আষাঢ়ত ৰাম–সুভদ্ৰা ৰথযাত্ৰা-মহোৎসৱ, নাভসত বিশ্বকৰ্মা/প্ৰজাপতি “স্বপিতী/অশোক-শয়ন” পূজা আৰু গৃহৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা, ভাদ্ৰপদত ইন্দ্ৰৰূপ পূজা আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰ নৈবেদ্য, আশ্বিনত অক্ষয় দানৰ মাহাত্ম্য, ঊৰ্জত যম–যমুনা ‘যমা’ ব্ৰতত ভগ্নীক সন্মান কৰি ভোজন দিয়া। মাৰ্গশীৰ্ষত পিতৃশ্ৰাদ্ধ, পৌষত গোৰ শৃংগ-সংস্কৃত স্নান আৰু চন্দ্ৰাৰ্ঘ্য, মাঘত ৰঙা ফুল, গাভী আৰু সোণৰ প্ৰতিমাসহ সূৰ্য/প্ৰজাপতি পূজা, ফাল্গুনত বগা সুগন্ধি ফুল আৰু সাষ্টাঙ্গ প্ৰণামেৰে শিৱপূজা। কৃষ্ণপক্ষ দ্বিতীয়াতো বিধি বিস্তাৰিত; মাহৰূপ ধাৰণ কৰা অগ্নিক মূল দ্বিতীয়া-দেৱতা বুলি কৈ ব্ৰহ্মচৰ্যক কৰ্মসিদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)
এই অধ্যায়ত সনাতনে নাৰদক চন্দ্ৰতিথি তৃতীয়াৰ সৈতে জড়িত ব্ৰতসমূহ উপদেশ দিয়ে, বিশেষকৈ নাৰীৰ সৌভাগ্য, সন্তানলাভ আৰু গৃহকল্যাণৰ বাবে। আৰম্ভণিতে চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়াৰ গৌৰী-ব্ৰত—গৌৰীক স্বামীসহ ধাতু/মাটিৰ যুগল প্ৰতিমা কৰি দূৰ্বা আৰু অলংকাৰৰে পূজা, উপবাস, ৰাতি জাগৰণ, গুৰুলৈ দান আৰু শেষত বিসৰ্জন। তাৰ পিছত ১২ বছৰ দীঘলীয়া পালন আৰু সমাপনী দান (ধেনুদ্বাদশ সংকল্প) উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত অক্ষয়া (ৰাধা) তৃতীয়া—এই দিন কৰা কৰ্ম অক্ষয় ফলদায়ক; তিথি-কালক যুগাৰম্ভৰ সৈতে সংযোগ কৰি বিষ্ণু–শ্ৰী পূজা, গঙ্গাস্নান, অক্ষত ব্যৱহাৰ আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন বিধান। তাৰ পিছত মাহভেদে ৰম্ভা-ব্ৰত (জ্যেষ্ঠ), আষাঢ়ত কেশৱ–লক্ষ্মী পূজা, ভাদ্ৰপদত স্বৰ্ণ-গৌৰী (১৬ বছৰ) উদ্যাপন—হোম আৰু বায়ন বিতৰণসহ—হাৰিতালিকা, হস্ত নক্ষত্ৰযুক্ত হস্ত-গৌৰী, কোটীশ্বৰী/লক্ষেশ্বৰী (৪ বছৰ; লক্ষ শস্য আৰু দুধৰ প্ৰতিমা), ঈষা মহাগৌৰী (৫ বছৰ; পাঁচ সুৱাসিনী আৰু কলশাদি পূজা), আৰু বিষ্ণু-গৌৰী, হৰ-গৌৰী, ব্ৰহ্ম-গৌৰী, সৌভাগ্যসুন্দৰী আদি যুগল ব্ৰত বৰ্ণিত। শেষত তৃতীয়া-ব্ৰতৰ সাধাৰণ বিধি—দেৱী পূজা, ব্ৰাহ্মণ সন্মান, দান, হোম আৰু বিসৰ্জন—নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।
The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata
এই অধ্যায়ত সনাতনে এজন ব্রাহ্মণক চান্দ্ৰবছৰজুৰি চতুৰ্থী-ব্ৰতসমূহৰ বিধান উপদেশ দিয়ে আৰু সেয়া মনোকামনা-সিদ্ধিদায়ক ‘ব্ৰত-কল্প’ বুলি বৰ্ণনা কৰে। চৈত্ৰ চতুৰ্থীত বাসুদেৱ-স্বরূপ গণেশ পূজাৰে আৰম্ভ কৰি, পৰৱৰ্তী মাহসমূহক বৈষ্ণৱ ব্যূহৰ সৈতে মিলাইছে—বৈশাখত সংকর্ষণ (শঙ্খ-দান), জ্যেষ্ঠত প্ৰদ্যুম্ন (ফল-মূল দান), আষাঢ়ত অনিরুদ্ধ (সন্ন্যাসীক লাউ/কুম্ভী পাত্ৰ দান)—আৰু বাৰ বছৰীয়া চক্ৰ আৰু উদ্যাপন কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত বিশেষ ব্ৰতসমূহ: জ্যেষ্ঠৰ সতী-ব্ৰত, আষাঢ়ৰ ৰথন্তৰ-কল্প-সংযুক্ত চতুৰ্থী, শ্রাৱণৰ জাতি-চন্দ্ৰোদয় (সম্পূৰ্ণ ধ্যান-প্ৰতিমা-বৰ্ণনাসহ, কেৱল মোদক আহাৰ), আৰু দূৰ্বা-গণপতি (যন্ত্ৰ/ৰেখাচিত্ৰ, ৰঙা নিবেদন, পাঁচ পবিত্ৰ পাতা, দীঘলীয়া গুৰুসেৱা)। ভাদ্ৰপদত বহুলাধেনু-দানৰ ফল গ’লোকপ্ৰাপ্তি; সিদ্ধ-বিনায়ক ব্ৰতত ২১ পাতৰে ২১ নামপূজা, স্বৰ্ণ বিনায়ক প্ৰতিমা-দান আৰু পাঁচ বছৰৰ সাধনা নিৰ্দেশিত। চতুৰ্থীত চন্দ্ৰদৰ্শন নিষিদ্ধ বুলি সতৰ্ক কৰি প্ৰায়শ্চিত্তৰ পুৰাণমন্ত্ৰ দিয়া হৈছে। কপৰ্দীশ (ঈষ) পূজা, মহিলাসকলৰ কৰকা-ব্ৰত (কাৰ্তিক কৃষ্ণপক্ষ), ঊৰ্জ শুক্লপক্ষৰ নাগ-ব্ৰত বিষৰক্ষা বাবে, চাৰি বছৰৰ ক্ৰমশিক্ষা (হোমসহ) আৰু ১৬ নামৰ গণেশ-স্তৱ (বৰ-ব্ৰতসম) বৰ্ণিত। পৌষত মোদক-দক্ষিণা, মাঘ কৃষ্ণত সংকষ্ট ব্ৰত (চন্দ্ৰোদয় পূজা আৰু চন্দ্ৰক অৰ্ঘ্য), মাঘ শুক্লত গৌৰী-ব্ৰত (ঢুণ্ঢি/কুণ্ডা/ললিতা/শান্তি নাম), ফাল্গুণত ঢুণ্ঢিৰাজ পূজা; ৰবি/মঙ্গল চতুৰ্থীৰ বিশেষ ফল আৰু সকলো চতুৰ্থীত বিঘ্নেশ-ভক্তিৰ সার্বজনীনতাৰে অধ্যায় শেষ হয়।
The exposition of the Pañcamī vow to be observed in the twelve months
সনাতনে নাৰদক পঞ্চমী-ব্ৰতসমূহৰ বাৰো মাহৰ ক্ৰমবদ্ধ বিধান বুজাই দিয়ে। চৈত্ৰ শুক্ল পঞ্চমীত মৎস্যজয়ন্তী আৰু শ্ৰীপঞ্চমী—লক্ষ্মীপূজা, সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু পায়স নৈবেদ্য। তাৰ পাছত পৃথ্বী, চন্দ্ৰ আৰু হয়গ্ৰীৱ-ব্ৰতৰ উল্লেখ; বৈশাখত শেষ/অনন্ত পূজা, জ্যেষ্ঠত পিতৃতৰ্পণ আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন। আষাঢ়ৰ বায়ু-ব্ৰতত পঞ্চবৰ্ণ ধ্বজ, লোকপাল পূজা, যাম-উপবাস আৰু স্বপ্ন-পৰীক্ষা; অশুভ লক্ষণ হ’লে শিৱ-উপবাস বঢ়াই আঠজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন। শ্ৰাৱণ কৃষ্ণ পঞ্চমীৰ অন্নাব্ৰতত অন্ন প্ৰস্তুতি-প্ৰোক্ষণ, পিতৃ-ঋষি পূজা, যাচকক অন্নদান, প্ৰদোষত লিঙ্গ পূজা আৰু পঞ্চাক্ষৰী জপ, ধান্যসমৃদ্ধিৰ প্ৰাৰ্থনা; শ্ৰাৱণ শুক্ল পঞ্চমীত ইন্দ্ৰাণী পূজা আৰু ধনদান। ভাদ্ৰপদত নাগক দুধাৰ্পণ আৰু সপ্তৰ্ষি-কেন্দ্ৰিক সাত বছৰৰ ব্ৰত—মাটিৰ বেদী, অৰ্ঘ্য, অকৃষ্ট শস্য, সোণৰ প্ৰতিমা, পঞ্চামৃত স্নান, হোম, গুৰু-ব্ৰাহ্মণ সন্মান; ফল দিৱ্য বিমানলাভ। পাছত আশ্বিনত উপাঙ্গ-ললিতা ব্ৰত, কাৰ্তিকত জয়া-ব্ৰত (স্নানে পাপনাশ), মাৰ্গশীৰ্ষত নিৰ্ভয়তাৰ বাবে নাগপূজা, পৌষত বিষ্ণুপূজা। উপসংহাৰত—প্ৰতি মাহৰ দুয়ো পক্ষৰ পঞ্চমীত পিতৃ আৰু নাগপূজা মঙ্গলদায়ক।
The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
সনাতনে নাৰদক বাৰোটা মাহ ধৰি ষষ্ঠী-ব্ৰতৰ বিধান বুজাই দিয়ে। চৈত্ৰ শুক্ল ষষ্ঠী (কুমাৰ-ব্ৰত)ত ষণ্মুখ/স্কন্দ পূজাত ইষ্টসিদ্ধি আৰু সৎগুণী সন্তান লাভ; জ্যেষ্ঠত সূৰ্যপূজাত মাতৃসুখ; আষাঢ়ত স্কন্দ-ব্ৰতে বংশবৃদ্ধি; শ্ৰাৱণত শৰজন্মা দেৱতাক ষোড়শোপচাৰে আৰাধনা। ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণ ষষ্ঠীৰ ললিতা-ব্ৰত নাৰীৰ বাবে বিস্তাৰে—প্ৰাতঃস্নান, শ্বেত বস্ত্ৰ, সংগমতীৰৰ বালুচৰত পূজা, বাঁহৰ পাত্ৰত পিণ্ডৰূপ গঠন, ফুলৰ তালিকা, ১০৮ আৰু ২৮ সংখ্যাত জপ, নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থত প্ৰাৰ্থনা, বহুল নৈবেদ্য, দীপ-ধূপ, আৰু সাৰাৰাতি জাগৰণ (নিদ্ৰা নিষেধ); পাছত দান, ব্ৰাহ্মণ/কন্যাভোজন আৰু সধৱীৰ সন্মান। আশ্বিন শুক্ল ষষ্ঠীত কাত্যায়নী পূজাত স্বামী-সন্তানলাভ; অন্য মাহত চন্দনা, বৰুণা আদি নামৰ ষষ্ঠী আৰু সূৰ্য/বিষ্ণু/বৰুণ/পশুপতি পূজা; শেষত শিৱলোকপ্ৰাপ্তি ফল বুলি কোৱা হৈছে।
The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
সনাতনে নাৰদক বুজাইছে যে সপ্তমী সূৰ্য-তিথি; সূৰ্যোপাসনা আৰু মাহে-মাহে পালন কৰা ব্ৰতৰ বাবে ই অতি উপযোগী। চৈত্ৰ শুক্ল সপ্তমীত শুদ্ধ মাটিৰ বেদীত বাহিৰে স্নান, অষ্টদল পদ্ম-মণ্ডল, মাজত বিভাৱ প্ৰতিষ্ঠা, দিশসমূহত যুগ্ম সত্তা (গন্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, নাগ/কাদ্ৰবেয়, যাতুধান, ঋষি) স্থাপন আৰু ঈশান কোণত গ্ৰহ-স্থাপন বিধান আছে। তাৰপিছত ষোড়শোপচাৰ পূজা, ৮০০ ঘৃতাহুতি সহ হোম, সূৰ্যলৈ ৬৪ আৰু অন্যসকললৈও নিয়ত আহুতি, দক্ষিণা—ফলস্বৰূপ সুখ আৰু দেহান্তৰ পিছত ‘সূৰ্যমণ্ডল-পথে’ পৰমধাম প্ৰাপ্তি কোৱা হৈছে। পাছত মাহভেদে পৃথক সপ্তমী-ব্ৰত: বৈশাখত গঙ্গা-ব্ৰত (হাজাৰ কলহ), কমল-ব্ৰত (সৰু সোণৰ কমল, কপিলা-দান, উপবাস), নিম্বপাত ব্ৰত (মন্ত্ৰ আৰু মৌন), শর্কৰা-সপ্তমী, জ্যেষ্ঠত ইন্দ্ৰৰ সূৰ্যৰূপ জন্ম, আষাঢ়ত বিবস্বান প্ৰাদুৰ্ভাৱ, শ্ৰাৱণত অব্যঙ্গ ব্ৰত আৰু হস্ত নক্ষত্ৰ মহিমা, ভাদ্ৰত অমুক্তাভৰণ/সোমাংশ মহেশ পূজা, ফল-সপ্তমী (ফল অৰ্পণ, ৰক্ষা-সূত্ৰ), আশ্বিনত শুভ-সপ্তমী আৰু পঞ্চগব্য, কাৰ্তিকত শাক-ব্ৰত, মাৰ্গশীৰ্ষত মিত্ৰ-ব্ৰত (বিষ্ণুৰ সোঁ চকু মিত্ৰ), পৌষত অভয়-ব্ৰত (ত্রিসন্ধ্যা পূজা, মোদক-দান), মাঘ কৃষ্ণত সৰ্বাপ্তি (সোণৰ সূৰ্যচক্ৰ, জাগৰণ), অচল/ত্রিলোচন জয়ন্তী আৰু ৰথ-সপ্তমী (ৰথ-দান), ভাস্কৰী সপ্তমী (প্ৰাতঃস্নান, অর্ক/বদৰী পাতা), পুত্ৰ-সপ্তমী, আৰু ফাল্গুনত অর্কপুট/ত্রিবৰ্গদা। উপসংহাৰ: প্ৰতিমাহ সপ্তমীত ভাস্কৰ পূজা স্বতন্ত্ৰভাৱে ইচ্ছিত ফল দিয়ে।
द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)
এই অধ্যায়ত সনাতনে এজন ব্রাহ্মণক চন্দ্ৰবছৰৰ দ্বাদশ মাসত পালিত অষ্টমী-কেন্দ্ৰিক ব্ৰতসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। চৈত্র শুক্লাষ্টমীত ভৱানীৰ জন্মোৎসৱ—প্ৰদক্ষিণা, যাত্ৰা, দৰ্শন আৰু অশোক-বুদ বিধি (অশোকাষ্টমী/মহাষ্টমী)ৰে আৰম্ভ। বৈশাখ-জ্যেষ্ঠত উপবাস আৰু অপৰাজিতা দেৱী তথা শিৱ/দেৱী ৰূপৰ পূজা; আষাঢ়ত ৰাতিৰ জলস্নান, অভিষেক, ব্রাহ্মণভোজন আৰু স্বৰ্ণদক্ষিণাসহ বিস্তৃত কৰ্ম। ভাদ্ৰপদত সন্তানপ্ৰদ ব্ৰত, ‘দশাফল’ নামৰ দহদিনীয়া কৃষ্ণব্ৰত—১০৮ আহুতিৰ হোম, তুলসীপত্ৰ পূজা, পুৰিকা নৈবেদ্য, গুৰুদান আৰু দীঘলীয়া অনুশীলন; তাৰ পিছত সম্পূৰ্ণ কৃষ্ণ জন্মাষ্টমী বিধি—মণ্ডপ/মণ্ডল/কলশ স্থাপন, মধ্যৰাত্ৰি অভিষেক, নৈবেদ্য, জাগৰণ, প্ৰতিমাদান আৰু স্বৰ্ণধেনুদান। তাৰপিছত ৰাধাব্ৰত, দূৰ্বাষ্টমী (সন্তানমন্ত্ৰ), ১৬ দিনীয়া মহালক্ষ্মী ব্ৰত—১৬ গাঁঠৰ ডোৰক, উদ্যাপন, চন্দ্ৰাৰ্ঘ্য আৰু ষোড়শোপচাৰ। শেষত দুৰ্গা মহাষ্টমী, কৰকব্ৰত, গোপাষ্টমী, অনঘা বিধি, কালভৈৰৱ উপবাস, অষ্টকা শ্ৰাদ্ধ-শিৱপূজা, ভদ্ৰকালী/ভীষ্ম তৰ্পণ, ভীমা আৰু শিৱ-শিৱা পূজা, শীতলা অষ্টমীৰ মন্ত্ৰ-স্বৰূপ আদি উল্লেখ কৰি প্ৰতিমাস শিৱ-শিৱা অষ্টমী পূজাৰ সাধাৰণ বিধান দিয়া হৈছে।
The Narration of the Navamī Vow Observed Across the Twelve Months
সনাতনে নাৰদ আৰু ব্ৰাহ্মণসভাক বাৰোটা মাহ জুৰি নৱমী-ব্ৰতৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে। চৈত্ৰ শুক্ল নৱমী শ্ৰী ৰামনৱমী—উপবাস বা মধ্যাহ্নোৎসৱৰ পিছত একভুক্ত, মিঠাই-অন্নে ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু গাই, ভূমি, তিল, সোণ, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আদি দান; পাপনাশ আৰু বিষ্ণুলোক লাভ হয়। তাৰ পিছত শাক্ত পৰিপ্ৰেক্ষিতত মাতৃ-ব্ৰত (ভৈৰৱ-সম্পৰ্ক), চৌষট্টি যোগিনী আৰু ভদ্ৰকালী পূজা, পদ্মপত্ৰে চণ্ডিকা আৰাধনা কোৱা হৈছে। তাৰপিছত জ্যেষ্ঠত উমা-ব্ৰত, ৰাতি ঐৰাৱতত শ্বেত ইন্দ্ৰক ধ্যান কৰি পূজা; শ্ৰাৱণত কৌমাৰী ৰূপ চণ্ডিকা পূজা (ৰাতিভোজন বা পক্ষ-উপবাস), ভাদ্ৰত দুৰ্গাৰ নন্দা নৱমী। আশ্বিনৰ মহাপূৰ্বাত শমী পূজা, ৰাতি আয়ুধ-চিহ্ন বন্দনা, ভদ্ৰকালীৰ উদ্দেশে বলি আৰু দক্ষিণাৰে সমাপ্তি। কাৰ্তিকৰ অক্ষয়া নৱমীত অশ্বত্থমূল তৰ্পণ আৰু সূৰ্যক অৰ্ঘ্য; পিছত মাৰ্গশীৰ্ষত নন্দিনী, পৌষত মহামায়া, মাঘত মহানন্দা, ফাল্গুনত আনন্দা—অক্ষয় পুণ্য আৰু মনোবাঞ্ছা সিদ্ধিৰ ফল ঘোষণা কৰা হৈছে।
Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
এই অধ্যায়ত সনাতনে নাৰদক শুক্ল দশমীৰ ব্ৰতসমূহ মাহে-মাহে বিধানসহ বুজাইছে। চৈত্ৰত ধৰ্মৰাজ (যম)ক ঋতুযুক্ত উপহাৰে পূজা, উপবাস, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু নিৰ্দিষ্ট দক্ষিণা দিলে দিব্য আত্মীয়তা লাভ হয়। মাধৱত শ্বেত সুগন্ধি ফুলে বিষ্ণুপূজা আৰু অধিক প্ৰদক্ষিণাই বৈষ্ণবলোক প্ৰাপ্তি হয়। জ্যেষ্ঠত গঙ্গাৱতৰণ আৰু দাশহৰাৰ ‘দশযোগ’ৰ মহিমা—নক্ষত্ৰ, বাৰ, কৰণ, যোগ আৰু ৰাশিস্থিতি সহ; স্নান কৰিলে হৰিধাম লাভ হয়। আষাঢ়ত স্নান-জপ-হোম-দান স্বৰ্গফলদায়ক; শ্ৰাৱণত উপবাসসহ শিৱপূজা আৰু দান; ভাদ্ৰত দশাৱতাৰ ব্ৰতত তৰ্পণ কৰি দহটা সোণৰ অৱতাৰ প্ৰতিমা দান। আশ্বিনত বিজয়া দশমীত গোবৰ-চক্ৰৱাল সাজি ৰাম আৰু ভ্ৰাতৃগণৰ পূজা, গৃহস্থৰ অংশগ্ৰহণে জয় আৰু ধনলাভ। কাৰ্তিকত সাৰ্বভৌম ব্ৰত—মধ্যৰাতি দিগ্বলি, অষ্টদল মণ্ডল, দিকপাল আৰু অনন্তৰ মন্ত্ৰে পাপনাশ; শেষত ব্ৰাহ্মণপূজাই ৰাজসদৃশ পুণ্য দিয়ে। পাছত মাৰ্গশীৰ্ষত আৰোগ্যক, পৌষত কেশৱৰ দহ ৰূপসহ বিশ্বেদেৱ পূজা, মাঘত দেবাঙ্গিৰস পূজা, আৰু অন্তত চতুৰ্দশ যম পূজা, তৰ্পণ আৰু সূৰ্য-অৰ্ঘ্যৰ দ্বাৰা সমৃদ্ধি আৰু বিষ্ণুলোক লাভ হয়।
The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
সনাতন নাৰদক একাদশী-ব্ৰতৰ মান্য বিধান শিকায়—ফুলেৰে সজোৱা মণ্ডপ সাজি লোৱা, নিয়মমতে স্নান, মন্ত্রসহ বিষ্ণুপূজা, হোম, প্ৰদক্ষিণা, স্তোত্ৰপাঠ, সংগীত, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম, জয়ধ্বনি আৰু ৰাতি জাগৰণ। তাৰ পিছত বাৰটা মাহৰ একাদশী আৰু দ্বাদশীত পাৰণৰ বিধি ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা হয়—সাধাৰণতে ষোড়শোপচাৰ পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু দক্ষিণাদান; ফলস্বৰূপ পাপনাশ, সমৃদ্ধি, সন্তানলাভ আৰু বৈকুণ্ঠপ্ৰাপ্তি কোৱা হৈছে। বৰূথিনীত সোণ-অন্ন-গোদান আদি দানবিশেষ, নিৰ্জলাৰ পুণ্য চব্বিশ একাদশীৰ সমান, যোগিনীৰ দানমাহাত্ম্য, শয়নী একাদশীত প্ৰতিষ্ঠা আৰু পৌৰুষসূক্ত-পূজাৰে চাতুৰ্মাস্য প্ৰৱেশ, আৰু প্ৰবোধিনীত বৈদিক মন্ত্রেৰে ‘জাগৰণ’ বিধি আৰু উৎসৱ-অৰ্পণ বৰ্ণিত। শেষত দশমী–একাদশী–দ্বাদশী তিনিদিনীয়া সংযম—আহাৰ কমোৱা, পাত্ৰ/আহাৰ নিষেধ, সত্য-অহিংসা-শৌচ পালন, নিন্দা আৰু বিষয়াসক্তি ত্যাগ—নিয়মিত কৰা হৈছে।
The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
এই অধ্যায়ত সনাতনে নাৰদক দ্বাদশী-কেন্দ্ৰিত ব্ৰতকল্প বুজাইছে। চৈত্ৰ শুক্ল দ্বাদশীত মদন-ব্ৰত—শুদ্ধ ঘট স্থাপন (চাউল, ফল, আখ, শ্বেত বস্ত্ৰ, চন্দন), অচ্যুত পূজা, উপবাস, পৰদিন ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু দক্ষিণা, আৰু বছৰৰ শেষত শয্যা, গাই, সোণ আৰু কামদেৱ-প্ৰতিমা দান। তাৰ পিছত ভৰ্তৃ-দ্বাদশিকাত শ্ৰীসহিত হৰিক শয্যাত পূজি ৰাতি জাগৰণ গীত-নৃত্যসহ, সোণৰ হৰি-মূৰ্তি আৰু শয্যা দানৰ দ্বাৰা দাম্পত্য স্থিৰতা লাভৰ কথা কোৱা হৈছে। আগলৈ মাহে মাহে বিষ্ণুৰ নাম-ৰূপ (মাধৱ, ত্ৰিবিক্ৰম, শ্ৰীধৰ, বামন, পদ্মনাভ, দামোদৰ আদি), নিৰ্দিষ্ট আহাৰ, প্ৰায় বাৰজন ব্ৰাহ্মণ, পাত্ৰ-বস্ত্ৰ আৰু সোণ-ৰূপৰ দক্ষিণাৰ বিধান আছে। কাৰ্তিকৰ গোবৎস-দ্বাদশীত গাই-বাছুৰ চিহ্ন পূজা, সুৰভী অৰ্ঘ্য মন্ত্ৰ আৰু দুগ্ধবর্জন। নীৰাজন-ব্ৰত মহাশান্তি ৰূপে হৰিক দীপাৰতি আৰু সূৰ্য, শিৱ, মাতৃগণ, পিতৃ, নাগ আদি ক্ৰমপূজা; গোসাম্পদ আৰু ৰাজচিহ্নো উল্লেখিত। সাধ্য-ব্ৰত আৰু দ্বাদশ আদিত্য-ব্ৰতত বাৰটা নাম/ৰূপ, সোণৰ প্ৰতিমাৰে উদ্যাপন আৰু ব্ৰাহ্মণ তৰ্পণ; সূৰ্যলোক ভোগৰ পৰা ব্ৰহ্মসাক্ষাৎকাৰলৈ ফলশ্ৰুতি। অখণ্ড-ব্ৰতত জনাৰ্দনৰ সোণৰ প্ৰতিমা আৰু বাৰ মাহ ৰাতিভোজন; ৰূপ-ব্ৰতত ১০৮ গোবৰ পিণ্ড, দ্বাদশাক্ষৰী মন্ত্ৰে হোম আৰু গুৰুলৈ প্ৰতিমা দান। সুজন্ম-দ্বাদশীত মাহেকীয়া দান (ঘী, ধান্য, তিল, সোণ-ৰূপ, বস্ত্ৰ, চন্দন) আৰু শেষত সোণৰ সূৰ্য প্ৰতিমা। শেষত মহাদ্বাদশী (ত্ৰিস্পৃশা, উন্মীলিনী, বঞ্জুলী, পক্ষবর্ধিনী, জয়া, বিজয়া, জয়ন্তী, অপৰাজিতা) লক্ষণ, তিথি-সংযোগত একাদশীৰ পৰা দ্বাদশীলৈ উপবাস স্থানান্তৰৰ নিয়ম, আৰু একাদশী-দ্বাদশীক আজীৱন নিয়ম বুলি কোৱা হৈছে।
The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
সনাতনে নাৰদক ত্ৰয়োদশী ব্ৰত-কল্প মাহভিত্তিক আৰু ঋতুক্ৰমৰ যুক্তিৰে উপদেশ দিয়ে। চৈত্ৰ/মধু শুক্ল ত্ৰয়োদশীত মদন/অনঙ্গ (কামদেৱ) পূজা—চন্দনেৰে ৰূপ গঢ়া, পুষ্পধনু-বাণৰ চিত্ৰণ, মধ্যাহ্ন পূজা, বসন্ত আৰু শিৱ-নামসহ মন্ত্র-নমস্কাৰ, আৰু ব্ৰাহ্মণ দম্পতীৰ সন্মান—ৰে অধ্যায় আৰম্ভ। তাৰ পিছত বছৰৰ জুৰি কামদেৱৰ নানা নাম, নৈবেদ্য-উপহাৰ, দানবিধি (বিশেষকৈ ছাগলী দান) আৰু নদীস্নানজনিত পুণ্যফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মহা বাৰুণী (বাৰুণীত শনি-যোগ) আৰু মহামহা (শতভিষজ নক্ষত্ৰ+শনিবাৰ+ফাল্গুন শুক্লপক্ষ) আদি শুভকাল-বৃদ্ধিকাৰকো উল্লেখ আছে। ৰাধা মাহৰ কামদেৱ ব্ৰত, জ্যেষ্ঠ শুক্ল ত্ৰয়োদশীৰ দৌৰ্ভাগ্য-শমন (সূৰ্য-সম্পৰ্কীয় ফুল আৰু প্ৰাৰ্থনা), উমা–মহেশ্বৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বহুদিনীয়া ব্ৰত আৰু পাঁচ বছৰৰ চক্ৰ, শ্ৰাৱণৰ ৰতি–কাম ব্ৰত (১৪ বছৰৰ পূৰ্ণতা, প্ৰতিমা আৰু গোধন), ভাদ্ৰপদৰ গোত্ৰিৰাত্ৰ লক্ষ্মী–নাৰায়ণ ব্ৰত (পঞ্চামৃত আৰু গোধন-মন্ত্র), আৰু ঈষ/আশ্বিনৰ অশোক ব্ৰত (নাৰীৰ বৈধব্যৰ পৰা ৰক্ষা) বৰ্ণিত। কাৰ্তিক ত্ৰয়োদশী প্ৰদোষত দীপদান মুখ্য আৰু শেষত শিৱ-শতনাম স্তোত্ৰ আছে। শেষত মাৰ্গশীৰ্ষত অনঙ্গ পূজা, পৌষত হৰিক ঘৃতপাত্ৰ দান, মাঘত তিনিদিন স্নান ব্ৰত, ফাল্গুনত কুবেৰ পূজা আৰু স্বৰ্ণ প্ৰতিমা দান—ইয়াৰ ফল সমৃদ্ধি, সুৰক্ষা আৰু শেষত শিৱলোকপ্ৰাপ্তি বুলি কোৱা হৈছে।
The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
এই অধ্যায়ত সনাতনে নাৰদক বাৰো মাহ জুৰি বিভিন্ন দেৱতাৰ উদ্দেশ্যে চতুৰ্দশী-ব্ৰতসমূহৰ বিধান ক্ৰমে উপদেশ দিয়ে। আৰম্ভণিতে শিৱচতুৰ্দশী—সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু বিল্বপাত্ৰে পূজা, উপবাস/একভুক্ত, মাতৃপূজন, আৰু পৰদিন ব্ৰাহ্মণক মন্ত্রপ্ৰদানসহ সমাপন। তাৰ পিছত নৃসিংহচতুৰ্দশীত ষোড়শোপচাৰ পূজা আৰু পঞ্চামৃত অভিষেক, ওঁকাৰেশ্বৰ তীৰ্থমাহাত্ম্য, লিঙ্গব্ৰত (আটাৰ লিঙ্গসহ), ৰুদ্ৰব্ৰতত পঞ্চাগ্নি তপস্যা আৰু স্বৰ্ণধেনু দান, ঋতুঅনুসাৰে পুষ্পাৰ্পণ আৰু ভাদ্ৰপদত দেৱীক পবিত্ৰাৰোপণ বৰ্ণিত। অনন্তব্ৰতৰ বিস্তৃত বিধান—একভুক্ত হৈ গমৰ নৈবেদ্য, নাৰী-পুরুষভেদে চৌদ গাঁঠৰ ডোৰা বাঁধা, চৌদ বছৰ অনুষ্ঠান আৰু উদ্যাপনত সৰ্বতোভদ্ৰ মণ্ডল, কলশ, অনন্ত প্ৰতিমা, উপদেৱতা পূজা, হোম আৰু বহু দান। কদলীব্ৰতত কদলী-বনত ৰম্ভা পূজা আৰু কন্যা/সুমঙ্গলীৰ ভোজন। লগতে কিছুমান মৃত্যুৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰাদ্ধবিধি, ধৰ্ম-যম সম্পৰ্কীয় দান আৰু দীপকৰ্ম (বিশেষকৈ কাৰ্তিকত), মণিকৰ্ণিকাত পাশুপত প্ৰসঙ্গ, ব্ৰহ্মকূৰ্চ (পঞ্চগব্য), পাষাণব্ৰত, বিরূপাক্ষব্ৰত, মাঘত যমতৰ্পণ, আৰু শেষত কৃষ্ণচতুৰ্দশীৰ মহাশিৱৰাত্ৰি তথা চৌদ কলশসহ সাধাৰণ উদ্যাপনবিধি উল্লেখ আছে।
Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
সনাতনে নাৰদক ক্ৰমে আহি থকা পূৰ্ণিমাসমূহৰ সৈতে জড়িত ‘পূৰ্ণ-ব্ৰত’সমূহ উপদেশ দিয়ে। চৈত্ৰ পূৰ্ণিমাক মন্বন্তৰ-চক্ৰৰ সন্ধি বুলি কৈ, সোমতৃপ্তিৰ বাবে পকা অন্ন মিহলি জলসহ কলস দানৰ বিধান আছে। বৈশাখ পূৰ্ণিমা সৰ্বফলপ্ৰদ—ব্ৰাহ্মণক দিয়া দান তদ্ৰূপ ফল দিয়ে; ধৰ্মৰাজ-ব্ৰতত পকা ভোজন, জলকলস আৰু গো-সম দান, বিশেষকৈ খুৰ-শিংসহ কৃষ্ণাজিন, তিল, বস্ত্ৰ আৰু সোণসহ বিদ্বান দ্বিজক সন্মানপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। অতিশয় পুণ্যফলৰ কথা—সপ্তদ্বীপসহ পৃথিৱীদান সদৃশ ফল, সোণযুক্ত জলকলস দানে শোক নাশ হয়। জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত স্ত্ৰীসকলৰ বাবে বট-সাৱিত্ৰী ব্ৰত: উপবাস, বটগছত জল দিয়া, পবিত্ৰ সূতা বাঁধা, ১০৮ প্ৰদক্ষিণা, অখণ্ড সৌভাগ্যৰ প্ৰাৰ্থনা, সধৱা নাৰীক ভোজন কৰোৱা, আৰু পৰদিন আহাৰ কৰি সৌভাগ্যলাভ। আষাঢ় পূৰ্ণিমাত গোপদ্ম ব্ৰত: শ্ৰী-গৰুড়সহ চতুৰ্ভুজ স্বৰ্ণ হৰিৰ ধ্যান-পূজা, পুৰুষসূক্ত পাঠ, গুৰুক সন্মান, ব্ৰাহ্মণভোজন; বিষ্ণুকৃপাৰে ইহ-পর ইষ্টসিদ্ধি।
The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
সূতে কয়—সনকাদি কুমাৰসকলে নাৰদৰ প্ৰশ্নক সন্মান কৰি শিৱলোকলৈ গৈ শিৱ-আগমৰ সাৰ লাভ কৰি ‘জীৱন্ত তীৰ্থ’ৰ দৰে বিচৰণ কৰে। নাৰদে তেওঁলোকৰ পৰা সাক্ষাৎকাৰ-জ্ঞান পাই ব্ৰহ্মাক নিবেদন কৰি কৈলাসলৈ যায়। কৈলাসৰ দিৱ্য বৰ্ণনা—দেৱবৃক্ষ, পখী, সিদ্ধ, অপ্সৰা আৰু অলকনন্দা—তাৰ পিছত নাৰদে কপৰ্দিন/বিৰূপাক্ষ/চন্দ্ৰশেখৰক যোগীসকলৰ মাজত আসীন দেখি দৰ্শন পায়। শিৱে স্নেহে গ্ৰহণ কৰে; নাৰদে পশু–পাশ বন্ধনৰ পৰা মুক্তিদায়ক শাম্ভৱ জ্ঞান বিচাৰে, শিৱে অষ্টাঙ্গ-যোগ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পাছত নাৰদে নাৰায়ণৰ ওচৰত গৈ পুৰাণ-মাহাত্ম্য শোনে—বেদসম প্ৰামাণ্য, মন্দিৰ আৰু বিদ্বৎসভাত শ্ৰৱণ-পাঠৰ ফল, মথুৰা, প্ৰয়াগ, সেতু, কাঞ্চী, পুষ্কৰ আদি তীৰ্থযাত্ৰাৰ পুণ্য, আৰু বক্তাক দান, হোম, ব্ৰাহ্মণভোজনে সন্মান। শেষত নাৰায়ণক পৰম ঘোষণা কৰি নাৰদপুৰাণক পুৰাণসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ কোৱা হয়; যজ্ঞসত্ৰৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত সূত ব্যাসৰ ওচৰলৈ উভতি যায়।