The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
সনাতনে এজন ব্ৰাহ্মণক দ্বিতীয়া তিথি-কেন্দ্ৰিক “দ্বিতীয়” দ্বাদশ-মাসীয় ব্ৰতসমূহ উপদেশ দিয়ে। চৈত্র শুক্ল দ্বিতীয়াত শক্তিসহিত ব্ৰহ্মাৰ হৱিস আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যেৰে পূজা কৰি কামসিদ্ধি আৰু ব্ৰহ্মপ্ৰাপ্তিৰ ফল সংকল্প কৰা হয়। তাৰ পাছত মাহভেদে বিধান—বৈশাখত ব্ৰহ্মা বিষ্ণুৰূপে সাত ধান্যসহ (ৰাধা), জ্যেষ্ঠত সূৰ্য/ভাস্কৰ পূজাই সূৰ্যলোক প্ৰদান কৰে, আষাঢ়ত ৰাম–সুভদ্ৰা ৰথযাত্ৰা-মহোৎসৱ, নাভসত বিশ্বকৰ্মা/প্ৰজাপতি “স্বপিতী/অশোক-শয়ন” পূজা আৰু গৃহৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা, ভাদ্ৰপদত ইন্দ্ৰৰূপ পূজা আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰ নৈবেদ্য, আশ্বিনত অক্ষয় দানৰ মাহাত্ম্য, ঊৰ্জত যম–যমুনা ‘যমা’ ব্ৰতত ভগ্নীক সন্মান কৰি ভোজন দিয়া। মাৰ্গশীৰ্ষত পিতৃশ্ৰাদ্ধ, পৌষত গোৰ শৃংগ-সংস্কৃত স্নান আৰু চন্দ্ৰাৰ্ঘ্য, মাঘত ৰঙা ফুল, গাভী আৰু সোণৰ প্ৰতিমাসহ সূৰ্য/প্ৰজাপতি পূজা, ফাল্গুনত বগা সুগন্ধি ফুল আৰু সাষ্টাঙ্গ প্ৰণামেৰে শিৱপূজা। কৃষ্ণপক্ষ দ্বিতীয়াতো বিধি বিস্তাৰিত; মাহৰূপ ধাৰণ কৰা অগ্নিক মূল দ্বিতীয়া-দেৱতা বুলি কৈ ব্ৰহ্মচৰ্যক কৰ্মসিদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि द्वितीयाया व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते ॥ १ ॥
সনাতনে ক’লে—হে বিপ্ৰ, শুনা; মই তোমাক দ্বিতীয়াৰ ব্ৰতসমূহ ক’ম। এইবোৰ ভক্তিসহ পালন কৰিলে মানুহ ব্ৰহ্মলোকে মহিমান্বিত হয়।
Verse 2
चैत्रशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं च सशक्तिकम् । हविष्यान्नेन गन्धाद्यैः स्तोष्य सर्वक्रतूद्भवम् ॥ २ ॥
চৈত্ৰ শুক্ল দ্বিতীয়াত ব্ৰহ্মাক তেওঁৰ শক্তিসহ পূজা কৰিব লাগে। হৱিষ্যান্ন, গন্ধ আদি অৰ্পণ কৰি সকলো ক্ৰতুৰ উদ্ভৱৰূপক স্তৱ কৰিব লাগে।
Verse 3
फलं लब्ध्वाखिलान्कामानंते ब्रह्मपदं लभेत् । अस्मिन्नेव दिने विप्र बालेंदुमुदितं परे ॥ ३ ॥
ইয়াৰ ফল লাভ কৰি মানুহে সকলো কামনা সিদ্ধ কৰি, শেষত ব্ৰহ্মপদ লাভ কৰে। হে বিপ্ৰ, শুক্লপক্ষত বালচন্দ্ৰ উদিত হোৱা এই দিনতেই ই ঘটে।
Verse 4
समभ्यर्च्य निशारंभे भुक्तिमुक्तिफलं भवेत् । अथवास्मिन्दिने भक्त्या दस्रावभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४ ॥
ৰাত্ৰিৰ আৰম্ভণিতে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটা ফল লাভ হয়। অথবা এই দিনতেই ভক্তিভাৱে দসৰসকলক যত্নসহ পূজা কৰিলে সেই একে ফল প্ৰাপ্ত হয়॥৪॥
Verse 5
सुवर्णरजते नेत्रे प्रदद्याच्च द्विजातये । पूर्णयात्राव्रते ह्यस्मिन्दध्ना वापि घृतेन च ॥ ५ ॥
এই পূৰ্ণ-যাত্ৰা ব্ৰতত দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক সোণ-ৰূপাৰে নিৰ্মিত নেত্ৰযুগল দান কৰিব লাগে; লগতে দধি বা ঘৃতো দিব লাগে॥৫॥
Verse 6
नेत्रव्रतं द्वादश वत्सरान्वै कृत्या भवेद्भूमिपतिर्द्विजेंद्र । सुरूपरूपोऽरिगणप्रतापी धर्माभिरामो नृपवर्गमुख्यः ॥ ६ ॥
হে দ্বিজেন্দ্ৰ! দ্বাদশ বছৰ বিধিপূৰ্বক নেত্ৰব্ৰত পালন কৰিলে মানুহ ভূমিকপতি হয়—সুৰুপ, শত্রুগণৰ ওপৰত প্ৰতাপশালী, ধৰ্মত ৰমণকাৰী আৰু ৰজাসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য॥৬॥
Verse 7
राधशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं विष्णुरूपिणम् । समर्च्य सप्तधान्यान्याढ्यकुंभोपरि विधानतः ॥ ७ ॥
ৰাধা মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বিতীয়াত বিষ্ণুৰূপী ব্ৰহ্মাক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, নিয়মানুসাৰে পূৰ্ণ কলহৰ ওপৰত সপ্তধান্য স্থাপন কৰিব লাগে॥৭॥
Verse 8
विष्णुलोकमवाप्नोति भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां भास्करं भुवनाधिपम् ॥ ८ ॥
মনোৰম ভোগ উপভোগ কৰি শেষত বিষ্ণুলোক লাভ হয়—জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বিতীয়াত ভুবনাধিপ ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ পূজাৰ বিষয়ে এই ফল কোৱা হৈছে॥৮॥
Verse 9
चतुवक्त्रस्वरूपं च समभ्यर्च्य विधानतः । भोजयित्वा द्विजान् भक्त्या भास्करं लोकमाप्नुयात् ॥ ९ ॥
বিধি অনুসাৰে চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা) স্বৰূপক সম্যক আৰাধনা কৰি আৰু ভক্তিভাৱে দ্বিজসকলক ভোজন কৰাই সাধকে ভাস্কৰ (সূৰ্য) লোক লাভ কৰে।
Verse 10
आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुण्यसंयुता । तस्यां रथं समारोप्य रामं सह सुभद्रया ॥ १० ॥
আষাঢ় মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ পুণ্য দ্বিতীয়া তিথিত ৰথত ৰামক সুভদ্ৰাসহ আসীন কৰাব লাগে।
Verse 11
द्विजादिभिर्व्रती सार्धं परिक्रम्य पुरादिकम् । जलाशयांतिकं गत्वा कारयेच्च महोत्सवम् ॥ ११ ॥
ব্ৰতীয়ে দ্বিজ আদি ভক্তসকলৰ সৈতে নগৰ আৰু পুণ্যস্থানসমূহ পৰিক্ৰমা কৰি, তাৰ পিছত জলাশয়ৰ ওচৰলৈ গৈ মহোৎসৱ কৰাব লাগে।
Verse 12
तदन्ते देवभवने निवेश्य च यथाविधि । ब्राह्मणान्भोजयेच्चैव व्रतस्यास्य प्रपूर्तये ॥ १२ ॥
শেষত বিধি অনুসাৰে দেৱালয়ত (দেৱতা/অনুষ্ঠান) স্থাপন কৰি, এই ব্ৰতৰ পূৰ্ণতাৰ বাবে ব্ৰাহ্মণসকলকো ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 13
नभः शुक्लद्वितीयायां विश्वकर्मा प्रजापतिः । स्वपितीति तिथिः पुण्या ह्यशोकशयनाह्वया ॥ १३ ॥
নভঃ (ভাদ্ৰপদ) মাহৰ শুক্ল দ্বিতীয়াত প্ৰজাপতি বিশ্বকৰ্মাৰ পূজা কৰিব লাগে। এই পুণ্য তিথি ‘স্বপিতী’ আৰু ‘অশোক-শয়ন’ নামেৰেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 14
सशक्तिक तु शय्यास्थं पूजयित्वा चतुर्मुखम् । इममुच्चारयेन्मंत्रं प्रणम्य जगतां पतिम् ॥ १४ ॥
শক্তিসহ শয্যাত শায়িত চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, জগতৰ পতিক প্ৰণাম কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 15
श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीवास श्रीपते प्रभो । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामद ॥ १५ ॥
হে শ্ৰীবৎসধাৰী, হে শ্ৰীকান্ত, হে শ্ৰীবাস, হে শ্ৰীপতি প্ৰভু! মোৰ গাৰ্হস্থ্য যেন ন নষ্ট হয়; হে ধৰ্ম-অৰ্থ-কামদাতা, ৰক্ষা কৰা।
Verse 16
चंद्रार्द्धदानमत्रोक्तं सर्वसिद्धिविधायकम् । भाद्रशुक्लद्वितीयायां शक्ररूपं जगद्विधिम् ॥ १६ ॥
ইয়াত কোৱা ‘অৰ্ধচন্দ্ৰ-দান’ সৰ্বসিদ্ধি দানকাৰী। ভাদ্ৰপদ শুক্ল দ্বিতীয়াত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) ৰূপে জগত্-বিধাতাক পূজা কৰিব।
Verse 17
पूजयित्वा विधानेनन सर्वक्रतुफलं लभेत् । आश्विने मासि वै पुण्या द्वितीया शुक्लपक्षगा ॥ १७ ॥
বিধি অনুসাৰে পূজা কৰিলে সকলো যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়। আশ্বিন মাহত শুক্লপক্ষস্থিত পুণ্য দ্বিতীয়া অতি পাৱন।
Verse 18
दानं प्रदत्तमेतस्यामनंतफलमुच्यते । ऊर्ज्जशुक्लद्वितीयायां यमो यमुनया पुरा ॥ १८ ॥
এই দিন দিয়া দান অনন্ত ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। ঊৰ্জ (কাৰ্তিক) শুক্ল দ্বিতীয়াত পুৰাতনে যমৰ সৈতে যমুনাৰ সম্পৰ্ক আছিল বুলি প্ৰসিদ্ধ।
Verse 19
भोजितः स्वगृहे तेन द्वितीयैषा यमाह्वया । पुष्टिप्रवर्द्धनं चात्र भगिन्या भोजनं गृहे ॥ १९ ॥
তেওঁ নিজৰ গৃহত ভোজন কৰালে—এই দ্বিতীয় আচাৰ ‘যমা’ নামে জনাজাত। ইয়াত নিজৰ ঘৰত ভগ্নীক ভোজন কৰালে পুষ্টি আৰু সমৃদ্ধি বৃদ্ধি পায়।
Verse 20
वस्त्रालंकारपूर्वं तु तस्मै देयमतः परम् ॥ २० ॥
প্ৰথমে তেওঁক বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ অৰ্পণ কৰিব লাগে; তাৰ পাছত যি দানীয়, সেয়া প্ৰদান কৰা উচিত।
Verse 21
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितो निजकरात्स्वसृसौहृदेन । तस्यां स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति रत्नधनधान्यमनुत्तमं सः ॥ २१ ॥
যি তিথিত যমুনাই ভগ্নীৰ স্নেহে নিজৰ হাতে যমৰাজ দেৱক ভোজন কৰাইছিল—সেই তিথিতেই যি ইয়াত ভগ্নীৰ হাতৰ পৰা ভোজন কৰে, সি ৰত্ন, ধন আৰু ধান্যৰ অনুত্তম সমৃদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 22
मार्गशुक्लद्वितीयायां श्राद्धेन पितृपूजनम् । आरोग्यं लभते चापि पुत्रपौत्रसमन्वयः ॥ २२ ॥
মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল দ্বিতীয়াত শ্রাদ্ধৰ দ্বাৰা পিতৃপূজন কৰিলে আৰোগ্য লাভ হয় আৰু পুত্ৰ-পৌত্ৰ পৰম্পৰাৰ আশীৰ্বাদো মেলে।
Verse 23
पौषशुक्लद्वितीयायां गोश्रृंगोदकमार्जनम् । सर्वकामप्रदं नॄणामास्ते बालेंदुदर्शनम् ॥ २३ ॥
পৌষ শুক্ল দ্বিতীয়াত গোৰ শৃংগে পবিত্ৰ কৰা জলে মাৰ্জন কৰাটো মানুহৰ বাবে সৰ্বকামপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে; লগতে বালচন্দ্ৰ দৰ্শনৰ বিধান আছে।
Verse 24
योऽर्घ्यदानेन बालेंदुं हविष्याशी जितेंद्रियः । पूजयेत्साज्यसुमनेधर्मकामार्थसिद्धये ॥ २४ ॥
যি জিতেন্দ্ৰিয় হৈ হৱিষ্যভোজী, অৰ্ঘ্যদানৰে বালচন্দ্ৰক ঘৃত আৰু পুষ্পসহ পূজা কৰে, সি ধৰ্ম‑কাম‑অৰ্থৰ সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 25
माघशुक्लद्वितीयायां भानुरूपं प्रजापतिम् । समभ्यर्च्य यथान्यायं पूजयेद्रक्तपुष्पकैः ॥ २५ ॥
মাঘ শুক্লপক্ষৰ দ্বিতীয়াত সূৰ্যৰূপ প্ৰজাপতিক বিধিমতে অর্চনা কৰি, নিয়মানুসাৰে ৰঙা পুষ্পেৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 26
रक्तैर्गंवैस्तथा स्वर्णमूर्तिं निर्माय शक्तितः । ततः पूर्णं ताम्रपात्रं गाघृमैर्वापितण्डुलैः ॥ २६ ॥
ৰঙা গাভী দান কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰিব; তাৰ পিছত ঘৃত বা সিদ্ধ তণ্ডুলেৰে পূৰ্ণ তাম্ৰপাত্ৰ সাজিব।
Verse 27
समर्प्य देवे भक्त्यैव स मूर्तिं प्रददेद्द्विजे । एवं कृते व्रते विप्र साक्षात्सूर्य इवोदितः ॥ २७ ॥
সেই মূৰ্তিক কেৱল ভক্তিৰে দেৱতালৈ সমৰ্পণ কৰি, পাছত তাক দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক দান কৰিব। হে বিপ্ৰ! এইদৰে ব্ৰত কৰিলে সি উদিত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান হয়।
Verse 28
दुरासदो दुराधर्षो जायते भुविमानवः । इह कामान्वराम्भुक्त्वा यात्यंते ब्रह्मणः पदम् ॥ २८ ॥
মানৱ পৃথিৱীত দুর্জয় আৰু দুঃসাহসিকভাৱে অদম্য হৈ জন্মে; ইয়াত শ্ৰেষ্ঠ কামফল ভোগ কৰি শেষত সি ব্ৰহ্মৰ পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 29
सर्वदेवस्तुतोऽभीक्ष्णं विमानवरमास्थितः । अथ फाल्गुनशुक्लाया द्वितीयायां द्विजोत्तमः ॥ २९ ॥
সকলো দেৱতাৰ দ্বাৰা নিৰন্তৰ স্তূত হৈ তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ দিৱ্য বিমানত আৰোহণ কৰিলে। তাৰ পিছত, হে দ্বিজোত্তম, ফাল্গুণ শুক্লপক্ষৰ দ্বিতীয়াত…॥
Verse 30
पुष्पैः शिवं समभ्यर्च्य सुश्वेतैश्च सुगंधिभिः । पुष्पैर्वितानकं कृत्वा पुष्पालंकरणैः शुभैः ॥ ३० ॥
অতি শুভ্ৰ আৰু সুগন্ধি পুষ্পেৰে শিৱক যথাবিধি অৰ্চনা কৰা। পুষ্পেৰে বিতান সাজি, শুভ পুষ্পালংকাৰৰে পূজাস্থান শোভিত কৰা॥
Verse 31
नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैर्दीपर्नीराजनादिभिः । प्रसाद्य प्रणमेच्चैव साष्टांगं पतितो भुवि ॥ ३१ ॥
বিবিধ নৈবেদ্য, ধূপ, দীপ, নীৰাজন (আৰতি) আদিৰে প্ৰভুক প্ৰসন্ন কৰি, তাৰ পিছত ভূমিত পৰি সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিব লাগে।
Verse 32
एवमभ्यर्च्य देवेशं मर्त्यो व्याधिविवर्जितः । धनधान्यसमायुक्तो जीवेद्विर्षशतं ध्रुवम् ॥ ३२ ॥
এইদৰে দেৱেশক যথাবিধি অৰ্চনা কৰিলে মর্ত্য ৰোগমুক্ত হয়; ধন-ধান্যৰে সমৃদ্ধ হৈ সি নিশ্চিতভাৱে শতবছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 33
यद्विधानं द्वितीयासु शुक्लपक्षगतासु वा । प्रोक्तं तदेव कृष्णासु कर्त्तव्यं विधिकोविदैः ॥ ३३ ॥
শুক্লপক্ষৰ দ্বিতীয়াত যি বিধান কোৱা হৈছে, সেই একে বিধান কৃষ্ণপক্ষৰ দ্বিতীয়াতো বিধি-জ্ঞসকলে পালন কৰিব লাগে।
Verse 34
वह्निरेव पृथङ्मास्सु नानारूपवपुर्द्धरः । पूज्यते हि द्वितीयासु ब्रह्मचर्य्यादि पूर्ववत् ॥ ३४ ॥
অগ্নিদেৱেই প্ৰতিটো মাহত নানা ৰূপ আৰু দেহ ধাৰণ কৰে। দ্বিতীয়া তিথিত পূৰ্বোক্ত ব্ৰহ্মচৰ্য আদি নিয়মসহ তেওঁকেই পূজা কৰা উচিত।
Verse 35
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासद्वितीयाव्रतनिरूपणं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘দ্বাদশমাস-দ্বিতীয়া-ব্ৰত-নিৰূপণ’ নামৰ একশ এগাৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Dvitīyā worship as a calibrated vrata: correct timing (tithi), disciplined conduct (e.g., havis, brahmacarya), prescribed offerings, and dāna generate worldly prosperity while orienting the practitioner toward higher states—culminating in Brahman-attainment—thereby expressing the Purāṇic synthesis of pravṛtti and nivṛtti.
It ritualizes the theme of vision—auspicious perception and spiritual insight—through a tangible dāna item, aligning bodily symbolism (eyes) with merit-making; the text links sustained observance to sovereignty, strength, and dharmic rulership, showing how Purāṇic vrata-kalpa ties material signs to ethical and soteriological outcomes.
It sacralizes kinship reciprocity: honoring and feeding one’s sister on the tithi associated with Yama being fed by Yamunā is said to increase nourishment and prosperity, embedding social dharma (family care, gifting, hospitality) into the month-by-month vrata framework.