The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata

Verse 1

सनातन उवाचग । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि चतुर्थ्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरा नार्योऽभीष्टान्कामानवाप्नुयुः ॥ १ ॥

সনাতনে ক’লে—হে বিপ্ৰ, শুনা; মই চতুৰ্থীৰ ব্ৰতসমূহ বৰ্ণনা কৰিম। সেয়া পালন কৰিলে নৰ-নাৰী অভীষ্ট কামনা লাভ কৰে।

Verse 2

चैत्रमासचतुर्थ्यां तु वासुदेवस्वरूपिणम् । गणपं सम्यगभ्यर्च्य दत्त्वा कांचनदक्षिणाम् ॥ २ ॥

চৈত্ৰ মাহৰ চতুৰ্থীত বাসুদেৱ-স্বৰূপ গণপতিক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি সোণৰ দক্ষিণা দান কৰিব লাগে।

Verse 3

विप्राय विष्णुलोकं तु गच्छेद्देवनमस्कृतः । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु प्रार्थ्यं संकर्षणाह्वयम् ॥ ३ ॥

দেৱতাসকলেও নমস্কাৰ কৰা সি, বিপ্ৰৰ হিতাৰ্থে, বিষ্ণুলোকলৈ যায়; আৰু বৈশাখৰ চতুৰ্থীত ‘সঙ্কর্ষণ’ নামৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে।

Verse 4

गृहस्थद्विजमुख्येभ्यः शंखं दत्त्वा विधानवित् । प्राप्य संकर्षणं लोकं मोदते बहुकल्पकम् ॥ ४ ॥

বিধান জনা লোকজনে শ্ৰেষ্ঠ গৃহস্থ দ্বিজসকলক শঙ্খ দান কৰি সঙ্কর্ষণলোক লাভ কৰে আৰু তাত বহু কল্প আনন্দ কৰে।

Verse 5

ज्येष्ठमासचतुर्थ्यां तु प्रार्च्य प्रद्युम्नरूपिणम् । फलं मूलं च युथेभ्यो दत्त्वा स्वर्गं लभेन्नरः ॥ ५ ॥

জ্যেষ্ঠ মাহৰ চতুৰ্থীত ভগৱানক প্ৰদ্যুম্ন-ৰূপে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, দলসমূহক ফল আৰু মূল (কন্দ) দান কৰিলে মানুহে স্বৰ্গ লাভ কৰে।

Verse 6

आषाढस्य चतुर्थ्यां तु संप्रपूज्यानिरुद्धकम् । यतिभ्योऽलाबुपात्राणि दत्त्वाभीष्टं लभेन्नरः ॥ ६ ॥

আষাঢ় মাহৰ চতুৰ্থীত ভগৱান অনিৰুদ্ধক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, যতিসকলক আলাবু-পাত্ৰ (লাউৰ পাত্ৰ) দান কৰিলে মানুহে অভীষ্ট বৰ লাভ কৰে।

Verse 7

चतुर्मूर्तिव्रतान्येवं कृत्वा द्वादशवत्सरम् । उद्यापनं विधानेन कर्तव्यं फलमिच्छता ॥ ७ ॥

এইদৰে ভগৱানৰ চতুৰ্মূর্তি-ব্ৰতসমূহ বাৰ বছৰ পালন কৰি, ফল ইচ্ছুক জনে বিধি অনুসাৰে উদ্যাপন (সমাপন কৰ্ম) কৰিব লাগে।

Verse 8

अन्यज्ज्येष्ठचतुर्थ्यां तु सतीव्रतमनुत्तमम् । कृत्वा गणपतेर्मातुर्लोके मोदेत तत्समम् ॥ ८ ॥

আৰু, জ্যেষ্ঠ মাহৰ চতুৰ্থীত ‘সতী-ব্ৰত’ নামৰ অনুত্তম ব্ৰত পালন কৰিলে সাধকে গণপতিৰ মাতৃলোকত গৈ তাইৰ সমান সুখে আনন্দিত হয়।

Verse 9

तथाऽषाढचतुर्थ्यां तु व्रतमन्यच्छुभावहम् । रथंतराह्वकल्पस्य ह्यादिभूतं दिनं यतः ॥ ९ ॥

তদ্ৰূপ আষাঢ় মাহৰ চতুৰ্থীত আন এটা শুভাৱহ ব্ৰত আছে; কিয়নো সেই দিন ‘ৰথন্তৰ’ নামৰ কল্পৰ আদিদিন বুলি গণ্য।

Verse 10

श्रद्धापूतेन मनसा गणेशं विधिना नरः । पूजयित्वा लभेच्चापि फलं देवादिदुर्गमम् ॥ १० ॥

শ্ৰদ্ধাৰে পৱিত্ৰ মন লৈ যি মানুহে বিধিপূৰ্বক গণেশৰ পূজা কৰে, সি দেৱাদিৰ বাবেও দুৰ্লভ ফল নিশ্চিতভাৱে লাভ কৰে।

Verse 11

श्रावणस्य चतुर्थ्यां तु जाति चंद्रोदये मुने ॥ ११ ॥

হে মুনি! শ্ৰাৱণ মাহৰ চতুৰ্থী তিথিত ‘জাতি-চন্দ্ৰোদয়’ নামৰ ব্ৰত পালন কৰা উচিত।

Verse 12

गणेशाय प्रदद्याच्च ह्यर्घ्यं विधिविदांवरः । लम्बोदरं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं रक्तवर्णकम् ॥ १२ ॥

বিধিবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ জনে গণেশলৈ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিব—যি লম্বোদৰ, চতুৰ্বাহু, ত্ৰিনেত্ৰ আৰু ৰক্তবৰ্ণ।

Verse 13

नानारत्नविभूषाढ्यं प्रसन्नास्यं विचिंतयेत् । आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चयेत् ॥ १३ ॥

দেৱতাক নানা ৰত্নাভৰণেৰে ভূষিত আৰু প্ৰসন্ন মুখযুক্ত বুলি ধ্যান কৰিব; তাৰ পিছত আৱাহন আদি সকলো উপচাৰে সম্পূৰ্ণভাৱে পূজা কৰিব।

Verse 14

नैवेद्यं मोदकं दद्याद्गणेशप्रीतिदायकम् । एवं व्रतं विधायाथ भुक्त्वा मोदकमेव च ॥ १४ ॥

গণেশক প্ৰীতিদায়ক মোদক নৈবেদ্যৰূপে অৰ্পণ কৰিব। এইদৰে ব্ৰত বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত কেৱল মোদকেই ভক্ষণ কৰিব।

Verse 15

सुखं स्वप्यान्निशायां तु भूमावेव कृतार्चनः । व्रतस्यास्य प्रभावेण कामान्मनसि चिंतितान् ॥ १५ ॥

আৰাধনা সম্পন্ন কৰি তেওঁ ৰাতি মাটিতেই সুখে শয়ন কৰিব। এই ব্ৰতৰ প্ৰভাৱত মনত চিন্তা কৰা কামনা সিদ্ধ হয়।

Verse 16

लब्ध्वा लेके परं चापि गणेशपदमाप्नुयात् । नानेन सदृशं चान्यद्व्रतमस्ति जगत्त्रये ॥ १६ ॥

পৰলোকত পৰম লোক লাভ কৰি তেওঁ গণেশ-পদ (আবাস)ো প্ৰাপ্ত হয়। ত্ৰিলোকত এই ব্ৰতৰ সমান আন কোনো ব্ৰত নাই।

Verse 17

तस्मात्कार्यं प्रयत्नेन सर्वान्कामानभीप्सता । अथास्मिन्नेव दिवसे दूर्वागणपति व्रतम् ॥ १७ ॥

সেয়ে সকলো কাম্য ফল পাবলৈ ইচ্ছুক জনে এই ব্ৰত যত্নে পালন কৰিব। আৰু এই দিনতেই দূৰ্বা-গণপতি ব্ৰত আচৰণীয়।

Verse 18

केचिदिच्छंति देवर्षे तद्विधानं वदामि ते । हैमं निर्माय गणपं ताम्रपात्रोपरि स्थितम् ॥ १८ ॥

হে দেৱর্ষি, কিছুমানে ইয়াৰ বিধান জানিব খোজে; মই তোমাক সেই বিধি কওঁ। সোণৰ গণপ মূর্তি নিৰ্মাণ কৰি তাক তাম্ৰপাত্ৰৰ ওপৰত স্থাপন কৰিব।

Verse 19

वेष्टितं रक्तवस्त्रेण सर्वतोभद्रमंडले । पूजयेद्रक्तकुसुमैः पत्रिकाभिश्च पंचभिः ॥ १९ ॥

সৰ্বতোভদ্ৰ মণ্ডলত তাক ৰঙা বস্ত্ৰেৰে আৱৃত কৰি, ৰঙা পুষ্প আৰু পাঁচটা পত্রিকা (পাত অৰ্ঘ্য)ৰে পূজা কৰিব।

Verse 20

बिल्वपत्रमपामार्गं शमी दूर्वा हरिप्रिया । आभिरन्यश्च कुसुमैरभ्यर्च्य फलमोदकैः ॥ २० ॥

বিল্বপাত, অপামাৰ্গ, শমী আৰু দূৰ্বা—হৰিৰ প্ৰিয়—আৰু আন ফুলৰ সৈতে ফল আৰু মধুৰ নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি বিধিমতে প্ৰভুৰ পূজা কৰা উচিত।

Verse 21

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । उपहारं प्रकल्प्याथ दद्यादर्घं समुद्यते । ततः संप्रारथ्य विघ्नेशमूर्तिं सोपस्करां मुने ॥ २१ ॥

বিধি-জ্ঞ আচার্যক সন্মান কৰি তেওঁৰ ওচৰত উপহাৰ নিবেদন কৰা উচিত। তাৰ পিছত উপযুক্ত ভেট সাজি উঠি অৰ্ঘ্য দিয়া; তাৰপিছত, হে মুনি, পূজা-সামগ্ৰীসহ বিঘ্নেশ মূৰ্তিক প্ৰাৰ্থনা কৰা।

Verse 22

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । कृत्वैवं पंच वर्षाणि समुपास्य यथाविधि ॥ २२ ॥

বিধি-জ্ঞ আচার্যক যথোচিত সন্মান কৰি তেওঁৰ ওচৰত নিজকে নিবেদন কৰা উচিত। এইদৰে পাঁচ বছৰ বিধিমতে আচার্যক উপাসনা কৰি সেবা কৰিব।

Verse 23

भुक्त्वेह भोगानखिलान् लोकं गणपतेर्व्रजेत् । अथ भाद्रचतुर्थ्यां तु बहुलाधेनुसंज्ञकम् ॥ २३ ॥

ইয়াত সকলো ভোগ সম্পূৰ্ণকৈ ভোগ কৰি শেষত গণপতিৰ লোক লাভ কৰে। এতিয়া ভাদ্ৰপদ মাহৰ চতুৰ্থীত ‘বহুলাধেনু’ নামৰ ব্ৰতৰ বিধান কোৱা হৈছে।

Verse 24

पूजनी योऽत्र यत्नेन स्रग्गंधयवसादिभिः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य शक्तश्चेद्दानमाचरेत् ॥ २४ ॥

ইয়াত মালা, সুগন্ধি, যৱ আদি অৰ্পণেৰে যত্নসহ পূজা কৰা উচিত। তাৰ পিছত প্ৰদক্ষিণা কৰি, সামৰ্থ্য থাকিলে দানধৰ্মও আচৰণ কৰিব।

Verse 25

अशक्तः पुरेतां तु नमस्कृत्य विसर्जयेत् । पंचाब्दं वादशाब्दं वा षोडशाब्दमथापि वा ॥ २५ ॥

যদি কোনোজন অক্ষম হয়, তেন্তে পূৰ্ববৎ নমস্কাৰ কৰি বিধিপূৰ্বক ব্ৰত সমাপ্ত কৰি বিসৰ্জন কৰিব—পাঁচ বছৰ, দহ বছৰ বা ষোল বছৰ পাছতো।

Verse 26

व्रतं कृत्वा समुद्याप्य धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । प्रभावेण व्रतस्यास्य भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् ॥ २६ ॥

ব্ৰত পালন কৰি বিধিপূৰ্বক উদ্‌যাপন কৰাৰ পাছত পয়স্ৱিনী ধেনু দান কৰিব। এই ব্ৰতৰ প্ৰভাৱত মনোহৰ ভোগ-সুখ উপভোগ হয়।

Verse 27

सत्कृतो देवतावृंदैर्गोलोकं समवाप्नुयात् । अथ शुक्ल चतुर्थ्यां तु सिद्धवैनायकव्रतम् ॥ २७ ॥

দেৱতাবৃন্দৰ দ্বাৰা সৎকৃত হৈ সি গোলোক প্ৰাপ্ত হয়। এতিয়া শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্থীত ‘সিদ্ধ-ৱৈনায়ক ব্ৰত’ উপদেশ কৰা হৈছে।

Verse 28

आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चनम् । एकाग्रमानसो भूत्वा ध्यायेत्सिद्धिविनायकम् ॥ २८ ॥

আৱাহন আদি সকলো উপচাৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব। তাৰ পাছত মন একাগ্ৰ কৰি সিদ্ধি-ৱিনায়কৰ ধ্যান কৰিব।

Verse 29

एकदंतं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशांकुशधरं देवं तप्तकांचनसन्निभम् ॥ २९ ॥

মই সেই দেৱৰ ধ্যান কৰোঁ—একদন্ত, শূৰ্পকৰ্ণ, গজবক্ত্ৰ, চতুৰ্ভুজ; পাশ-অংকুশধাৰী, তপ্ত সুৱৰ্ণসম দীপ্তিমান।

Verse 30

एकविंशति पत्राणि चैकविंशतिनामभिः । समर्पयेद्भक्तियुक्तस्तानि नामानि वै श्रृणु ॥ ३० ॥

ভক্তিসহ একুশটা পাত একুশটা নামৰ সৈতে অৰ্পণ কৰিব লাগে। এতিয়া সেই নামসমূহ নিশ্চয় শুনা॥

Verse 31

सुमुखाय शमीपत्रं गणाधीशाय भृंगजम् । उमापुत्राय बैल्वं तु दूर्वां गजमुखाय च ॥ ३१ ॥

সুমুখলৈ শমীপত্ৰ, গণাধীশলৈ ভৃঙ্গৰাজ, উমাপুত্ৰলৈ বিল্বপত্ৰ, আৰু গজমুখলৈ দূৰ্বা অৰ্পণ কৰা॥

Verse 32

लंबोदराय बदरीं धत्तूरं हरसूनवे । शूर्पकर्णाय तुलसीं वक्रतुंडाय शिंबिजम् ॥ ३२ ॥

লম্বোদৰলৈ বদৰী, হৰসূনৱলৈ ধতুৰা, শূৰ্পকৰ্ণলৈ তুলসী, আৰু বক্রতুণ্ডলৈ শিম্বিজ অৰ্পণ কৰা॥

Verse 33

गुहाग्रजायापामार्गमेकदंताय बार्हतम् । हेरम्बाय तु सिंदूरं चतिर्होत्रे च पत्रजम् ॥ ३३ ॥

গুহাগ্ৰজলৈ অপামাৰ্গ, একদন্তলৈ বাৰ্হত, হেৰম্বলৈ সিন্দূৰ, আৰু চতুৰ্হোত্ৰলৈ পত্রজ অৰ্পণ কৰা॥

Verse 34

सर्वेश्वरायागस्त्यस्य पत्रं प्रीतिविवर्द्धनम् । दूर्वायुग्मं ततो गृह्य गंधपुष्पाक्षतैर्युतम् ॥ ३४ ॥

সৰ্বেশ্বৰলৈ অগস্ত্যপত্ৰ প্ৰীতি বৃদ্ধি কৰে বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত গন্ধ, পুষ্প আৰু অক্ষতসহ দূৰ্বাৰ যুগল লৈ অৰ্পণ কৰা॥

Verse 35

पूजां निवेदयेद्भक्तियुक्तो मोदकपंचकम् । आचमय्य नमस्कृत्य संप्रार्थ्य च विसर्ज्जयेत् ॥ ३५ ॥

ভক্তিযুক্ত হৈ পূজাত পাঁচটা মোদকৰ নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পাছত আচমন কৰি, প্ৰণাম কৰি, প্ৰাৰ্থনা কৰি বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জন কৰিব।

Verse 36

विनायकस्य प्रतिमां हैमीं सोपस्करां मुने । निवेदयेच्च गुरवे द्विजेभ्यो दक्षिणां ददेत् ॥ ३६ ॥

হে মুনি, পূজাৰ উপকৰণসহ বিনায়কৰ সোণৰ প্ৰতিমা গুৰুলৈ নিবেদন কৰিব; আৰু দ্বিজসকলক দক্ষিণা দিব।

Verse 37

एवं कृतार्चनो भक्त्या पंच वर्षाणि नारद । उपास्य लभते कामानैहिकामुष्मिकान् शुभान् ॥ ३७ ॥

হে নাৰদ, যি এইদৰে ভক্তিসহ অর্চনা কৰি পাঁচ বছৰ উপাসনা কৰে, সি ইহলোক আৰু পৰলোকৰ শুভ কাম্য ফল লাভ কৰে।

Verse 38

अस्यां चतुर्थ्यां शशिनं न पश्येच्च कदाचन । पश्यन् मिथ्याभिशाप तु लभते नात्र संशयः । अथ तद्दोषनाशाय मन्त्रं पौराणिकं पठेत् ॥ ३८ ॥

এই চতুৰ্থীত কেতিয়াও চন্দ্ৰক নাচাব। চালে নিঃসন্দেহে মিথ্যা অপবাদৰ শাপ লাগে। সেয়ে সেই দোষ নাশৰ বাবে পৌৰাণিক মন্ত্ৰ পাঠ কৰিব।

Verse 39

सिंहः प्रसेनममधीत्सिंहो जांबवता हतः । सकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः ॥ ३९ ॥

সিংহে প্ৰসেনক গিলিলে; সেই সিংহক জাঁবৱানে বধ কৰিলে। হে শিশু, কান্দো নকৰিবা—এই স্যমন্তক মণি নিশ্চয় তোমাৰেই।

Verse 40

इषशुक्लचतुर्थ्यां तु कपर्द्दीशं विनायकम् ॥ ४० ॥

ঈষ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ চতুৰ্থীত কাপৰ্দ্দীশ প্ৰভু বিনায়কক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 41

पौरुषेण तु सूक्तेन पूजयेदुपचारकैः । अकारणान्मुष्टिगतांस्तंडुलान्सकपर्द्दिकान् ॥ ४१ ॥

পৌৰুষ সূক্ত পাঠ কৰি উপচাৰসহ পূজা কৰিব আৰু কোনো বিশেষ কাৰণ নোহোৱাকৈ মুঠিভৰা চাউল কপৰ্দিকা (কড়ি) সহ অৰ্পণ কৰিব।

Verse 42

विप्राय बटवे दद्याद्गंधपुष्पार्चिताय च । तंडुला वैश्वदैवत्या हरदैवत्यमिश्रिताः ॥ ४२ ॥

গন্ধ-পুষ্পে অর্চিত ব্ৰাহ্মণ বা বটুক (ব্ৰহ্মচাৰী)ক দান দিব; চাউল বিশ্বেদেৱৰ উদ্দেশ্যে সংস্কৃত আৰু হৰ (শিৱ) দেৱতাৰ অৰ্পিত দ্ৰব্যেৰে মিশ্ৰিত হ’ব।

Verse 43

कपर्दिगणनाथोऽसौ प्रीयतां तैः समर्पितैः । चतुर्थ्यां कार्तिके कृष्णे करकाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ४३ ॥

সেই অৰ্পিত দ্ৰব্যেৰে কাপৰ্দী গণনাথ প্ৰসন্ন হওক। কাৰ্ত্তিক মাহৰ কৃষ্ণ পক্ষৰ চতুৰ্থীত ‘কৰক’ নামৰ ব্ৰত স্মৃত।

Verse 44

स्त्रीणामेवाधिकारोऽत्र तद्विधानमुदीर्यते । पूजयेच्च गणाधीशं स्नाता स्त्रीसमलंकृता ॥ ४४ ॥

ইয়াত অধিকাৰ কেৱল নাৰীৰ; সেয়ে ইয়াৰ বিধান কোৱা হৈছে। স্নান কৰি অলংকৃত নাৰীয়ে গণাধীশ গণেশক পূজা কৰিব।

Verse 45

तदग्रे पूर्णपक्वान्नं विन्यसेत्करकान्दश । समर्प्य देवदेवाय भक्त्या प्रयतमानसा ॥ ४५ ॥

তাৰ আগত সম্পূৰ্ণ সিজোৱা অন্নে পূৰ্ণ দহটা কৰক (পাত্ৰ) স্থাপন কৰিব। শুদ্ধ আৰু সংযত মনৰে দেৱদেৱক ভক্তিভাৱে অৰ্পণ কৰিব।

Verse 46

देवो मे प्रीयतामेवमुच्चार्य्याथ समर्पयेत् । सुवासिनीभ्यो विप्रेभ्यो यथाकामं च सादरम् ॥ ४६ ॥

“দেৱ মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক” বুলি উচ্চাৰণ কৰি তাৰ পিছত অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পাছত আদৰেৰে সুবাসিনী নাৰী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক ইচ্ছামতে দান দিব।

Verse 47

ततश्चंद्रोदये रात्रौ दत्त्वार्घं विधिपूर्वकम् । भुञ्जीत मिष्टमन्नं च व्रतस्य परिपूर्तये ॥ ४७ ॥

তাৰ পাছত ৰাতি চন্দ্ৰোদয়ত বিধিপূৰ্বক অৰ্ঘ্য দি, ব্ৰতৰ পৰিপূৰ্ণতাৰ বাবে মিঠা অন্ন ভোজন কৰিব।

Verse 48

यद्वा क्षीरेण करकं पूर्णं तोयेन वा मुने । सपूगाक्षतरत्नाढ्यं द्विजाय प्रतिपादयेत् ॥ ४८ ॥

অথবা, হে মুনি, গাখীৰে—বা পানীৰে—পূৰ্ণ কৰক, সুপাৰী, অক্ষত আৰু ৰত্নেৰে সজ্জিত কৰি দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক প্ৰদান কৰিব।

Verse 49

एतत्कृत्वा व्रतं नारी षोडशद्वादशाब्दकम् । उपायनं विधायाथ व्रतमेतद्विसर्ज्जयेत् ॥ ४९ ॥

এই ব্ৰত নাৰীয়ে ষোল বা বাৰ বছৰ পালন কৰি, তাৰ পাছত উপায়ন (সমাপন অৰ্পণ) সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক এই ব্ৰত বিসৰ্জন কৰিব।

Verse 50

यावज्जीवं तु वा नार्या कार्य्यं सौभाग्यवांछया । व्रतेनानेन सदृशं स्त्रीणां सौभाग्यदायकम् ॥ ५० ॥

যি নাৰী সৌভাগ্য কামনা কৰে, সি জীৱনভৰ এই ব্ৰত পালন কৰা উচিত; নাৰীৰ বাবে সৌভাগ্যদায়ী এই ব্ৰতৰ সমান আন কোনো ব্ৰত নাই।

Verse 51

विद्यते भुवनेष्वन्यत्तस्मान्नित्यमिति स्थितिः । ऊर्ज्जशुक्लचतुर्थ्यां तु नागव्रतमुदाहृतम् ॥ ५१ ॥

জগতসমূহত ইয়াৰ বাহিৰে সঁচাকৈ স্থায়ী আন একো নাই; সেয়ে নিত্য তত্ত্বত স্থিত হোৱা উচিত। সেইহেতু ঊৰ্জ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্থীত ‘নাগব্ৰত’ বিধান কৰা হৈছে।

Verse 52

प्रातर्व्रतं तु संकल्प्य धेनुशृंजगलं शुचि । पीत्वा स्नात्वाथ मध्याह्ने शंखपालादिपन्नगान् ॥ ५२ ॥

প্ৰাতে ব্ৰতৰ সংকল্প কৰি শুচি হৈ ‘ধেনুশৃংগ-জল’ পান কৰিব; তাৰ পাছত স্নান কৰি মধ্যাহ্নত শঙ্খপাল আদি পন্নগসকলক বিধিপূৰ্বক তৰ্পণ-আৰাধনা কৰিব।

Verse 53

शेषं चाह्वामपूर्वैस्तु पूजयेदुपचारकैः । क्षीरेणाप्यायनं कुर्यादेतन्नागव्रतं स्मृतम् ॥ ५३ ॥

প্ৰথমে শেষনাগক আহ্বান কৰি উপচাৰসহ পূজা কৰিব; আৰু গাখীৰে তেওঁৰ আপ্যায়ন (পোষণ-সেৱা) কৰিব—ইয়াকেই ‘নাগব্ৰত’ বুলি স্মৃত কৰা হৈছে।

Verse 54

एवंकृते तु विप्रेंद्र नृभिर्नागव्रते शुभे । विषाणि नश्यंत्यचिरान्न दशंति च पन्नगाः ॥ ५४ ॥

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! মানুহে এই শুভ নাগব্ৰত বিধিপূৰ্বক পালন কৰিলে, অচিৰেই বিষৰ প্ৰভাৱ নষ্ট হয় আৰু পন্নগসকলে দংশন নকৰে।

Verse 55

मार्गशुक्लचतुर्थ्यां तु वर्षं यावन्मुनीश्वरा । क्षपयेदेकभक्तेन नक्तेनाथ द्वितीयकम् ॥ ५५ ॥

মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্থীৰ পৰা, হে মুনীশ্বৰ, এই ব্ৰত এক বছৰ জুৰি পালন কৰিব লাগে। দিনে একভক্ত (এবাৰ আহাৰ) আৰু দ্বিতীয় ক্ৰমত নক্ত-ব্ৰত (ৰাতিৰ নিয়ম) পালন কৰিব।

Verse 56

अयाचितोपवासाभ्यां तृतीयकचतुर्थके । एवं क्रमेण विधिवच्चत्वार्यब्दानि मानवः ॥ ५६ ॥

তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ বছৰত অযাচিত-ভোজন (নামাগি পোৱা অন্ন) আৰু উপবাস—এই দুয়ো নিয়ম বিধিপূৰ্বক পালন কৰিব লাগে। এইদৰে ক্ৰমে নিয়মসমূহ সঠিকভাৱে অনুষ্ঠান কৰি মানুহে চাৰি বছৰ পূৰ্ণ কৰে।

Verse 57

समाप्य च ततोऽस्यांते व्रतस्नातो महाव्रती । कारयेद्धेमघटितं भूगणेर्मूषकं रथम् ॥ ५७ ॥

তাৰপিছত ব্ৰত সমাপ্ত কৰি, ব্ৰতান্তে ব্ৰত-স্নান কৰা মহাব্ৰতী ভক্তে ভূগণৰ বাবে স্বৰ্ণনির্মিত মূষক-ৰথ নিৰ্মাণ কৰাব।

Verse 58

अशक्तो वर्णकैरेव शुभ्रं चाब्जं सुपत्रकम् । तस्योपरि घटं स्थाप्य ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥ ५८ ॥

যদি অক্ষম হয়, তেন্তে ৰঙেৰে শুভ্ৰ আৰু সুপত্ৰযুক্ত পদ্ম সাজি, তাৰ ওপৰত তাম্ৰপাত্ৰ-সহিত কলস স্থাপন কৰিব।

Verse 59

पूरयेत्तंडलैः शुभ्रैस्तस्योपरि गणेश्वरम् । न्यसेद्वस्त्रयुगाच्छन्नं गंधाद्यैः पूजयेच्च तम् ॥ ५९ ॥

সেই কলসটো শুদ্ধ বগা চাউলদানােৰে পূৰ্ণ কৰিব। তাৰ ওপৰত যুগল বস্ত্ৰেৰে আচ্ছাদিত গণেশ্বৰক স্থাপন কৰি, গন্ধ আদি উপচাৰে পূজা কৰিব।

Verse 60

नैवेद्यं मोदकं कल्प्यं गणेशः प्रीयतामिति । जागरैर्शीतवाद्याद्यैः पुराणाख्यानकैश्चरेत् ॥ ६० ॥

নৈবেদ্য, বিশেষকৈ মিঠা মোদক সাজি “গণেশ প্ৰসন্ন হওক” বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰিব। শীতল সুমধুৰ বাদ্য আৰু পুৰাণ-কথা পাঠসহ ৰাতিৰ জাগৰণ পালন কৰিব।

Verse 61

प्रभाते विमले स्नात्वा होमं कृत्वा विधानतः । तिलव्रीहियवश्वेतसुर्षपाज्यैः सखंडकैः ॥ ६१ ॥

বিমল প্ৰভাতে স্নান কৰি বিধিমতে হোম কৰিব। তিল, চাউল, যৱ, বগা সৰিষা আৰু ঘি—সৰু সৰু খণ্ডসহ—আহুতি দিব।

Verse 62

गणो गणाधिपश्चैव कूष्मांडस्त्रिपुरांतकः । लंबोदरैकदंतौ च रुक्मदंष्ट्रश्च विघ्नपः ॥ ६२ ॥

তেওঁ ‘গণ’, ‘গণাধিপ’, ‘কূষ্মাণ্ড’, ‘ত্ৰিপুৰান্তক’, ‘লম্বোদৰ’, ‘একদন্ত’, ‘ৰুক্মদংষ্ট্ৰ’ আৰু ‘বিঘ্নপ’ নামে স্মৰণীয়।

Verse 63

ब्रह्मा यमोऽथ वरुणः सोमसूर्यहुताशनाः । गन्धमादी परमेष्ठीत्येवं षोडशनामभिः ॥ ६३ ॥

তেওঁক ‘ব্ৰহ্মা’, ‘যম’, ‘বৰুণ’, ‘সোম’, ‘সূৰ্য’, ‘হুতাশন (অগ্নি)’, ‘গন্ধমাদী’ আৰু ‘পৰমেষ্ঠী’—এইদৰে ষোলো নামৰে স্তৱ কৰা হয়।

Verse 64

प्रणवाद्यैर्ङेंनमोंऽतैः प्रत्येकं दहने हुनेत् । वक्रतुंडेति ङेंतेन बर्मांतेनाष्टयुक्छतम् ॥ ६४ ॥

প্ৰত্যেক আহুতি অগ্নিত ‘ওঁ’ৰে আৰম্ভ আৰু ‘নমঃ’ৰে শেষ হোৱা মন্ত্ৰেৰে দিব। তাৰ পাছত ‘বক্রতুণ্ড-’ৰে আৰম্ভ আৰু ‘বর্মন্’ (ৰক্ষা-বাক্য)ৰে সমাপ্ত মন্ত্ৰেৰে ১০৮ আহুতি দিব।

Verse 65

ततो व्याहृतिभिः शक्त्या हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत् । दिक्पालान्पूजयित्वा च ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ६५ ॥

তাৰ পিছত নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্যাহৃতি সহ আহুতি দি পূৰ্ণাহুতি সম্পন্ন কৰিব। দিকপালসকলক পূজা কৰি তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব।

Verse 66

चतुत्विंशतिसंख्याकान् मोदकैः पायसैस्तथा । सवत्सां गां ततो दद्यादाचार्याय सदक्षिणाम् ॥ ६६ ॥

চৌব্বিশটা মোদক আৰু পায়স নিবেদন কৰিব। তাৰ পাছত আচার্যক দক্ষিণাসহ বাছুৰসহ গাই দান কৰিব।

Verse 67

अन्योभ्योऽपि यथाशक्ति भूयसीं च ततो ददेत् । प्रणम्य दक्षिणीकृत्य प्रविसृज्य द्विजोत्तमाम् ॥ ६७ ॥

তাৰ পিছত সামৰ্থ্য অনুসাৰে আনসকলকো দান দিব—আৰু অধিক উদাৰভাৱে। প্ৰণাম কৰি দক্ষিণা দি শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক সন্মানে বিদায় দিব।

Verse 68

बन्धुभिः सह भुंजीत स्वयं च प्रीतमानसः । एतद्व्रतं नरः कृत्वा भुक्त्वा भोगानिहोत्तमान् ॥ ६८ ॥

সি আত্মীয়-স্বজনৰ সৈতে ভোজন কৰিব আৰু নিজেও প্ৰীতিমনে থাকিব। এই ব্ৰত পালন কৰিলে মানুহে এই লোকতেই উত্তম ভোগ লাভ কৰে।

Verse 69

सायुज्यं लभते विष्णोर्गणेशस्य प्रसादतः । केचिद्वरव्रतं नाम प्राहुरेतस्य नारद ॥ ६९ ॥

গণেশৰ প্ৰসাদে সি বিষ্ণুৰ সায়ুজ্য লাভ কৰে। হে নাৰদ, কিছুমানে এই অনুষ্ঠানক ‘বৰ-ব্ৰত’ বুলি কয়।

Verse 70

विधानमेतदेवापि फलं चापीह तत्समम् । पौषमासचतुर्थ्यां तु विघ्नेशं प्रार्थ्य भक्तितः ॥ ७० ॥

এইয়েই বিধান, আৰু ইয়াত ফলও তেনেদৰেই সমান। পৌষ মাহৰ চতুৰ্থীত ভক্তিভাৱে বিঘ্নেশ (গণেশ)ক প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে।

Verse 71

विप्रैकं भोजयेच्चैवं मोदकैर्दक्षिणां ददेत् । एवं कृते मुने भूयाद्व्रती संपत्तिभाजनम् ॥ ७१ ॥

এইদৰে এজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাই, মোদকৰ ৰূপে দক্ষিণা দিব লাগে। হে মুনি, এনেকুৱা কৰিলে ব্ৰতী পিছত সমৃদ্ধিৰ পাত্ৰ হয়।

Verse 72

माघकृष्णचतुर्थ्यां तु संकष्टव्रतमुच्यते । तत्रोपवासं संकल्प्य व्रती नियमपूर्वकम् ॥ ७२ ॥

মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ চতুৰ্থীক ‘সঙ্কষ্ট-ব্ৰত’ বুলি কোৱা হয়। সেইদিনা ব্ৰতীয়ে উপবাসৰ সংকল্প কৰি নিয়ম-সংযমে ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।

Verse 73

चंद्रोदयमभिव्याप्य तिष्ठेत्प्रयतमानसः । ततश्चंद्रोदये प्राप्ते मृन्मयं गणनायकम् ॥ ७३ ॥

চন্দ্ৰোদয়লৈকে সংযত মনৰে অপেক্ষা কৰি থাকিব লাগে। তাৰপিছত চন্দ্ৰ উঠিলে মাটিৰে গঢ়া গণনায়ক (গণেশ)ক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 74

विधाय विन्यसेत्पीठे सायुधं च सवाहनम् । उपचारैः षोडशभिः समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ७४ ॥

বিধিপূৰ্বক সাজি (দেৱতাক) পীঠত স্থাপন কৰিব লাগে—আয়ুধ আৰু বাহনসহ। তাৰপিছত বিধান অনুসাৰে ষোড়শোপচাৰে যথাবিধি পূজা কৰিব লাগে।

Verse 75

मोदकं चापि नैवेद्यं सगुडं तिलकुट्टकम् । ततोऽर्घ्यं ताम्रजे पात्रे रक्तचंदनमिश्रितम् ॥ ७५ ॥

মোদক আৰু গুড়-মিশ্ৰিত তিলৰ মিঠাই নৈবেদ্য ৰূপে অৰ্পণ কৰিব লাগে। তাৰ পাছত তাম্ৰ পাত্ৰত ৰক্তচন্দন মিশাই অৰ্ঘ্য দিয়া উচিত।

Verse 76

सकुशं च सदूर्वं च पुष्पाक्षतसमन्वितम् । सशमीपत्रदधि च कृत्वा चंद्राय दापयेत् ॥ ७६ ॥

কুশ আৰু দূৰ্বা সহ, ফুল আৰু অক্ষতযুক্ত, লগতে শমীপাত আৰু দই মিশাই চন্দ্ৰদেৱলৈ অৰ্পণ কৰাব লাগে।

Verse 77

गगनार्णवमाणिक्य चंद्र दाक्षायणीपते । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं गणेशप्रतिरूपक ॥ ७७ ॥

হে গগন-সাগৰৰ মাণিক্য সদৃশ চন্দ্ৰ, দাক্ষায়ণীপতি! হে গণেশ-প্ৰতিৰূপ! মোৰ দিয়া এই অৰ্ঘ্য গ্ৰহণ কৰক।

Verse 78

एवं दत्त्वा गणेशाय दिव्यार्घ्यं पापनाशनम् । शक्त्या संभोज्य विप्राग्र्यान्स्वयं भुंजीत चाज्ञया ॥ ७८ ॥

এইদৰে পাপনাশক দিব্য অৰ্ঘ্য গণেশক অৰ্পণ কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব লাগে; তাৰ পাছত অনুমতি লৈ নিজেও ভোজন কৰিব লাগে।

Verse 79

एवं कृत्वा व्रतं विप्र संकष्टाख्यं शूभावहम् । समृद्धो धनधान्यैः स्यान्न च संकष्टमाप्नुयात् ॥ ७९ ॥

হে বিপ্ৰ! এইদৰে ‘সঙ্কষ্ট’ নামৰ শুভ ব্ৰত পালন কৰিলে ধন-ধান্যত সমৃদ্ধি হয় আৰু কোনো সঙ্কটত নপৰে।

Verse 80

माघशुक्लचतुर्थ्यां तु गौरीव्रतमनुत्तमम् । तस्यां तु गौरी संपूज्या संयुक्ता योगिनीगणैः ॥ ८० ॥

মাঘ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ চতুৰ্থীত অনুত্তম ‘গৌৰী-ব্ৰত’ পালন কৰা হয়। সেই পুণ্য তিথিত যোগিনী-গণসহ দেৱী গৌৰীক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 81

नरैः स्त्रीभिर्विशेषेण कुंदपुष्पैः सकुंकुमैः । रक्तसूत्रे रक्तपुष्पैस्तथैवालक्तकेन च ॥ ८१ ॥

পুৰুষে আৰু বিশেষকৈ নাৰীয়ে কুন্দফুলত কুঙ্কুম মিহলাই, ৰঙা সূতা আৰু ৰঙা ফুলেৰে, লগতে ৰঙা আলতা ব্যৱহাৰ কৰি এই বিধি পালন কৰিব লাগে।

Verse 82

धूपैर्दीपंश्च बलिभिः सगुडैनार्द्रकेण च । पयसा पायसेनापि लवणेन च पालकैः ॥ ८२ ॥

ধূপ-দীপ, বলি-নৈবেদ্যসহ; গুড় আৰু কেঁচা আদা; দুধ, পায়স (ক্ষীৰ), লৱণ আৰু পালং শাক আদি শাক-পাতেৰে (পূজা) কৰিব লাগে।

Verse 83

पूज्याश्चाविधवा नार्यस्तथा विप्राः सुशोभनाः । सौभाग्यवृद्धये देयो भोक्तव्यं बंधुभिः सह ॥ ८३ ॥

অবিধবা নাৰীক সন্মান কৰিব লাগে, তদ্ৰূপ সুশোভন সুশিক্ষিত ব্রাহ্মণকো। সৌভাগ্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ দান দিব লাগে আৰু আত্মীয়-বন্ধুৰ সৈতে একেলগে প্ৰসাদ ভোজন কৰিব লাগে।

Verse 84

इदं गौरीव्रतं विप्र सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम् । प्रतिवर्षं प्रकर्त्तव्यं नारीभिश्च नरैस्तथा ॥ ८४ ॥

হে বিপ্ৰ! এই গৌৰী-ব্ৰত সৌভাগ্য আৰু আৰোগ্য বৃদ্ধি কৰে। ইয়াক প্ৰতিবছৰ নাৰীসকলেও আৰু পুৰুষসকলেও অৱশ্য পালন কৰিব লাগে।

Verse 85

ढुंढिव्रतं परैः प्रोक्तं कैश्चित्कुंडव्रतं स्मृतम् । ललिताव्रतमित्यन्यैः शांतिव्रतमथापरैः ॥ ८५ ॥

কিছুমানে ইয়াক ঢুংঢি-ব্ৰত বুলি কয়, কিছুমানে কুণ্ড-ব্ৰত বুলি স্মৰণ কৰে। আন কিছুমানে ললিতা-ব্ৰত বুলি কয়, আৰু কিছুমানে ইয়াক শান্তি-ব্ৰত বুলিও কীৰ্তন কৰে।

Verse 86

स्नानं दानं जपो होमः सर्वमस्यां कृतं मुने । भवेत्सह स्रगुणितं प्रसादाद्दंतिनः सदा ॥ ८६ ॥

হে মুনি! এই তিথিত কৰা স্নান, দান, জপ আৰু হোম—সকলো দন্তিন (গণেশ)ৰ প্ৰসাদে সদায় সহস্ৰগুণ ফলদায়ক হয়।

Verse 87

चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ढुंढिराजव्रतं शुभम् । तिलषिष्टैर्द्विजान् भोज्य स्वयं चाश्नीत मानवः ॥ ८७ ॥

ফাল্গুণ মাহৰ চতুৰ্থীত শুভ ঢুংঢিৰাজ-ব্ৰত পালন কৰা উচিত। তিলৰ খাদ্যৰে দ্বিজসকলক (ব্ৰাহ্মণসকলক) ভোজন কৰাই, সাধকে নিজেও সেই আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব।

Verse 88

गणेशाराधनपरो दानहोमप्रपूजनैः । तिलैरेव कृतैः सिद्धिं प्राप्नुयात्तत्प्रसादतः ॥ ८८ ॥

যি গণেশ-আৰাধনাত তত্পৰ হৈ তিলৰ দ্বাৰাই দান, হোম আৰু পূজা কৰে—সেইজন তেওঁৰ প্ৰসাদে সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 89

सौवर्णं गजवक्त्रं च कृत्वा संपूज्य यत्नतः । द्विजाग्र्याय प्रदातव्यं सर्वसंपत्समृद्धये ॥ ८९ ॥

গজবক্ত্ৰ (গণেশ)ৰ সোণৰ প্ৰতিমা সাজি, যত্নসহকাৰে সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পিছত সকলো সম্পদ-সমৃদ্ধি বৃদ্ধি হ’বলৈ সেই প্ৰতিমা শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিব উচিত।

Verse 90

यस्मिन्कस्मिन्भवेन्मासि चतुर्थी रविवारयुक् । सांगारका वा विप्रेंद्र सा विशेषफलप्रदा ॥ ९० ॥

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! যি কোনো মাহতেই চতুৰ্থী যদি দেওবাৰে পৰে, অথবা মঙলবাৰ-যুক্ত ‘সাঙ্গাৰকা’ চতুৰ্থী হয়, তেন্তে সি চতুৰ্থী বিশেষ আৰু উৎকৃষ্ট ফল প্ৰদান কৰে।

Verse 91

सर्वासु च चतुर्थीषु शुक्लास्वप्यसितासु च । विघ्नेश एव देवेशः संपूज्यो भक्तितत्परैः ॥ ९१ ॥

প্ৰত্যেক চতুৰ্থীত—শুক্লপক্ষতো আৰু কৃষ্ণপক্ষতো—ভক্তিত তৎপৰ ভক্তসকলে পূৰ্ণ ভক্তিভাৱে কেৱল দেৱেশ্বৰ বিঘ্নেশকেই সম্যক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 92

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वाद्शमास चतुर्थीव्रतनिरूपणं नाम त्रयोदशाधिकसततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥

এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানত, চতুৰ্থ পাদত ‘দ্বাদশমাস চতুৰ্থীব্ৰত নিৰূপণ’ নামৰ একশ তেৰোতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।