The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই মহাবৈষ্ণৱ বিষ্ণু-পুৰাণৰ অনুক্ৰমণী ঘোষণা কৰি ইয়াৰ বিস্তাৰ আৰু পাপ-নাশক মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত ছয়টা অংশ উল্লেখ হয়: (১) সৃষ্টি, দেবোৎপত্তি, সমুদ্ৰমন্থন, দক্ষৰ পৰা বংশাৱলী; ধ্ৰুৱ, পৃথু, প্ৰচেতস, প্ৰহ্লাদ, প্ৰিয়ব্ৰত-বংশ আৰু দ্বীপ-বৰ্ষাদি ভূগোল। (২) পাতাল আৰু নৰক, সপ্ত স্বৰ্গ, সূৰ্য-চন্দ্ৰ গতি-জ্যোতিষ, বাৰসমূহৰ লক্ষণ; ভৰতৰ মোক্ষোপদেশ আৰু নিদাঘ–ঋভু সংবাদ। (৩) মন্বন্তৰ, ব্যাসাৱতাৰ, নৰক-মোচন কৰ্ম, সগৰ–ঔৰ্ব ধৰ্মোপদেশ, শ্ৰাদ্ধবিধি, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম, সদাচাৰ আৰু মায়াজনিত মোহ। (৪) সূৰ্যবংশ-চন্দ্ৰবংশৰ ৰাজকথা। (৫) কৃষ্ণাৱতাৰ প্ৰশ্ন, গোকুলৰ পৰা মথুৰা-দ্বাৰকা পৰ্যন্ত লীলা, দৈত্যবধ, বিবাহ আৰু অষ্টাৱক্ৰ কাহিনী। (৬) কলিযুগাচাৰ, চতুৰ্বিধ প্ৰলয়, খাণ্ডিক্যৰ ব্ৰহ্মজ্ঞান; লগতে বিষ্ণুধৰ্মোত্তৰৰ ধৰ্মোপদেশ—ব্ৰত, যম-নিয়ম, ধৰ্মশাস্ত্ৰ-অৰ্থশাস্ত্ৰ, বেদান্ত, জ্যোতিষ, স্তোত্ৰ আৰু মনু। শেষত ফলশ্ৰুতি—পাঠ, শ্ৰৱণ, লিখন, দান আৰু উপদেশে পুণ্য আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं वैष्णवं महत् । त्रयोविंशतिसहस्रं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥
শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ক’লে—বৎস, শুনা; মই মহৎ বৈষ্ণৱ পুৰাণ প্ৰবচন কৰিম; ই তেইশ হাজাৰ শ্লোকসমৃদ্ধ আৰু সৰ্ব পাপ নাশক।
Verse 2
यत्रादिभागे निर्विष्टाः षडंशाः शक्तिजेन ह । मैत्रेयायादिमे तत्र पुराणस्यावतारिकाम् ॥ २ ॥
যাৰ আদিভাগত শক্তিজে ছয়টা অংশ স্থাপন কৰিছিল; তাতেই মৈত্রেয়ৰ বাবে এই পুৰাণৰ অৱতাৰিকা (ভূমিকা)ও কোৱা হৈছিল।
Verse 3
आदिकारणसर्गश्च देवादीनां च संभवः । समुद्रमथनाख्यानं दक्षादीनां ततोऽन्वयः ॥ ३ ॥
তাত আদিকাৰণৰ পৰা সৃষ্টিসৰ্গ, দেৱাদিৰ উৎপত্তি, সমুদ্ৰমথনৰ আখ্যান, আৰু তাৰ পিছত দক্ষ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা বংশান্বয়ৰ বৰ্ণনা কোৱা হৈছে।
Verse 4
ध्रुवस्य चरितं चैव पृथोश्चरितमेव च । प्रचेतसं तथाख्यानं प्रह्लादस्य कथानकम् ॥ ४ ॥
ধ্ৰুৱৰ পুণ্যচৰিত, ৰজা পৃথুৰ শুভকৰ্ম, প্ৰচেতাসকলৰ উপাখ্যান আৰু প্ৰহ্লাদৰ অমৃতময় কাহিনীও বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 5
पृथग्राज्याधिकाराख्या प्रथमोंऽशइतीरितः । प्रियव्रताऽन्वयाख्याख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ॥ ५ ॥
“পৃথক্ ৰাজ্যাধিকাৰ” নামে প্ৰথম অংশ ঘোষণা কৰা হৈছে; তাত প্ৰিয়ব্ৰতৰ বংশবিৱৰণ আৰু দ্বীপ-বৰ্ষসমূহৰ নিৰূপণো আছে।
Verse 6
पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् । सूर्यादिवारकथनं पृथग्लक्षणसंयुतम् ॥ ६ ॥
পাতাল আৰু নৰকৰ উপাখ্যান, সাত স্বৰ্গৰ নিৰূপণ, আৰু সূৰ্যাদি গ্ৰহসমূহৰ বৰ্ণনা—সপ্তাহৰ বাৰসমূহৰ লক্ষণসহ—পৃথক বৈশিষ্ট্যৰে কোৱা হৈছে।
Verse 7
चरितं भरतस्याथ मुक्तिमार्गनिदर्शनम् । निदाघऋभुसंवादो द्वितीयोंश उदाहृतः ॥ ७ ॥
তাৰ পিছত ভৰতৰ চৰিত বৰ্ণিত হৈছে, যিয়ে মুক্তিমাৰ্গ দেখুৱায়; আৰু নিদাঘ-ঋভুৰ সংবাদ দ্বিতীয় অংশ হিচাপে কোৱা হৈছে।
Verse 8
मन्वन्तरसमाख्यानं वेदव्यासावतारकम् । नरकोद्धारकं कर्म गदितं च ततः परम् ॥ ८ ॥
তাৰ পিছত মন্বন্তৰসমূহৰ উপাখ্যান, বেদব্যাসৰ অৱতাৰবিৱৰণ, আৰু তাৰ পাছত নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰকাৰী কৰ্ম-অনুষ্ঠানসমূহ কোৱা হৈছে।
Verse 9
सगरस्यौर्वसंवादे सर्वधर्मनिरूपणम् । श्राद्धकल्पं तथोद्दिष्टं वर्णाश्रमनिबन्धनम् ॥ ९ ॥
সগৰ আৰু ঔৰ্বৰ সংলাপত সকলো ধৰ্মৰ নিৰূপণ আছে; শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ বিধিও কোৱা হৈছে, আৰু বৰ্ণ-আশ্ৰম অনুসাৰে কৰ্তব্যৰ নিয়মো স্থিৰ কৰা হৈছে।
Verse 10
सदाचारश्च कथितो मायामोहकथा ततः । तृतीयोंऽशोऽयमुदितः सर्वपापप्रणाशनः ॥ १० ॥
সদাচাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে; তাৰ পিছত মায়াজনিত মোহৰ কাহিনী। এইদৰে এই তৃতীয় অংশ প্ৰকাশিত—যি সকলো পাপ নাশ কৰে।
Verse 11
सूर्यवंशकथ पुण्या सोमवंशाऽनुकीर्तनम् । चतुर्थेंऽशेमुनिश्रेष्ठ नानाराजकथान्वितम् ॥ ११ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! চতুৰ্থ অংশত সূৰ্যবংশৰ পুণ্য কাহিনী আৰু সোমবংশৰ অনুকীৰ্তন আছে; বহু ৰজাৰ কাহিনীৰে ই সমন্বিত।
Verse 12
कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीया कथा ततः । पूतनादिवधो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত শ্ৰীকৃষ্ণৰ অৱতাৰ সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন, তাৰপিছত গোকুলৰ কাহিনী; আৰু শৈশৱত পূতনা আদি বধ, কৌমাৰত অঘ আদি শত্রুৰ বিনাশ।
Verse 13
कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा । ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्वारवतीभवा ॥ १३ ॥
কৈশোৰত কংসবধ আৰু মথুৰাৰ চৰিত বৰ্ণিত; তাৰ পিছত যৌৱনত দ্বাৰৱতী (দ্বাৰকা) সম্পৰ্কীয় দিব্য লীলা প্ৰকট কৰা হৈছে।
Verse 14
सर्वदैत्यवधो यत्र विवाहाश्च पृथग्विधाः । यत्र स्थित्वाजगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ १४ ॥
য’ত সকলো দৈত্যবধ আৰু নানাবিধ বিবাহৰ বৰ্ণনা আছে; তাতেই অৱস্থিত জগন্নাথ শ্ৰীকৃষ্ণ, যোগেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ, প্ৰকাশিত হয়।
Verse 15
भूभारहरणं चक्रे परेषां हननादिभिः । अष्टावक्रीयमाख्यानं पंचमोंऽश इतीरितः ॥ १५ ॥
তেওঁ শত্রুপক্ষৰ হনন আদি কৰি ভূভাৰ হৰণ কৰিলে; অষ্টাবক্র-সম্পৰ্কীয় আখ্যানক পঞ্চম অংশ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 16
कलिजं चरितं प्रोक्तं चातुर्विध्यं लयस्य च । ब्रह्मज्ञानसमुद्देशः खांडिक्यस्य निरूपितः ॥ १६ ॥
কলিযুগ-সম্পৰ্কীয় আচৰণ বৰ্ণিত হৈছে, আৰু লয় (প্ৰলয়)ৰ চাৰিধৰণো; খাণ্ডিক্যৰ উপদেশিত ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ সংক্ষিপ্ত নিৰ্দেশো নিৰূপিত হৈছে।
Verse 17
केशिध्वजेन चेत्येष षष्ठोंऽशः परिकीर्तितः । अतः परं तु सूतेन शौनकादिभिरादरात् ॥ १७ ॥
এইদৰে কেশিধ্বজে এই ষষ্ঠ অংশ কীৰ্তন কৰিলে; তাৰপিছত সূতে শৌনক আদি ঋষিসকলৰ বাবে আদৰেৰে বৰ্ণনা কৰে।
Verse 18
पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः । नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः ॥ १८ ॥
প্ৰশ্নেৰে সদায় প্ৰেৰিত হৈ ‘বিষ্ণুধৰ্মোত্তৰ’ নামে উপদেশসমূহ নানাবিধ পুণ্য ধৰ্মকথা—ব্ৰত, নিয়ম আৰু যম—প্ৰকাশ কৰে।
Verse 19
धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदांतं ज्योतिषं तथा । वंशाख्यानं प्रकरणात् स्तोत्राणि मनवस्तथा ॥ १९ ॥
ইয়াত ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু অৰ্থশাস্ত্ৰ, বেদান্ত আৰু জ্যোতিষো আছে; প্ৰকৰণানুসাৰে বংশাখ্যান, স্তোত্ৰসমূহ আৰু মনুসকলৰ আখ্যানো বৰ্ণিত।
Verse 20
नानाविद्यास्तथा प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारिकाः । एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥ २० ॥
এইদৰে নানাবিধ বিদ্যা কোৱা হৈছে, যিবোৰ সকলো লোকৰ উপকাৰসাধক। নিশ্চয় এই বিষ্ণুপুৰাণ সকলো শাস্ত্ৰৰ সারাৰ্থৰ সঙ্গ্ৰহ।
Verse 21
वाराहकल्पवृत्तांतं व्यासेन कथितं त्विह । यो नरः पठते भक्त्या यः श्रृणोति च सादरम् ॥ २१ ॥
ইয়াত ব্যাসদেৱে কোৱা বৰাহকল্পৰ বৃত্তান্ত—যি মানুহে ভক্তিৰে পঢ়ে, অথবা আদৰেৰে শ্ৰৱণ কৰে—(সি মঙ্গলফল লাভ কৰে)।
Verse 22
तावुभौ विष्णुलोकं हि व्रजेतां भुक्तभोगकौ । तल्लिखित्वा च यो दद्यादाषाढ्यां घृतधेनुना ॥ २२ ॥
তেওঁলোক দুয়ো পুণ্যফল ভোগ কৰি বিষ্ণুলোকলৈ যায়। আৰু যি এইটো লিখি আষাঢ় মাহত ঘৃতধেনুসহ দান কৰে, সিও সেই পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 23
सहितं विणुभक्ताय पुराणार्थविदेद्विज । स याति वैष्णवं धाम विमानेनार्कवर्चसा ॥ २३ ॥
হে দ্বিজ! যি পুৰাণৰ অৰ্থ জানি তাক সম্পূৰ্ণভাৱে বিষ্ণুভক্তক উপদেশ দিয়ে, সি সূৰ্যসম দীপ্তিমান বিমানে বৈষ্ণৱ ধামলৈ যায়।
Verse 24
यश्च विष्णुपुराणस्य समनुक्रमणीं द्विज । कथयेच्छृणुयाद्वापि स पुराणफलं लभेत् ॥ २४ ॥
হে দ্বিজ! যি বিষ্ণুপুৰাণৰ সমনুক্ৰমণী পাঠ কৰে বা শ্ৰৱণ কৰে, সি সেই পুৰাণৰ সম্পূৰ্ণ পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे विष्णुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘বিষ্ণুপুৰাণানুক্ৰমণী-নিৰূপণ’ নামৰ চুৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It functions as a canonical index: by listing divisions and topics (cosmology, dynasties, avatāra-kathā, ritual law, and mokṣa teachings), it validates the Viṣṇu Purāṇa’s scope and provides a study-map that mirrors the Purāṇic method of synthesizing many śāstric domains into a single devotional framework.
Devotional reading (pāṭha) and reverent listening (śravaṇa) to the Varāha-kalpa narration, reciting or hearing the anukramaṇī itself, and also writing and gifting the text—especially in Āṣāḍha with a ghṛta-dhenū (ghee-cow)—as well as teaching Purāṇic meaning to a Viṣṇu devotee.