Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ব্ৰহ্মাই মৰীচিক লক্ষ্মী-কল্পৰ পাছত অহা, হৰিৰ কূৰ্ম অৱতাৰক কেন্দ্ৰ কৰি ৰচিত কূৰ্মপুৰাণৰ সুসংগঠিত অনুক্ৰমণিকা-সাৰ উপদেশ দিয়ে। চাৰি ভাগত ১৭,০০০ শ্লোকৰ এই গ্ৰন্থ কাহিনীৰ বুননিত চাৰি পুৰুষাৰ্থ বুজাই দিয়ে—লক্ষ্মী–ইন্দ্ৰদ্যুম্ন সংলাপ আৰু কূৰ্ম-সম্পৰ্কিত ঋষিসকলৰ প্ৰসঙ্গসহ। ইয়াত বৰ্ণ–আশ্ৰম আচাৰ, সৃষ্টিৰ উৎপত্তি, কালগণনা–প্ৰলয় আৰু সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৰ স্তোত্ৰ, লগতে শৈৱ বিষয়—শংকৰ-কথা, পাৰ্বতী-সহস্ৰনাম, যোগ—বিভাগভাৱে উল্লেখিত। ভৃগু, স্বায়ম্ভুব মনু, কশ্যপ, আত্রেয় বংশাৱলী, দক্ষযজ্ঞ ধ্বংস আৰু পুনঃসৃষ্টি, শ্ৰীকৃষ্ণৰ লীলা, যুগধৰ্ম, ব্যাস–জৈমিনি সংলাপ, বাৰাণসী–প্ৰয়াগ আদি তীৰ্থভূগোল আৰু বেদশাখা-নিৰূপণো আছে। ঐশ্বৰী গীতা, ব্যাস গীতা, তীৰ্থ-মাহাত্ম্য, ব্ৰাহ্মীয়া সংহিতা-ৰূপ প্ৰতিসৰ্গ, আৰু ভাগৱতী সংহিতাত বৰ্ণজীৱিকা (শংকৰজ-কৃত পঞ্চপাদ ব্যাখ্যাসহ), সৌৰী উপদেশ আৰু বৈষ্ণৱী চতুৰ্থী ব্ৰত বৰ্ণিত। শেষত ফলশ্ৰুতি আৰু দানবিধি—অয়নকালত সোণালী কূৰ্মচিহ্নসহ গ্ৰন্থৰ প্ৰতিলিপি লিখি দান কৰিলে পৰম সিদ্ধি—বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स मरीचे त्वं पुराणं कूर्मसंज्ञकम् । लक्ष्मीकल्पानुचरितं यत्र कूर्मवपुर्हरिः ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে বৎস মৰীচি, কূৰ্ম-সঞ্জ্ঞক পুৰাণ শুনা; ই লক্ষ্মীকল্পৰ অনুসাৰী কাহিনি, য’ত হৰিয়ে কূৰ্মবপু ধাৰণ কৰিছে।
Verse 2
धर्मार्थकाममोक्षाणां माहात्म्यं च पृथक्पृथक् । इंद्रद्युम्नप्रसंगेन प्राहर्षिभ्यो दयान्वितः ॥ २ ॥
দয়াসম্পন্ন হৈ, ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ প্ৰসঙ্গ ধৰি, তেওঁ ঋষিসকলক ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—প্ৰত্যেকৰ পৃথক মহিমা ক’লে।
Verse 3
तत्सप्तदशसाहस्रं सुचतुः संहितं शुभम् । यत्र ब्राह्माः पुरा प्रोक्ता धर्मा नानाविधा मुने ॥ ३ ॥
সেই গ্ৰন্থটি সপ্তদশ সহস্ৰ শ্লোকসমন্বিত, চাৰিখন সংহিতাত সুসংগঠিত আৰু মঙ্গলময়; হে মুনি, তাত ব্রহ্মাজাত ঋষিসকলে প্ৰাচীনকালে নানা বিধ ধৰ্ম উপদেশ কৰিছিল।
Verse 4
नाननाकथाप्रसंगेन नृणां सद्गतिदायकाः । तत्र पूर्वविभागे तु पुराणोपक्रमः पुरा ॥ ४ ॥
নানা কাহিনিৰ প্ৰসঙ্গৰ গাঁথনিত ই মানুহক সদ্গতি দান কৰে। সেই গ্ৰন্থৰ পূৰ্ব বিভাগত পুৰাণৰ প্ৰাচীন উপক্রম (আৰম্ভিক কাঠামো) বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 5
लक्ष्मींद्रद्युम्नसंवादः कूर्म्मर्षिगणसंकथा । वर्णाश्रमाचारकथा जगदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ ५ ॥
ইয়াত লক্ষ্মী আৰু ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ সংবাদ, কূৰ্ম অৱতাৰৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট ঋষিগণৰ কাহিনী, বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰৰ উপদেশ, আৰু জগতৰ উৎপত্তিৰ কীৰ্তন আছে।
Verse 6
कालसंख्या समासेन लयांते स्तवनं विभोः । ततः संक्षेपतः सर्गः शांकरं चरितं तथा ॥ ६ ॥
সংক্ষেপে কাল-গণনা বৰ্ণিত; প্ৰলয়ান্তে সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৰ স্তৱনো আছে। তাৰপিছত সৃষ্টিৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ আৰু শংকৰ (শিৱ)ৰ পবিত্ৰ চৰিত্ৰ কোৱা হৈছে।
Verse 7
सहस्रनाम पार्वत्या योगस्य च निरूपणम् । भृगुवंशसमाख्यानं ततः स्वायम्भुवस्य च ॥ ७ ॥
ইয়াত পাৰ্বতীৰ সহস্ৰনাম, যোগৰ নিৰূপণ, ভৃগুবংশৰ আখ্যান, আৰু তাৰপিছত স্বায়ম্ভুব (মনু)ৰ কাহিনীও আছে।
Verse 8
देवादीनां समुत्पत्तिर्दक्षयज्ञाहतिस्ततः । दक्षसृष्टिकथा पश्चात्कश्यपान्वयकीर्तनम् ॥ ८ ॥
ইয়াত দেৱাদি সত্তাৰ উৎপত্তি, তাৰপিছত দক্ষযজ্ঞৰ বিনাশ, পাছত দক্ষসৃষ্টিৰ কথা, আৰু শেষত কশ্যপবংশৰ কীৰ্তন বৰ্ণিত।
Verse 9
आत्रेयवंशकथनं कृष्णस्यं चरितं शुभम् । मार्तंडकृष्णसंवादो व्यासपाण्डवसंकथा ॥ ९ ॥
ইয়াত আত্রেয়বংশৰ কাহিনী, শ্ৰীকৃষ্ণৰ শুভ চৰিত, মাৰ্তণ্ড- কৃষ্ণ সংলাপ, আৰু ব্যাস-পাণ্ডৱ সম্পৰ্কীয় কথাও অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 10
युगधर्मानुकथनं व्यासजैमिनिकीर्तनम् । वाराणस्याश्च माहात्म्यं प्रयागस्य ततः परम् ॥ १० ॥
তাৰপিছত যুগধৰ্মৰ বৰ্ণনা, ব্যাস আৰু জৈমিনিৰ কীৰ্তন, তাৰপিছত বাৰাণসীৰ মাহাত্ম্য, আৰু তদনন্তৰ প্ৰয়াগৰ মাহাত্ম্য ঘোষিত।
Verse 11
त्रैलोक्यवर्णनं चैव वेदशाखानिरूपणम् । उत्तरेऽस्या विभागे तु पुरा गीतैश्वरी ततः ॥ ११ ॥
ইয়াত ত্ৰৈলোক্যৰ বৰ্ণনা আৰু বেদশাখাৰ নিৰূপণ আছে; আৰু উত্তৰবিভাগত প্ৰাচীন ‘ঐশ্বৰী’ নামৰ গীতা নিবদ্ধ।
Verse 12
व्यासगीता ततः प्रोक्ता नानाधर्मप्रबोधिनी । नानाविधानां तीर्थानां माहात्म्यं च पृथक् ततः ॥ १२ ॥
তাৰপিছত নানাধৰ্মৰ বোধ জগোৱা ব্যাসগীতা উপদেশিত; আৰু তাৰপিছত পৃথকভাৱে বহু তীৰ্থৰ মাহাত্ম্যও বিস্তাৰে বৰ্ণিত।
Verse 13
प्रतिसर्गप्रकथनं ब्राह्मीयं संहिता स्मृता । अतः परं भागवतीसंहितार्थ निरूपणम् ॥ १३ ॥
প্ৰতিসৰ্গৰ বৰ্ণনা ‘ব্ৰাহ্মীয়া সংহিতা’ বুলি স্মৃত। এতিয়া ইয়াৰ পাছত ‘ভাগৱতী সংহিতা’ৰ অৰ্থ নিৰূপণ কৰা হ’ব॥১৩॥
Verse 14
कथिता यत्र वर्णानां पृथक्वृत्तिरुदाहृता । पादऽस्याः प्रथमे प्रोक्ता ब्राह्मणानां व्यवस्थितिः ॥ १४ ॥
য’ত বৰ্ণসমূহৰ পৃথক পৃথক আচাৰ-জীৱিকা বৰ্ণিত হৈছে; আৰু ইয়াৰ প্ৰথম পাদত ব্ৰাহ্মণসকলৰ নিৰ্দিষ্ট ব্যৱস্থা আৰু কৰ্তব্য প্ৰকাশিত হৈছে॥১৪॥
Verse 15
सदा चागत्मिका वत्स भोगसौख्यविवर्द्धनी । द्वितीये क्षत्त्रियाणां तु वृत्तिः सम्यक्प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥
বৎস! ই সদায় ‘আগতি/আয়’ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ ভোগ আৰু সুখ বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ দ্বিতীয় পাদত ক্ষত্ৰিয়সকলৰ যথাযথ জীৱিকা-আচাৰ সম্যক্ কীৰ্তিত হৈছে॥১৫॥
Verse 16
यया त्वाश्रितया पापं विधूयेह व्रजेद्दिवम् । तृतीये वैश्यजातीनां वृत्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ १६ ॥
যাৰ আশ্ৰয় ল’লে মানুহে ইয়াতেই পাপ ধুই স্বৰ্গলৈ গমন কৰে। তৃতীয় পাদত বৈশ্যজাতিসকলৰ চাৰিবিধ জীৱিকা কোৱা হৈছে॥১৬॥
Verse 17
यया चरितया सम्यग्लभे गतिमुत्तमाम् । चतुर्थेऽस्यास्तथा पादे शूद्रवृत्तिरुदाहृता ॥ १७ ॥
যাৰ অনুসাৰে সম্যক আচৰণ কৰিলে মানুহে উত্তম গতি লাভ কৰে। তেনেদৰে ইয়াৰ চতুৰ্থ পাদত শূদ্ৰৰ জীৱিকা-কৰ্তব্যও উল্লিখিত হৈছে॥১৭॥
Verse 18
यया संतुष्यति श्रीशो नृणां श्रेयोविवर्द्धनः । पंचमेऽस्यास्ततः पादे वृत्तिः संकरजोदिता ॥ १८ ॥
যি সাধনাৰে লক্ষ্মীপতি শ্ৰীশ (বিষ্ণু) সন্তুষ্ট হয় আৰু যিয়ে মানুহৰ পৰম শ্ৰেয় বৃদ্ধি কৰে—তাৰ ব্যাখ্যা তাৰ পিছত পঞ্চম পাদত শংকৰৰাজে বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 19
यया चरितयाप्नोति भाविनीं गतिमुत्तमाम् । इत्येषा पंचपद्युक्ता द्वितीया संहिता मुने ॥ १९ ॥
ইয়াক আচৰণ কৰিলে সাধকে ভৱিষ্যতে পৰম উত্তম গতি লাভ কৰে—হে মুনি, এইদৰে পাঁচ পদ্যযুক্ত এই দ্বিতীয় সংহিতা কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 20
तृतीयात्रोदिता सौरी नॄणां कार्यविधायिनी । षोढा षट्कर्मसिर्द्धि बोधयन्ती च कामिनाम् ॥ २० ॥
ইয়াত ঘোষিত তৃতীয় শাখা ‘সৌৰী’; ই মানুহৰ কাৰ্যবিধি নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু ছয় প্ৰকাৰ হৈ ফলকামীসকলক ষট্কর্ম-সিদ্ধি বোধ কৰায়।
Verse 21
चतुर्थीवैष्णवो नाम मोक्षदा परिकीर्तिता । चतुष्पदी द्विजातीनां साक्षाद्ब्रह्मस्वरूरिणी ॥ २१ ॥
চতুৰ্থী ‘বৈষ্ণৱী’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু মোক্ষদায়িনী বুলি কীৰ্তিত; দ্বিজসকলৰ বাবে ই চতুষ্পদী সম্পূৰ্ণ ব্ৰত, সাক্ষাৎ ব্ৰহ্মস্বৰূপিণী।
Verse 22
ताः क्रमात्षट्चतुर्द्वीषुसाहस्राः परिकीर्तिताः ॥ २२ ॥
এইবোৰ ক্ৰমে ছয় হাজাৰ, চাৰি হাজাৰ আৰু দুই হাজাৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 23
एतत्कूर्मपुराणं तु चतुर्वर्गफलप्रदम् । पठतां श्रृण्वतां नॄणां सर्वोत्कृष्टगतिप्रदम् ॥ २३ ॥
এই কূৰ্মপুৰাণ চতুৰ্বৰ্গৰ ফল দান কৰে; যিসকলে ইয়াক পাঠ কৰে বা ভক্তিভাৱে শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকে সৰ্বোত্তম পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 24
लिखित्वैतत्तु यो भक्त्या हेमकूर्मसमन्वितम् । ब्राह्मणायायने दद्यात्स याति परमां गतिम् ॥ २४ ॥
যি জনে ভক্তিভাৱে ইয়াক লিখাই সোণৰ কূৰ্মচিহ্নসহ অয়নকালত ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे कूर्मपुराणानुक्रमणीकथनं नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয়পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘কূৰ্মপুৰাণানুক্ৰমণীকথন’ নামৰ ১০৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Because the synopsis explicitly states that the Kūrma Purāṇa teaches dharma, artha, kāma, and mokṣa in sequence through narrative interweaving, positioning it as a puruṣārtha-integrated Purāṇa rather than a single-theme treatise.
The phalaśruti frames it as a meritorious dāna aligned with Viṣṇu’s Kūrma form; copying the text and donating it at ayana (a solstitial sacred juncture) is prescribed as a direct cause for attaining the supreme state.
It compresses a broad doctrinal library—cosmology, yuga-dharma, varṇa–āśrama norms, yoga, Śaiva–Śākta modules, genealogies, tīrtha geography, and embedded gītās—into an indexable outline that enables cross-referencing across Purāṇic literature.