The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ব্ৰহ্মাই লিঙ্গপুৰাণক শৈৱ পুৰাণ হিচাপে পৰিচয় দিয়ে—শ্ৰৱণ আৰু পাঠে ভুক্তি আৰু মুক্তি প্ৰদান কৰে। অগ্নিময় লিঙ্গত অধিষ্ঠিত শিৱই ইয়াৰ প্ৰকাশক, আৰু কাহিনিৰ কাঠামো অগ্নি-কল্পৰ আধাৰত স্থাপিত বুলি কোৱা হৈছে। ব্যাসকৃত, দুটা ভাগত বিন্যস্ত, প্ৰায় ১১,০০০ শ্লোকৰ এই পুৰাণত হৰৰ মহিমাই মুখ্য। তাৰ পিছত অনুক্ৰমণী অনুসাৰে বিষয়সমূহ—আৰম্ভিক প্ৰশ্ন, সংক্ষিপ্ত আদিসৃষ্টি, যোগোপদেশ, কল্পবৰ্ণনা, লিঙ্গ আৰু অম্বাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, সনৎকুমাৰ সংলাপ, দধীচি, যুগধৰ্ম, ভুবনকোষ, সূৰ্য-চন্দ্ৰ বংশ, বিস্তৃত সৃষ্টি, ত্ৰিপুৰ প্ৰসঙ্গ, লিঙ্গপ্ৰতিষ্ঠা, পশু-পাশ বিমোচন, শিৱব্ৰত, আচাৰ, প্ৰায়শ্চিত্ত, অৰিষ্টলক্ষণ আৰু শান্তি, কাশী আৰু শ্ৰীশৈল, অন্ধক, বৰাহ-নৰসিংহ, জলন্ধৰবধ, শিৱসহস্ৰনাম, দক্ষযজ্ঞ বিধ্বংস, কামদহন আৰু পাৰ্বতী বিবাহ। শেষত ফলশ্ৰুতি—ফাল্গুণ পূৰ্ণিমাত তিলধেনুসহ লিখিত প্ৰতিদান মহাপুণ্য; শ্ৰৱণ-পাঠ পাপনাশ কৰি শিৱলোক আৰু শিৱসাযুজ্য দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं लिंगसंज्ञितम् । पठतां श्रृण्वतां चैव भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে পুত্ৰ, শুনা; মই এতিয়া ‘লিঙ্গ’ সংজ্ঞিত পুৰাণ প্ৰবচন কৰিম। যিসকলে পাঠ কৰে আৰু যিসকলে শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকক ই ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো দান কৰে ॥১॥
Verse 2
यच्च लिंगाभिधं तिष्ठन्वह्निलिंगे हरोऽभ्यधात् । मह्यं धर्मादिसिद्ध्यर्थं मग्निकल्पकथाश्रयम् ॥ २ ॥
আৰু ‘লিঙ্গ’ নামৰ ৰূপত—অগ্নিলিঙ্গত অৱস্থিত হৈ—হৰ (শিৱ) ক’লে: “মোৰ বাবে ধৰ্মাদি সিদ্ধিৰ অৰ্থে এই বৃত্তান্ত অগ্নিকল্প-কথাৰ আশ্ৰয়ত আছে” ॥২॥
Verse 3
तदेव व्यासदेवेन भागद्वयसमन्वितम् । पुराणं लिंगमुदितं बह्वाख्यानविचित्रितम् ॥ ३ ॥
সেই একে গ্ৰন্থক ব্যাসদেৱে দুটা ভাগত সংযোজিত কৰিলে; সেয়াই ‘লিঙ্গপুৰাণ’ বুলি ঘোষিত, বহু উপাখ্যানৰে বিচিত্ৰভাৱে অলংকৃত ॥৩॥
Verse 4
तदेकादशसाहस्रं हरमाहात्म्यसूचकम् । परं सर्वपुराणानां सारभूतं जगत्त्रये ॥ ४ ॥
ই একাদশ সহস্ৰ শ্লোকসমৃদ্ধ আৰু হৰ (শিৱ)ৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰে। ত্ৰিলোকত ই সকলো পুৰাণৰ মাজত পৰম আৰু সাৰভূত বুলি গণ্য ॥৪॥
Verse 5
पुराणोपक्रमे प्रश्नः सृष्टिः संक्षेपतः पुरा । योगाख्यानं ततः प्रोक्तं कल्पाख्यानं ततः परम् ॥ ५ ॥
পুৰাণৰ আৰম্ভণিতেই প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়; তাৰ পিছত প্ৰাচীন সৃষ্টিৰ সংক্ষিপ্ত বৰ্ণনা কৰা হয়। তাৰ পাছত যোগাখ্যান উপদেশিত হয়, আৰু তাৰ পিছত কল্পাখ্যান বৰ্ণিত হয়।
Verse 6
लिंगोद्भवस्तदंबा च कीर्तिता हि ततः परम् । सनत्कुमारशैलादिसंवादश्चाथ पावनः ॥ ६ ॥
তাৰ পিছত লিঙ্গৰ উদ্ভৱ আৰু দিব্য অম্বাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত শৈল আদি সৈতে সনৎকুমাৰৰ পাৱন সংলাপ বৰ্ণিত হয়।
Verse 7
ततो दाधीचचरितं युगधर्मनिरूपणम् । ततो भुवन कोशाख्या सूर्यसोमान्वयस्ततः ॥ ७ ॥
তাৰ পিছত দধীচিৰ চৰিত বৰ্ণিত হয় আৰু যুগধৰ্মৰ নিৰূপণ কৰা হয়। তাৰ পাছত ‘ভুবন-কোষ’ নামৰ বিভাগ, আৰু তাৰ পিছত সূৰ্য-সোম বংশৰ বৰ্ণনা আহে।
Verse 8
ततश्च विस्तरात्सर्गस्त्रिपुराख्यानकं तथा । लिंगप्रतिष्ठा च ततः पशुपाशविमोक्षणम् ॥ ८ ॥
তাৰ পিছত সৰ্গ (সৃষ্টি) বিস্তাৰে বৰ্ণিত হয় আৰু ত্ৰিপুৰাখ্যানো কোৱা হয়। তাৰ পাছত লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা, আৰু তাৰ পিছত পশুক পাশবন্ধনৰ পৰা বিমোচনৰ বৰ্ণনা হয়।
Verse 9
शिवव्रतानि च तथा सदाचारनिरूपणम् । प्रायश्चितान्यरिष्टानि काशीश्रीशैलवर्णनम् ॥ ९ ॥
ইয়াত শিৱব্ৰতসমূহৰ বৰ্ণনা, সদাচাৰৰ নিৰূপণ, বিভিন্ন প্ৰায়শ্চিত্ত, অৰিষ্ট (অপশকুন-আপদা) শান্তিকৰণ, আৰু কাশী তথা শ্ৰীশৈলৰ বৰ্ণনাও আছে।
Verse 10
अंधकाख्यानकं पश्चाद्वाराहचरितं पुनः । नृसिंहचरितं पश्चाज्जलंधरवधस्ततः ॥ १० ॥
তাৰ পিছত অন্ধকৰ আখ্যান, পুনৰ ভগৱান বৰাহৰ চৰিত; তাৰ পাছত নৃসিংহ-চৰিত আৰু শেষত জলন্ধৰ-বধৰ বৰ্ণনা।
Verse 11
शैवं सहस्रनामाथ दक्षयज्ञविनाशनम् । कामस्य दहनं पश्चाद्गिरिजायाः करग्रहः ॥ ११ ॥
তাৰ পিছত শৈৱ সহস্ৰনাম, তাৰ পাছত দক্ষযজ্ঞ-ধ্বংস; তাৰ পিছত কামদহন, আৰু শেষত গিৰিজা (পাৰ্বতী)-ৰ কৰগ্ৰহণ (বিবাহ) বৰ্ণিত।
Verse 12
ततो विनायकाख्यानं नृपाख्यानं शिवस्य च । उपमन्युकथा चापि पूर्वभाग इतीरितः ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত বিনায়কৰ আখ্যান, ৰজাৰ আখ্যান আৰু শিৱৰ কথাও; উপমন্যুৰ কাহিনীও—এইদৰে পূৰ্বভাগ বৰ্ণিত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 13
विष्णुमाहात्म्यकथनमंबरीषकथा ततः । सनत्कुमारनंदीशसंवादश्च पुनर्मुने ॥ १३ ॥
তাৰ পিছত ভগৱান বিষ্ণুৰ মাহাত্ম্য-কথন, তাৰ পাছত অম্বৰীষৰ কাহিনী; আৰু হে মুনি, পুনৰ সনৎকুমাৰ-নন্দীশৰ সংলাপ।
Verse 14
शिवमाहात्म्यसंयुक्तः स्नानयागादिकं ततः । सूर्यपूजाविधिश्चैव शिवपूजा च मुक्तिदा ॥ १४ ॥
শিৱমাহাত্ম্য-সংযুক্তভাৱে তাৰ পিছত স্নান, যাগ আদি বিধি কোৱা হৈছে; লগতে সূৰ্যপূজাৰ বিধি আৰু মুক্তিদায়িনী শিৱপূজাও বৰ্ণিত।
Verse 15
दानानि बहुधाक्तानि श्राद्धप्रकरणं ततः । प्रतिष्ठातं त्रमुदितं ततोऽघोरस्य कीर्तनम् ॥ १५ ॥
তাৰপিছত নানাবিধ দানৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে; তাৰ অনন্তৰ শ্ৰাদ্ধ-প্ৰকৰণ আহে। তাৰপিছত প্ৰতিষ্ঠাত আৰু ত্ৰিমুদিতৰ কাহিনী, আৰু তাৰপিছত অঘোৰৰ কীৰ্তন বৰ্ণিত হয়।
Verse 16
वज्रेश्वरी महाविद्या गायत्रीमहिमा ततः । त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं पुराणश्रवणस्य च ॥ १६ ॥
তাৰপিছত বজ্ৰেশ্বৰীৰ মহাবিদ্যা, তাৰ অনন্তৰ গায়ত্ৰীৰ মহিমা; লগতে ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ মাহাত্ম্য আৰু পুৰাণ-শ্ৰৱণৰ মহত্ত্ব কোৱা হৈছে।
Verse 17
एवं चोपरिभागस्ते लैंगस्य कथितो मया । व्यासेन हि निबद्धस्य रुद्रामाहात्म्यसूचितः ॥ १७ ॥
এইদৰে মই তোমাক লিঙ্গপুৰাণৰ উত্তৰ (উপৰি) ভাগ ব্যাখ্যা কৰিলোঁ—যি ব্যাসদেৱে নিবদ্ধ কৰিছে—য’ত ৰুদ্ৰৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশিত।
Verse 18
लिखित्वैतत्पुराणं तु तिलधेनुसमन्वितम् । फाल्गुन्यां पूर्णिमायां यो दद्याद्भक्त्या द्विजातये ॥ १८ ॥
এই পুৰাণ লিখাই, তিলধেনু সহ, ফাল্গুণী পূৰ্ণিমাৰ দিনা যি ভক্তিভাৱে দ্বিজক দান কৰে, সি মহাপুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 19
स लभेच्छिवसायुज्यं जरामरणवर्जितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि लैंगं पापापहं नरः ॥ १९ ॥
যি মানুহে পাপনাশক লিঙ্গপুৰাণ পঢ়ে বা কেৱল শ্ৰৱণো কৰে, সি জৰা-মৰণবর্জিত শিৱ-সাযুজ্য লাভ কৰে।
Verse 20
स भुक्तभोगो लोकेऽस्मिन्नंते शिवपुरं व्रजेत् । लिंगानुक्रमणीमेतां पठेद्यः श्रृणुयात्तथा ॥ २० ॥
এই লোকত ভোগফল ভোগ কৰি অন্তত সি শিৱধামলৈ গমন কৰে—যি এই লিঙ্গপুৰাণৰ অনুক্ৰমণী পাঠ কৰে বা তেনেদৰে শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰে।
Verse 21
तावुभौ शिवभक्तौ तु लोकद्वितयभोगिनौ । जायतां गिरिजाभर्तुः प्रसादान्नात्र संशयः ॥ २१ ॥
সেই দুয়ো শিৱভক্ত, দুয়ো লোকৰ সুখ-সমৃদ্ধি ভোগ কৰা—গিৰিজাপতিৰ প্ৰসাদে জন্ম লাভ কৰক; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे लिंगपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয়পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানত, চতুৰ্থ পাদত ‘লিঙ্গপুৰাণ অনুক্ৰমণী নিৰূপণ’ নামৰ একশ দুয়তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It functions as a traditional knowledge map—identifying the Liṅga Purāṇa’s internal sequence of doctrines, myths, rituals, and tīrtha materials—so that reciters, students, and commentators can locate themes (vrata-kalpa, prāyaścitta, mokṣa-dharma) within a coherent Purāṇic curriculum.
It praises hearing and recitation as sin-destroying and liberation-granting, and additionally highlights a gifting rite: commissioning a written copy and offering it with a tila-dhenu (sesame-cow gift) to a dvija on Phālguna Pūrṇimā, performed with devotion.