
সনাতনে নাৰদক ক্ৰমে আহি থকা পূৰ্ণিমাসমূহৰ সৈতে জড়িত ‘পূৰ্ণ-ব্ৰত’সমূহ উপদেশ দিয়ে। চৈত্ৰ পূৰ্ণিমাক মন্বন্তৰ-চক্ৰৰ সন্ধি বুলি কৈ, সোমতৃপ্তিৰ বাবে পকা অন্ন মিহলি জলসহ কলস দানৰ বিধান আছে। বৈশাখ পূৰ্ণিমা সৰ্বফলপ্ৰদ—ব্ৰাহ্মণক দিয়া দান তদ্ৰূপ ফল দিয়ে; ধৰ্মৰাজ-ব্ৰতত পকা ভোজন, জলকলস আৰু গো-সম দান, বিশেষকৈ খুৰ-শিংসহ কৃষ্ণাজিন, তিল, বস্ত্ৰ আৰু সোণসহ বিদ্বান দ্বিজক সন্মানপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। অতিশয় পুণ্যফলৰ কথা—সপ্তদ্বীপসহ পৃথিৱীদান সদৃশ ফল, সোণযুক্ত জলকলস দানে শোক নাশ হয়। জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত স্ত্ৰীসকলৰ বাবে বট-সাৱিত্ৰী ব্ৰত: উপবাস, বটগছত জল দিয়া, পবিত্ৰ সূতা বাঁধা, ১০৮ প্ৰদক্ষিণা, অখণ্ড সৌভাগ্যৰ প্ৰাৰ্থনা, সধৱা নাৰীক ভোজন কৰোৱা, আৰু পৰদিন আহাৰ কৰি সৌভাগ্যলাভ। আষাঢ় পূৰ্ণিমাত গোপদ্ম ব্ৰত: শ্ৰী-গৰুড়সহ চতুৰ্ভুজ স্বৰ্ণ হৰিৰ ধ্যান-পূজা, পুৰুষসূক্ত পাঠ, গুৰুক সন্মান, ব্ৰাহ্মণভোজন; বিষ্ণুকৃপাৰে ইহ-পর ইষ্টসিদ্ধি।
Verse 1
सनातन उवाच । अथ नारद वक्ष्यामि श्रृणु पूर्णाव्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥ १ ॥
সনাতন ক’লে—হে নাৰদ, এতিয়া মই তোমাক পূৰ্ণ-ব্ৰতসমূহ ক’ম; শুনা। এইবোৰ পালন কৰিলে নৰ-নাৰী অবিচ্ছিন্ন সুখ-সমৃদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 2
चैत्रपूर्णा तु विप्रेंद्र मन्वादिः समुदाहृता । अस्यां सान्नोदकं कुंभं प्रदद्यात्सोमतुष्टये ॥ २ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, চৈত্ৰ পূৰ্ণিমাক মন্বন্তৰৰ আৰম্ভ বুলি কোৱা হৈছে। সেই দিনা সোমদেৱৰ তুষ্টিৰ বাবে ৰন্ধা অন্ন-মিশ্ৰিত জলভৰা কুম্ভ দান কৰিব লাগে।
Verse 3
वैशाख्यामपि पूर्णायां दानं सर्वस्य सर्वदम् । यद्यद्द्रव्यं ददेद्विप्रे तत्तदाप्नोति निश्चितम् ॥ ३ ॥
বৈশাখ পূৰ্ণিমাতো দান সকলোৰে বাবে সৰ্বফলদায়ক। ব্ৰাহ্মণক যি যি দ্ৰব্য দান দিয়া হয়, তাৰ ফল সেইটোৱেই নিশ্চিতভাৱে লাভ হয়।
Verse 4
धर्मराजव्रतं चात्र कथितं तन्निशामय । श्रृतान्नमुदकुंभं च वैशाख्यां वै द्विजोत्तमे ॥ ४ ॥
ইয়াত ধৰ্মৰাজ-ব্ৰতও কোৱা হৈছে, সেয়া শুনা। আৰু হে দ্বিজোত্তম, বৈশাখত ৰন্ধা অন্ন আৰু জল-কুম্ভ দান কৰাও বিধেয়।
Verse 5
दद्याद्गोदानफलदं धर्मराजस्य तुष्टये । अत्र कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं च सश्रृङ्गकम् ॥ ५ ॥
ধৰ্মৰাজক তুষ্ট কৰিবলৈ গোধনৰ ফলদায়ক দান দিব লাগে। এই বিধিত খুৰ আৰু শিংসহ কৃষ্ণাজিন (ক’লা হৰিণৰ চাম) অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 6
तिलैः सहसमाच्छाद्य वस्त्रैर्हेम्ना द्विजातये । यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ६ ॥
যি ব্যক্তি তিলসহ, বস্ত্ৰ আৰু সোণসহ, বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰি দ্বিজক কৃষ্ণাজিন দান কৰে, সি মহাপুণ্যৰ ভাগী হয়।
Verse 7
सर्वशास्त्रविदे सप्तद्वीपभूमिप्रदः स वै । मोदते विष्णु लोके हि यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ७ ॥
যি ব্যক্তি সকলো শাস্ত্ৰবিদক সপ্তদ্বীপসহ ভূমি দান কৰে, সি চন্দ্ৰ-সূৰ্য-তাৰা থকা পৰ্যন্ত বিষ্ণুলোকত আনন্দ কৰে।
Verse 8
कुंभान्स्वच्छजलैः पूर्णान्हिरण्येन समन्वितान् । यः प्रदद्याद्द्विजाग्र्येभ्यः स न शोचति कर्हिचित् ॥ ८ ॥
যি ব্যক্তি পৰিষ্কাৰ পানীৰে পূৰ্ণ কলহ সোণসহ শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক দান কৰে, সি কেতিয়াও শোক নকৰে।
Verse 9
अथ ज्येष्ठस्य पूर्णायां वटसावित्रिकं व्रतम् । सोपवासा वटं सिंचेत्सलिलैरमृतोपमैः ॥ ९ ॥
এতিয়া জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত বট-সাৱিত্ৰী ব্ৰত গ্ৰহণ কৰা উচিত। উপবাস কৰি বটগছক অমৃতসম পানীৰে সিঞ্চন কৰিব।
Verse 10
सूत्रेण वेष्टयेच्चैव सशताष्टप्रदक्षिणम् । ततः संप्रार्थयेद्दैवीं सावित्रीं सुपतिव्रताम् ॥ १० ॥
পবিত্ৰ সূত্ৰেৰে তাক বেষ্টন কৰি অষ্টোত্তৰ শত প্ৰদক্ষিণ কৰিব। তাৰ পাছত পৰম পতিব্ৰতা দেৱী সাবিত্ৰীক ভক্তিভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিব।
Verse 11
जगत्पूज्ये जगन्मातः सावित्रि पतिदैवते । पत्या सहावियोगं मे वटस्थे कुरु ते नमः ॥ ११ ॥
হে জগতপূজ্যা জগন্মাতা, স্বামীকেই দেৱতা মানা সাবিত্ৰী! এই বটগছৰ তলত মোৰ স্বামীৰ সৈতে বিচ্ছেদ যেন নহয়—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 12
इति सप्रार्थ्य या नारी भोजयित्वा परेऽहनि । सुवासिनीः स्वयं भुंज्यात्सा स्यात्सौभाग्यभागिनी ॥ १२ ॥
এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰি যি নাৰী পৰদিনা সুৱাসিনীসকলক ভোজন কৰাই পিছত নিজে আহাৰ কৰে, সি সৌভাগ্যৰ ভাগিনী হয়।
Verse 13
आषाढस्य तु पूर्णायां गोपद्मव्रतमुच्यते । चतुर्भुजं महाकायं जांबूनदसमप्रभम् ॥ १३ ॥
আষাঢ় পূৰ্ণিমাত ‘গোপদ্ম-ব্ৰত’ বুলি কোৱা হৈছে। তাত ভগৱান হৰিক চতুৰ্ভুজ, মহাকায় আৰু জাঁবূনদ সোণসম দীপ্তিমান ৰূপে ধ্যান কৰিব।
Verse 14
शंखचक्रगदापद्मरमागरुडशोभितम् । सेवितं मुनिभिर्देवैर्यक्षगंधर्वकिन्नरैः ॥ १४ ॥
শঙ্খ, চক্ৰ, গদা আৰু পদ্মধাৰী, শ্ৰী (লক্ষ্মী) আৰু গৰুড়ে শোভিত—তেওঁক মুনি, দেৱ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু কিন্নৰসকলে সেৱা-পূজা কৰে।
Verse 15
एवंविधं हरिं तत्र स्नात्वा पूजां समाचरेत् । पौरुषेणैव सूक्तेन गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥
এইদৰে বিধিমতে তাত শ্ৰীহৰিক স্নান কৰাই, পুৰুষসূক্ত পাঠ কৰি, গন্ধ আদি উপচাৰেৰে যথাবিধি পূজা কৰিব লাগে।
Verse 16
आचार्यं वस्त्रभूषाद्यैस्तोषयेत्स्निग्धमानसः । भोजयेन्मिष्टपक्वान्नैर्द्विजानन्यांश्च शक्तितः ॥ १६ ॥
স্নেহভৰা মনেৰে আচার্যক বস্ত্ৰ, ভূষণ আদি দি সন্তুষ্ট কৰিব লাগে; আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে দ্বিজ আৰু অন্যসকলক মিঠা আৰু ভালদৰে সিজোৱা অন্নে ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 17
एवं कृत्वा व्रतं विप्र प्रसादात्कमलापतेः । ऐहिकामुष्मिकान्कामांल्लभते नात्र संशयः ॥ १७ ॥
হে বিপ্ৰ! এইদৰে ব্ৰত সম্পন্ন কৰিলে কমলাপতি (শ্ৰীবিষ্ণু)ৰ প্ৰসাদে ইহলোক আৰু পৰলোকৰ ইচ্ছিত ফল লাভ হয়; ইয়াত সন্দেহ নাই।
The chapter uses Caitra pūrṇimā as a cosmological time-marker to sacralize the calendar, linking household dāna (water-pot with water and cooked food) to Soma’s satisfaction and to the idea of renewing auspicious continuity at a cycle-threshold.
The rite specifies cow-equivalent merit through a kṛṣṇājina (black antelope skin) offered intact (with hooves and horns), augmented by sesame, garments, and gold, and framed by honoring a learned twice-born—highlighting both ritual correctness and the dharma-legal logic of substitutionary merit.
It is explicitly oriented to saubhāgya—unbroken marital auspiciousness—expressed through fasting, banyan worship, 108 circumambulations, and a prayer to Sāvitrī for never being separated from one’s husband, followed by feeding married women.
It combines Purāṇic iconography (four-armed Hari with Śrī and Garuḍa, conch-disc-mace-lotus) with a Vedic hymn (Puruṣa Sūkta) and standard completion practices (guru-honor and brāhmaṇa-feeding), presenting devotion as textually anchored and ritually enacted.