The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
এই অধ্যায়ত শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ঈশান-কল্পত পৰম্পৰাগত, অগ্নিদেৱে বসিষ্ঠক উপদেশ দিয়া আগ্নেয়/অগ্নি পুৰাণৰ সুসংবদ্ধ অনুক্ৰমণী বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ ইয়াৰ পৰিমাণ ১৫,০০০ শ্লোক বুলি কৈ, পাঠক আৰু শ্ৰোতা—দুয়োৰে বাবে পবিত্ৰতাদায়ক ফল ঘোষণা কৰে। তাৰ পিছত বিষয়সূচীত অৱতাৰকথা, সৃষ্টিবৰ্ণনা, বৈষ্ণৱ উপাসনা, অগ্নিকৰ্ম, মন্ত্ৰ-মুদ্ৰা তত্ত্ব, দীক্ষা-অভিষেক, মণ্ডল ৰচনা, শুদ্ধিক্ৰিয়া, পৱিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা, মন্দিৰ নিয়ম, প্ৰতিমা-লক্ষণ, ন্যাস, প্ৰতিষ্ঠা আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণ, বিনায়ক-কুব্জিকা উপাসনা, কোটি-হোম, মন্বন্তৰ, আশ্ৰমধৰ্ম (ব্ৰহ্মচৰ্য আদি), শ্ৰাদ্ধ, গ্ৰহযজ্ঞ, প্ৰায়শ্চিত্ত, তিথি-বার-নক্ষত্র আৰু মাসব্ৰত, দীপদান, ব্যূহ উপাসনা, নৰকবৰ্ণনা, নাড়ীচক্ৰ আৰু সন্ধ্যাবিধি, গায়ত্ৰী অৰ্থ, লিঙ্গস্তোত্ৰ, ৰাজাভিষেক মন্ত্ৰ আৰু ৰাজধৰ্ম, স্বপ্ন-শকুন জ্ঞান, ৰত্নদীক্ষা-ৰত্নশাস্ত্ৰ, ৰামনীতি, ধনুৰ্বেদ, ব্যৱহাৰ, দেবাসুৰবিমৰ্দ, আয়ুৰ্বেদ আৰু পশুচিকিৎসা সহ শান্তিকৰ্ম, ছন্দ, সাহিত্য, কোষ, প্ৰলয়তত্ত্ব, দেহবিচাৰ, যোগ আৰু শ্ৰৱণত ব্ৰহ্মজ্ঞানফললৈকে বিস্তৃত বিষয় গণনা কৰা হয়। শেষত মাৰ্গশীৰ্ষত সোণৰ লেখনীসহ গ্ৰন্থদান আৰু তিলধেনুদানৰ বিধান কৰি ইহ-পরলোকৰ কল্যাণফল নিশ্চিত কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि तवाग्नेयपुराणकम् । ईशानकल्पवृत्तांतं वसिष्ठायानलोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
শ্ৰীব্ৰহ্মাই ক’লে—এতিয়া মই তোমাক অগ্নেয়পুৰাণ স্পষ্টকৈ বৰ্ণনা কৰিম; ঈশান-कल्पৰ সেই বৃত্তান্ত, যি অগ্নিদেৱে বসিষ্ঠক কৈছিল।
Verse 2
तत्पंचदशसाहस्रं नाना चरितमद्भुतम् । पठतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापहरं नृणाम् ॥ २ ॥
সেই (পুৰাণ) পঞ্চদশ সহস্ৰ শ্লোকৰ, নানা অদ্ভুত চৰিত্ৰে পৰিপূৰ্ণ; যিয়ে পঢ়ে আৰু যিয়ে শ্ৰৱণ কৰে—দুয়োৰে সকলো পাপ হৰণ কৰে।
Verse 3
प्रश्नः पूर्वं पुराणस्य कथा सर्वावतारजा । सृष्टिप्रकरणं चाथ विष्णुपूजादिकं ततः ॥ ३ ॥
প্ৰথমে পুৰাণ-সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন (উপোদ্ঘাত); তাৰপিছত সকলো অৱতাৰ-উদ্ভৱ কাহিনী। তাৰপিছত সৃষ্টি-প্ৰকৰণ, আৰু তাৰপিছত বিষ্ণুপূজা আদি বিষয়।
Verse 4
अग्निकार्यं ततः पश्चान्मंत्रमुद्रादिलक्षणम् । सर्वदीक्षाविधानं च अभिषेकनिरूपणम् ॥ ४ ॥
তাৰপিছত অগ্নিকার্য (হোমাদি) বৰ্ণনা; তাৰপিছত মন্ত্ৰ, মুদ্রা আদি লক্ষণ; সকলো দীক্ষাৰ বিধান আৰু অভিষেকৰ নিৰূপণ আছে।
Verse 5
लक्षणं मंडलादीनां कुशापामार्जनं ततः । पवित्रारोपणविधिर्देवालयविधिस्ततः ॥ ५ ॥
তাৰপিছত মণ্ডল আদি লক্ষণ; তাৰপিছত কুশা আৰু অপামাৰ্গেৰে মাৰ্জন (শুদ্ধি); তাৰপিছত পবিত্ৰ-আৰোপণৰ বিধি, আৰু তাৰপিছত দেবালয় (মন্দিৰ) বিধান।
Verse 6
शालग्रामादिपूजा च मूर्तिलक्ष्म पृथक्पृथक् । न्यासादीनां विधानं च प्रतिष्ठापूर्तकं ततः ॥ ६ ॥
ইয়াত শালগ্ৰামাদি পবিত্ৰ ৰূপসমূহৰ পূজা-বিধি কোৱা হৈছে আৰু মূৰ্তিৰ লক্ষণ পৃথক পৃথকভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত ন্যাসাদি কৰ্মৰ নিয়ম, লগতে প্ৰতিষ্ঠা আৰু মন্দিৰ-নিৰ্মাণ/স্থাপনৰ বিধান নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Verse 7
विनायकादिपूजा च नानादीक्षाविधिः परम् । प्रतिष्ठा सर्वदेवानां ब्रह्मंडस्य निरूपणम् ॥ ७ ॥
ইয়াত বিনায়কাদিৰ পূজা, নানা দীক্ষাৰ পৰম বিধি, সকলো দেৱতাৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু ব্ৰহ্মাণ্ডৰ নিৰূপণো উপদেশ কৰা হৈছে।
Verse 8
गंगादितीर्थमाहात्म्यं द्वीपवर्षानुवर्णनम् । ऊर्द्ध्वाधोलोकरचना ज्योतिश्चक्रनिरूपणम् ॥ ८ ॥
ইয়াত গঙ্গাদি তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য, দ্বীপ-বৰ্ষসমূহৰ বৰ্ণনা, ঊৰ্ধ্ব আৰু অধোলোকৰ গঠন, আৰু জ্যোতিষ্চক্ৰৰ নিৰূপণ বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 9
ज्योतिषं च ततः प्रोक्तं शास्त्रं युद्धजयार्णवम् । षट्कर्म च ततः प्रोक्तं मंत्रमंत्रौषधीगणः ॥ ९ ॥
তাৰ পাছত জ্যোতিষশাস্ত্ৰ কোৱা হৈছে আৰু ‘যুদ্ধজয়াৰ্ণৱ’ নামৰ শাস্ত্ৰো। তাৰপিছত ষট্কৰ্মৰ বিধান, লগতে মন্ত্ৰ-প্ৰতিমন্ত্ৰ আৰু ঔষধিগণৰ নিৰূপণ কৰা হৈছে।
Verse 10
कुब्जिकादिसमर्चत्वं षोढा न्यासविधिस्तथा । कोटिहोमविधानं च मन्वंतरनिरूपणम् ॥ १० ॥
ইয়াত কুব্জিকাদি পৰা আৰম্ভ কৰি সমৰ্চনাৰ বিধি, ষোঢ়া ন্যাসবিধি, কোটি-হোমৰ বিধান, আৰু মন্বন্তৰসমূহৰ নিৰূপণো কোৱা হৈছে।
Verse 11
ब्रह्मचर्यादिधर्मांश्च श्राद्धकल्पविधिस्ततः । ग्रहयज्ञस्ततः प्रोक्तोवैदिकस्मार्तकर्म च ॥ ११ ॥
তাৰপিছত ব্ৰহ্মচৰ্য আদি ধৰ্মসমূহৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে; তাৰ অনন্তৰ শ্ৰাদ্ধ-কল্পৰ বিধি কোৱা হৈছে। তাৰপিছত গ্ৰহযজ্ঞ আৰু বৈদিক-স্মাৰ্ত কৰ্মসমূহো উপদেশিত।
Verse 12
प्रायश्चित्तानुकथनं तिथीनां च व्रतादिकम् । वारव्रतानुकथनं नक्षत्रव्रतकीर्तनम् ॥ १२ ॥
ইয়াত প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান বৰ্ণিত, আৰু তিথি-সম্পৰ্কীয় ব্ৰতাদি কথাও আছে। তাৰপিছত বাৰভিত্তিক ব্ৰতৰ বিৱৰণ আৰু নক্ষত্ৰ-ব্ৰতৰ কীৰ্তন কৰা হৈছে।
Verse 13
मासिकव्रतनिर्द्देशो दीपदानविधिस्तथा । नवव्यूहार्चनं प्रोक्तं नरकाणां निरूपणम् ॥ १३ ॥
ইয়াত মাসিক ব্ৰতৰ নিৰ্দেশ, দীপদানৰ বিধি, নব-ব্যূহৰ অৰ্চনা আৰু নৰকসমূহৰ নিৰূপণ কোৱা হৈছে।
Verse 14
व्रतानां चापि दानानां निरूपणमिहोदितम् । नाडीचक्रसमुद्देशः संध्याविधिरनुत्तमः ॥ १४ ॥
ইয়াত ব্ৰত আৰু দানসমূহৰ নিৰূপণো কোৱা হৈছে; লগতে নাড়ী-চক্ৰৰ সংক্ষিপ্ত নির্দেশ আৰু অনুত্তম সন্ধ্যা-বিধিৰ বৰ্ণনা আছে।
Verse 15
गायत्र्यर्थस्य निर्द्देशो लिंगस्तोत्रं ततः परम् । राज्याभिषेकमन्त्रोक्तिर्द्धर्मकृत्यं च भूभुजाम् ॥ १५ ॥
গায়ত্ৰীৰ অৰ্থৰ নিৰ্দেশ, তাৰপিছত লিঙ্গ-স্তোত্ৰ; ৰাজ্যাভিষেকৰ মন্ত্রোক্তি, আৰু ৰজাসকলৰ ধৰ্মকৃত্যৰ বৰ্ণনাও আছে।
Verse 16
स्वप्नाध्यायस्ततः प्रोक्तः शकुनादिनिरूपणम् । मंडलादिकनिर्द्देंशो रत्नदीक्षाविधिस्ततः ॥ १६ ॥
তাৰপাছত স্বপ্ন-অধ্যায় কোৱা হৈছে; তাৰ পিছত शकুন আদি লক্ষণৰ নিৰূপণ; তাৰপাছত মণ্ডল আদি বিষয়ৰ নিৰ্দেশ, আৰু তাৰ পিছত ৰত্ন-দীক্ষাৰ বিধি বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 17
रामोक्तनीतिनिर्द्देशो रत्नानां लक्षणं ततः । धनुर्विद्या ततः प्रोक्ता व्यवहारप्रदर्शनम् ॥ १७ ॥
তাৰপাছত ৰামোক্ত নীতিৰ নিৰ্দেশ; তাৰ পিছত ৰত্নসমূহৰ লক্ষণ; তাৰপাছত ধনুৰ্বিদ্যা কোৱা হৈছে, আৰু ব্যৱহাৰ (ন্যায়-প্ৰক্ৰিয়া)ৰ প্ৰদৰ্শন আছে।
Verse 18
देवासुरविमर्दाख्या ह्यायुर्वेदनिरूपणम् । गजादीनां चिकित्सा च तेषां शांतिस्ततः परम् ॥ १८ ॥
‘দেৱাসুৰ-বিমৰ্দ’ নামৰ প্ৰকৰণ আৰু আয়ুৰ্বেদৰ নিৰূপণ আছে; গজাদি জন্তুৰ চিকিৎসাও আছে, আৰু তাৰপাছত সিহঁতৰ শান্তিকৰ্ম পৰম উপায় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 19
गोनरादिचिकित्सा च नानापूजास्ततः परम् । शांतयश्चापि विविधाश्छन्दः शास्त्रमतः परम् ॥ १९ ॥
তাৰপাছত গো-নাৰদাদি পৰম্পৰাৰ চিকিৎসা; তাৰ পিছত নানাবিধ পূজা; তাৰপাছত বিভিন্ন শান্তিকৰ্ম, আৰু তাৰপাছত ছন্দঃশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা আছে।
Verse 20
साहित्यं च ततः पश्चादेकार्णादिसमाह्वयाः । सिद्धशब्दानुशिष्टिश्चकोशः सर्गादिवर्गकः ॥ २० ॥
তাৰপাছত সাহিত্যৰ বিভাগ; তাৰ পিছত ‘একাৰ্ণ…’ নামে পৰিচিত সংকলন; তাৰপাছত সিদ্ধ (প্ৰমাণ্য) শব্দৰ অনুশাসন, আৰু সৰ্গাদি বিভাগ অনুসৰি বিন্যস্ত কোষো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 21
प्रलयानां लक्षणं च शारीरकनिरूपणम् । वर्णनं नरकाणां च योगाशास्त्र परम् ॥ २१ ॥
ইয়াত প্ৰলয়সমূহৰ লক্ষণ, দেহধাৰী জীৱৰ নিৰূপণ, নৰকসমূহৰ বৰ্ণনা আৰু যোগশাস্ত্ৰৰ পৰম উপদেশ কোৱা হৈছে।
Verse 22
ब्रह्मज्ञानं ततः पश्चात्पुराणश्रवणे फलम् । एतदाग्नेयकं विप्र पुराणं परिकीर्तितम् ॥ २२ ॥
তাৰ পাছত এই পুৰাণ শ্ৰৱণৰ ফল ব্ৰহ্মজ্ঞান। হে বিপ্ৰ, এই পুৰাণ ‘আগ্নেয়’ প্ৰকাৰ বুলি পৰিকীৰ্তিত।
Verse 23
तल्लिखित्वा तु यो दद्यात्सुवर्णकलमान्वितम् । तिलधेनु युतं चापि मार्गशीर्ष्यां विधानतः ॥ २३ ॥
যি এইখন লিখুৱাই সোণৰ কলমসহ দান কৰে, আৰু মাৰ্গশীৰ্ষ মাহত বিধিপূৰ্বক তিল-ধেনুও অৰ্পণ কৰে—(সেয়ে পুণ্য লাভ কৰে)।
Verse 24
पुराणार्थविदे सोऽथ स्वर्गलोके महीयते । एषानुक्रमणी प्रोक्ता तवाग्नेयस्य मुक्तिदा ॥ २४ ॥
যি পুৰাণাৰ্থ জানে, সি স্বৰ্গলোকত সন্মানিত হয়। এইটো তোমাৰ আগ্নেয় পুৰাণৰ অনুক্ৰমণী—মুক্তিদায়িনী।
Verse 25
श्रृण्वतां पठतां चैव नृणां चेह परत्र च ॥ २५ ॥
যিসকলে এইখন শ্ৰৱণ কৰে আৰু যিসকলে পাঠ কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো—উভয়তে মঙ্গল হয়।
Verse 26
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादेऽग्निपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘অগ্নিপুৰাণৰ অনুক্ৰমণী (বিষয়সূচী) নিৰূপণ’ নামৰ নিৰানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল ॥ ৯৯ ॥
Frequently Asked Questions
Because the Nārada Purāṇa uses anukramaṇīs to classify Purāṇic knowledge for transmission and study—showing the scope, sequence, and authority-line (Agni → Vasiṣṭha) while highlighting the soteriological value of śravaṇa and pāṭha.
It functions as a topical index: it quickly identifies where the Agni Purāṇa positions tantra-ritual procedures (dīkṣā/nyāsa/pratiṣṭhā), dharma topics (āśrama, śrāddha, prāyaścitta), and śāstra disciplines (jyotiṣa, chandas, vyavahāra, āyurveda), enabling targeted comparative study.
The chapter states that the fruit of hearing is Brahman-realization (brahma-jñāna), while also affirming broad purification from sins for both listeners and reciters and benefit in this world and the next.