The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
এই অধ্যায়ত শ্ৰী ব্ৰহ্মাই মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ অনুক্ৰমণী বৰ্ণনা কৰে—ইয়াৰ প্ৰসিদ্ধ ৯,০০০ শ্লোক-পরিমাণ, পক্ষী-ৰূপে ধৰ্মোপদেশ, আৰু কাহিনী-খণ্ডসমূহৰ ক্ৰম। জৈমিনিৰ জৰিয়তে জনোৱা মাৰ্কণ্ডেয়ৰ প্ৰশ্ন, পক্ষীধৰ্ম আৰু উৎপত্তি, পূৰ্বজন্ম-কথা, সূৰ্যৰ আশ্চৰ্য পৰিৱর্তন, বলৰামৰ তীৰ্থযাত্ৰা, দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকল, হৰিশ্চন্দ্ৰ, আডীবক যুদ্ধ, পিতা–পুত্ৰ প্ৰসঙ্গ, দত্তাত্ৰেয়, হৈহয় বৃত্তান্ত, মদালকা আৰু অলৰ্ক, নৱবিধ সৃষ্টিবৰ্ণনা (কল্পান্তকাল, যক্ষসৃষ্টি, ৰুদ্ৰোদ্ভৱ সৃষ্টি), দ্বীপাচাৰ আৰু ভ্ৰমণ, মন্বন্তৰ-কথা; অষ্টম বিভাগত দুৰ্গাকথা; বৈদিক তেজৰ পৰা প্ৰণৱৰ উৎপত্তি; মাৰ্তণ্ডৰ জন্ম-মাহাত্ম্য; বৈৱস্বত মনুৰ বংশাৱলী; বৎসপ্ৰী, খনিত্ৰ, অবিক্ষি–কিমিচ্ছা-ব্ৰত, নৰিষ্যন্ত, ইক্ষ্বাকু, নল, ৰামচন্দ্ৰ, কুশবংশ; চন্দ্ৰবংশ, পুৰূৰৱা, নহুষ, যযাতি, যদুবংশ; শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাললীলা, মথুৰাৰ ইতিহাস, দ্বাৰকা, অৱতাৰ-সম্পৰ্কীয় কাহিনী; আৰু সংক্ষিপ্ত সাংখ্যসহ প্ৰকাশিত জগতৰ অসত্ত্বৰ উপদেশ। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে শ্ৰৱণ/পাঠদান কৰিলে পৰমগতি; কাৰ্ত্তিকত গ্ৰন্থ লিখি সোণৰ হাতীসহ দান কৰিলে ব্ৰহ্মলোক; অনুক্ৰমণী শ্ৰৱণেও ইষ্টফল লাভ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयाभिधं मुने । पुराणं सुमहत्पुण्यं पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ १ ॥
শ্ৰীব্ৰহ্মাই ক’লে—হে মুনি! এতিয়া মই তোমাক ‘মাৰ্কণ্ডেয়’ নামে প্ৰসিদ্ধ পুৰাণখন বিস্তাৰে ক’ম। ই অতি মহৎ আৰু পৰম পুণ্যদায়ক—যিসকলে সদায় পাঠ কৰে আৰু শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে।
Verse 2
यत्राधिकृत्य शकुनीन्सर्वधर्मनिरूपणम् । मार्कंडेयपुराणं तन्नवसाहस्रमीरितम् ॥ २ ॥
য’ত পক্ষীক বিষয় কৰি সকলো ধৰ্মৰ নিৰূপণ কৰা হৈছে, সেয়াই ‘মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণ’; কোৱা হয়, ই নৱ সহস্ৰ শ্লোকসমৃদ্ধ।
Verse 3
मार्कंडेयमुनेः प्रश्नो जैमिनेः प्राक्समीरितः । पक्षिणां धर्मसंज्ञानं ततो जन्मनिरूपणम् ॥ ३ ॥
প্ৰথমে জৈমিনিয়ে আগতে কোৱা মতে মুনি মাৰ্কণ্ডেয়ৰ প্ৰশ্ন বৰ্ণিত হয়; তাৰ পাছত পক্ষীৰ ধৰ্মজ্ঞান দিয়া হয়, আৰু তদনন্তৰ তেওঁলোকৰ জন্ম (উৎপত্তি)ৰ নিৰূপণ হয়।
Verse 4
पूर्वजन्मकथा चैषां विक्रिया चा दिवस्पतेः । तीर्थयात्रा बलस्याथ द्रौपदेयकथानकम् ॥ ४ ॥
তেওঁলোকৰ পূৰ্বজন্মকথাও, আৰু দিৱসপতি (সূৰ্যদেৱ)-ৰ আশ্চৰ্য পৰিৱর্তন; তাৰ পাছত বল (বলৰাম)-ৰ তীৰ্থযাত্ৰা, আৰু দ্ৰৌপদেয়সকলৰ কাহিনী (আছে)।
Verse 5
हरिश्चंद्रकथा पुण्या युद्धमाडीबकाभिधम् । पितापुत्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः ॥ ५ ॥
তাৰ পাছত পুণ্যপ্ৰদ হৰিশ্চন্দ্ৰৰ কাহিনী, ‘আডীবক’ নামে যুদ্ধৰ বিৱৰণ, পিতা-পুত্ৰৰ উপাখ্যান, আৰু তদনন্তৰ দত্তাত্ৰেয়ৰ কাহিনী (আছে)।
Verse 6
हैहयस्याथ चरितं महाख्यानसमन्वितम् । मदालकसाकथा प्रोक्ता ह्यलर्कचरितान्विता ॥ ६ ॥
তাৰ পিছত হৈহয় বংশৰ মহাখ্যানসমন্বিত চৰিত বৰ্ণিত হ’ল। মদালকা-কথাও কোৱা হ’ল, আৰু আলৰ্কৰ জীৱনচৰিতসহিত॥
Verse 7
सृष्टिसंकीर्तनं पुण्यं नवधापारिकीर्तितम् । कल्पांतकालनिर्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ७ ॥
সৃষ্টিৰ পবিত্ৰ সংকীৰ্তন—নয় ভাগত বিস্তাৰে কোৱা—পুণ্যদায়ক বুলি ঘোষিত। তাত কল্পান্তকালৰ নিৰ্দেশ আৰু যক্ষসৃষ্টিৰ বিৱৰণো আছে॥
Verse 8
रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपचर्यानुकीर्तनम् । मनूनां च कथा नानाकीर्तिताः पापहारिकाः ॥ ८ ॥
ৰুদ্ৰাদি সৃষ্টিও বৰ্ণিত হৈছে, আৰু দ্বীপচৰ্যাৰ অনুকীৰ্তনো আছে। মনুসকলৰ নানা কাহিনীও কীৰ্তিত—যি পাপ হৰণ কৰে॥
Verse 9
तासु दुर्गाकथात्यंतं पुण्यदा चाष्टमेंऽतरे । तत्पश्चात्प्रणवोत्पत्तिस्त्रयीतेजः समुद्भवा ॥ ९ ॥
সেই বিষয়সমূহৰ অষ্টম ভাগত দুৰ্গাৰ কথা অত্যন্ত পুণ্যদায়িনী। তাৰ পিছত প্ৰণৱ (ওঁ) ৰ উৎপত্তি বৰ্ণিত—বেদত্ৰয়ৰ তেজৰ পৰা উদ্ভূত॥
Verse 10
मार्तंडस्य च जन्माख्यातन्माहात्म्यसमन्विता । वैवस्वतान्वयश्चापि वत्सप्रीश्चरितं ततः ॥ १० ॥
মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য) ৰ জন্মো তেওঁৰ মাহাত্ম্যসহ বৰ্ণিত হৈছে। বৈবস্বত (মনু) ৰ বংশধাৰাও কোৱা হৈছে, আৰু তাৰ পিছত বৎসপ্ৰীৰ চৰিত স্মৰিত হৈছে॥
Verse 11
खनित्रस्य ततः प्रोक्ता कथा पुण्या महात्मनः । अविक्षिच्चरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्त्तनम् ॥ ११ ॥
তাৰ পাছত মহাত্মা খনিত্ৰৰ পুণ্য-পাৱন কাহিনী কোৱা হ’ল; লগতে অৱিক্ষিৰ চৰিত্ৰ আৰু কিমিচ্ছ-ব্ৰতৰ কীৰ্তনো বৰ্ণিত হ’ল।
Verse 12
नरिष्यंतस्य चरितं इक्ष्वाकुचरितं ततः । नलस्य चरितं पश्चाद्रामचन्द्रस्य सत्कथा ॥ १२ ॥
তাৰ পাছত নৰিষ্যন্তৰ চৰিত্ৰ, তাৰ পিছত ইক্ষ্বাকুৰ চৰিত্ৰ; তাৰপিছত নলৰ কাহিনী আৰু তাৰপিছত শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ সৎকথা।
Verse 13
कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशानुकीर्त्तनम् । पुरुरवः कथा पुण्या नहुषस्य कथाद्भुता ॥ १३ ॥
কুশবংশৰ সমাখ্যান আৰু সোমবংশৰ অনুকীৰ্তন আছে; পুৰুৰৱাৰ কাহিনী পুণ্যদায়িনী, নহুষৰ কাহিনী আশ্চৰ্যজনক।
Verse 14
ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्त्तनम् । श्रीकृष्णबालचरितं माथुरं चरितं ततः ॥ १४ ॥
তাৰ পাছত যযাতিৰ পুণ্য চৰিত্ৰ, যদুবংশৰ অনুকীৰ্তন; শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাল্যলীলা-চৰিত আৰু তাৰপিছত মথুৰা-সম্পৰ্কীয় চৰিত।
Verse 15
द्वारकाचरितं चाथ कथा सर्वावतारजा । ततः सांख्यसमुद्देशः प्रपञ्चासत्त्वकीर्तनम् ॥ १५ ॥
তাৰ পাছত দ্বাৰকাৰ চৰিত্ৰ আৰু সকলো অৱতাৰজনিত কাহিনী; তাৰপিছত সাঙ্খ্যৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ, আৰু এই প্ৰপঞ্চ সত্যসাৰহীন (অসৎ) বুলি কীৰ্তন।
Verse 16
मार्कंडेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम् । यः श्रृणोति नरो भक्त्या पुराणमिदमादरात् ॥ १६ ॥
মাৰ্কণ্ডেয়ৰ চৰিত্ৰ পুৰাণ-শ্ৰৱণৰ ফলস্বৰূপ। যি নৰ ভক্তিভাৱে, আদৰসহ এই পুৰাণ মনোযোগেৰে শোনে, সি সেই পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 17
मार्कंडेयाभिधं वत्स स लभेत्परमां गतिम् । यस्तु व्याकुरुते चैतच्छैवं स लभते पदम् ॥ १७ ॥
বৎস! যি মাৰ্কণ্ডেয় নামে প্ৰসিদ্ধ, সি পৰম গতি লাভ কৰে। আৰু যি এই শৈৱ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে, সিও সেই দিব্য পদ লাভ কৰে।
Verse 18
तत्प्रयच्छेल्लिखित्वा यः सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां द्विजवर्याय स लभेंद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १८ ॥
যি এই গ্ৰন্থ লিখাই, সোণৰ হাতীৰ সৈতে, কাৰ্ত্তিক মাহত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, সি ব্ৰহ্মাৰ পদ লাভ কৰে।
Verse 19
श्रृणोति श्रावयेद्वापि यश्चानुक्रमणीमिमाम् । मार्कंडेयपुराणस्य स लभेद्वांछितं फलम् ॥ १९ ॥
যি মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ এই অনুক্ৰমণী নিজে শোনে বা আনক শোনায়, সি ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে।
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मार्कण्डेयपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণ অনুক্ৰমণী-নিৰূপণ’ নামৰ আটানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
In Purāṇic dharma, textual transmission is itself a yajña-like act: śravaṇa and pravacana purify the listener and speaker, while lekhana-dāna (commissioning/copying and gifting) sacralizes patronage—here explicitly linked to higher lokas and “desired fruit,” aligning with mokṣa-dharma and vrata-kalpa ethics.
It provides a traditional topic-order map: major narrative clusters (dynasties, avatāra-kathā, creation cycles, Durgā section, philosophical Sāṅkhya) and named episodes, enabling cross-referencing of manuscripts/recensions and rapid identification of thematic strata.