Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই মৎস্যপুৰাণৰ বিষয়বস্তু সংক্ষিপ্ত অনুক্ৰমণিকাৰূপে বৰ্ণনা কৰে—মনু‑মৎস্য সংলাপ, ব্ৰহ্মাণ্ড‑সৃষ্টি আৰু বিশ্বতত্ত্ব, ব্ৰহ্মা‑দেৱ‑অসুৰ‑মৰুতৰ উৎপত্তি, মন্বন্তৰ‑যুগ ব্যৱস্থা আৰু যুগানুসাৰী ধৰ্ম। ৰাজবংশ আৰু পিতৃবংশাৱলী শ্ৰাদ্ধ‑কালসহ, লগতে মুখ্য কাহিনিচক্ৰ—তাৰক, পাৰ্বতীৰ তপস্যা‑বিবাহ, স্কন্দৰ জন্ম‑বিজয়, নৰসিংহ, বৰাহ, বামন আৰু অন্ধক। বাৰাণসী‑নৰ্মদা‑প্ৰয়াগ তীৰ্থমাহাত্ম্য; ব্ৰত‑কল্প (বিভিন্ন দ্বাদশী, সপ্তমী, শয়ন, নক্ষত্ৰ ব্ৰত), দান (মেৰু‑দান, কৃষ্ণাজিন‑দান), গ্ৰহশান্তি আৰু গ্ৰহণ‑অভিষেক। বাস্তুশাস্ত্ৰ, প্ৰতিমা‑মন্দিৰ/মণ্ডপৰ প্ৰকাৰ, ভবিষ্যৎ ৰজা, মহাদান আৰু কল্পচক্ৰো উল্লেখিত। শেষত ফলশ্ৰুতি আৰু বিষুৱত স্বৰ্ণমৎস্য‑গৰুসহ গ্ৰন্থদানবিধি—হৰিধামপ্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ मात्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्विजसत्तम । यत्रोक्तं सप्तकल्पानां वृत्तं संक्षिप्य भूतले ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে— হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! এতিয়া মই তোমাক মৎস্যপুৰাণ প্ৰবচন কৰিম; য’ত ভূতলত সপ্তকল্পৰ বৃত্তান্ত সংক্ষিপ্তভাৱে কোৱা হৈছে।
Verse 2
व्यासेन वेदविदुषा नारसिंहोपवर्णने । उपक्रम्य तदुद्दिष्टं चतुर्द्दशसहस्रकम् ॥ २ ॥
বেদবিদ্ ব্যাসে নৰসিংহ-উপবৰ্ণন আৰম্ভ কৰি, তাত নিৰ্দেশিত মতে, চৌদ্দ হাজাৰ শ্লোকৰ এটা বিভাগ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 3
मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्मांडकथनं ततः । ब्रह्मदेवासुरोत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च ॥ ३ ॥
ইয়াত মনু আৰু মৎস্যৰ উৎকৃষ্ট সংলাপ, তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বৰ্ণনা; ব্ৰহ্মা, দেৱ আৰু অসুৰৰ উৎপত্তি আৰু মৰুতসকলৰ উৎপত্তিও কোৱা হৈছে।
Verse 4
मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम् । मन्वन्तरसमुद्देशो वैश्यराज्याभिवर्णनम् ॥ ४ ॥
মদন-দ্বাদশী ব্ৰত, লগতে লোকপালসকলৰ পূজা; মন্বন্তৰসমূহৰ সংক্ষিপ্ত নিৰ্দেশ আৰু বৈশ্য ৰজাসকলৰ ৰাজ্যবৰ্ণনাও আছে।
Verse 5
सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसंगमनं तथा । पितृवंशानुकथनं श्रद्धाकालस्तथैव च ॥ ५ ॥
সূৰ্য—বিবস্বানৰ পুত্ৰ—ৰ উৎপত্তি, আৰু বুধৰ সৈতে মিলন; পিতৃবংশৰ বৰ্ণনা আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰাৰ উপযুক্ত সময়ো নিৰূপিত।
Verse 6
पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च । कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा ॥ ६ ॥
পিতৃতীৰ্থসমূহৰ প্ৰচাৰ, আৰু সোম (চন্দ্ৰ) ৰ উৎপত্তি; সোমবংশৰ কীৰ্তন আৰু যযাতি ৰজাৰ চৰিত্ৰও কোৱা হৈছে।
Verse 7
पितृवंशानुकथनं सृष्टवंशानुकीर्तनम् । भृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्मने क्षितौ ॥ ७ ॥
পিতৃবংশৰ বৰ্ণনা আৰু সৃষ্টিজাত বংশসমূহৰ কীৰ্তন; ভৃগুৰ শাপ আৰু পৃথিৱীত বিষ্ণুৰ দশবিধ জন্ম (অৱতাৰ)ও বৰ্ণিত।
Verse 8
कीर्त्तनं पूरुवंशस्य वंशो हौताशनः परम् । क्रियायोगस्ततः पश्चात्पुराणपरिकीर्तनम् ॥ ८ ॥
তাৰ পাছত পূৰুবংশৰ কীৰ্তন, তাৰ পিছত হৌতাশন (অগ্নি)-ৰ পৰম উৎকৃষ্ট বংশপৰম্পৰা; তাৰ পাছত ক্ৰিয়াযোগৰ বিধান, আৰু শেষত পুৰাণৰ ক্ৰমবদ্ধ পৰিকীৰ্তন বৰ্ণিত।
Verse 9
व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्तण्डशयनं तथा । कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् ॥ ९ ॥
নক্ষত্ৰ-পুরুষ নামৰ ব্ৰত, লগতে মাৰ্তণ্ড-শয়ন অনুষ্ঠান; কৃষ্ণাষ্টমী ব্ৰত, আৰু তদ্ৰূপ ৰোহিণী-চন্দ্ৰ নামে খ্যাত ব্ৰতও বৰ্ণিত।
Verse 10
तडागविधि माहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च । सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥ १० ॥
তড়াগ নিৰ্মাণৰ বিধি আৰু তাৰ মাহাত্ম্য, লগতে পাদপোৎসৰ্গ (পুণ্যস্থানত পদচিহ্ন অৰ্পণ); সৌভাগ্য-শয়ন ব্ৰত, আৰু অগস্ত্য-ব্ৰতও বৰ্ণিত।
Verse 11
तथानन्ततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् । तथैवानं दकर्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ॥ ११ ॥
তদ্ৰূপ অনন্ত-তৃতীয়া ব্ৰত, ৰস-কল্যাণিনী ব্ৰত; তেমনি দকৰ্যা ব্ৰত, আৰু পুনৰায় সাৰস্বত ব্ৰতও বৰ্ণিত।
Verse 12
उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशनं तथा । भीमाख्या द्वादशी तद्वदनंगशयनं तथा ॥ १२ ॥
গ্ৰহণকালত কৰা অভিষেক, লগতে সপ্তমীৰ ব্ৰত; ভীমা-নামৰ দ্বাদশী, আৰু অনঙ্গ-শয়ন ব্ৰতও বৰ্ণিত।
Verse 13
अशून्यशयनं तद्वत्तथैवांगारकव्रतम् । सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादशीव्रतम् ॥ १३ ॥
সেইদৰে অশূন্য-শয়ন ব্ৰত, আৰু তেনেদৰে অঙ্গাৰক ব্ৰত; তদ্ৰূপে ‘সপ্তমী-সপ্তক’ ব্ৰত আৰু শোকনাশিনী ‘বিশোক-দ্বাদশী’ ব্ৰত (বৰ্ণিত)।
Verse 14
मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशांतिस्तथैव च । ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी ॥ १४ ॥
তথা ‘মেৰু-প্ৰদান’ নামৰ দান, গ্ৰহশান্তিৰ দশবিধ উপায়, গ্ৰহসমূহৰ স্বৰূপকথন, আৰু শিৱ-চতুৰ্দশী ব্ৰত (বৰ্ণিত)।
Verse 15
तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा । संक्रांतिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥ १५ ॥
সেইদৰে সৰ্বফলত্যাগ (কৰ্মফলত্যাগ) ব্ৰত, আৰু ৰবিবাৰ ব্ৰত; তদ্ৰূপে সংক্রান্তি-স্নান আৰু তেনেদৰে বিভূতি-দ্বাদশী ব্ৰত (বৰ্ণিত)।
Verse 16
षष्टीव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिकमः । प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ॥ १६ ॥
ষষ্ঠী ব্ৰতসমূহৰ মাহাত্ম্য, আৰু স্নানবিধিৰ ক্ৰম; লগতে প্ৰয়াগৰ মাহাত্ম্য আৰু দ্বীপ-লোকসমূহৰ অনুবৰ্ণনা (বৰ্ণিত)।
Verse 17
तथांतरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च । भवनानि सुरेंद्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ॥ १७ ॥
তথা অন্তৰিক্ষ-সঞ্চাৰৰ বৰ্ণনা, আৰু ধ্ৰুৱৰ মাহাত্ম্য; সুৰেন্দ্ৰসকলৰ ভবনসমূহ, আৰু ত্ৰিপুৰৰ দীপ্ত উদ্যোতন (বৰ্ণিত)।
Verse 18
पितृप्रवरमाहात्म्यं मन्वंतरविनिर्णयः । चतुर्युगस्य संभूतिर्युगधर्मनिरूपणम् ॥ १८ ॥
ইয়াত পিতৃ-প্ৰৱৰসকলৰ মাহাত্ম্য, মন্বন্তৰ-বিভাগৰ নিৰ্ণয়, চতুৰ্যুগৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰতিটো যুগৰ ধৰ্মৰ নিৰূপণ বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 19
वज्रांगस्य तु संभूति स्तारकोत्पत्तिरेव च । तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्तनम् ॥ १९ ॥
ইয়াত বজ্ৰাঙ্গৰ উৎপত্তি, স্তাৰকৰ জন্ম, তাৰকাসুৰৰ মাহাত্ম্য-পরাক্ৰম আৰু ব্ৰহ্মা তথা দেবগণৰ অনুকীৰ্তনো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 20
पार्वतीसंभवस्तद्वत्तथा शिवतपोवनम् । अनंगदेहदाहश्च रतिशोकस्तथैव च ॥ २० ॥
তদ্ৰূপ পাৰ্বতীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, শিৱৰ তপোবন, অনঙ্গ (কামদেৱ) দেহদাহ আৰু ৰতীৰ শোকো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 21
गौरीतपोवनं तद्वच्छिवेनाथ प्रसादनम् । पार्वतीऋषिसंवादस्तथैरोद्वाहमंगलम् ॥ २१ ॥
গৌৰীৰ তপোবন, আৰু শিৱনাথৰ প্ৰসন্নতা; পাৰ্বতী-ঋষি সংবাদ আৰু তেওঁৰ বিবাহৰ মঙ্গলময় আখ্যানো ইয়াত বৰ্ণিত।
Verse 22
कुमारसंभवस्तद्वत्कुमारविजयस्तथा । तारकस्य वधो घोरो नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २२ ॥
ইয়াত কুমাৰ (স্কন্দ)ৰ জন্ম, কুমাৰৰ বিজয়, তাৰকৰ ঘোৰ বধ আৰু শ্ৰী বিষ্ণুৰ নৰসিংহ অৱতাৰৰ বৰ্ণনাও আছে।
Verse 23
पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवांधकघातनम् । वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च ॥ २३ ॥
পদ্মজ ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সৃষ্টিবিসৰ্গৰ বৰ্ণনা, তেনেদৰে অন্ধক-বধৰ কাহিনী; আৰু বাৰাণসী (কাশী)ৰ পৰম মাহাত্ম্য আৰু নৰ্মদা নদীৰ মহিমাও কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 24
प्रवरानुक्रमस्तद्वत्पितृगाथानुकीर्तनम् । तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥ २४ ॥
তেনেদৰে প্ৰৱৰসমূহৰ (শ্ৰেষ্ঠ পিতৃবংশ) অনুক্ৰম-পাঠ আৰু পিতৃগাথাৰ কীৰ্তন; লগতে ‘উভয়মুখী’ দান আৰু কৃষ্ণাজিন (ক’লা হৰিণচৰ্ম) দানৰ কথাও কোৱা হৈছে।
Verse 25
ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मास्तथैव च । विविधोत्पातकथनं ग्रहणांतस्तथैव च ॥ २५ ॥
তাৰপিছত সাৱিত্ৰী-উপাখ্যান আৰু ৰাজধৰ্মৰ নিৰূপণ; তাৰ পিছত বিভিন্ন উৎপাতৰ বৰ্ণনা আৰু গ্ৰহণান্ত সম্পৰ্কীয় সমাপনী বিচাৰো কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 26
यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमंगलकीर्तने । वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ॥ २६ ॥
যাত্ৰাসংক্রান্ত শুভ-নিমিত্তৰ বৰ্ণনা আৰু স্বপ্ন-মঙ্গল-লক্ষণৰ কীৰ্তন; তাৰপিছত বামনৰ মাহাত্ম্য, আৰু তাৰ পিছত বৰাহৰ মাহাত্ম্য কীৰ্তিত হয়।
Verse 27
समुद्रमथनं तद्वत्कालकूटाभिशांतनम् । देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ॥ २७ ॥
সমুদ্ৰ-মন্থনৰ বৰ্ণনা, আৰু কালকূট বিষৰ শমন; দেৱ-অসুৰৰ মহাসংঘর্ষ, লগতে বাস্তুবিদ্যাও কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 28
प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतायतनं तथा । प्रासादलक्षणं तद्वन्मंडपान च लक्षणम् ॥ २८ ॥
এইদৰে ইয়াত প্ৰতিমাৰ লক্ষণ, দেৱতাৰ মন্দিৰৰ লক্ষণ, আৰু প্ৰাসাদ তথা মণ্ডপসমূহৰ লক্ষণো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 29
भविष्यराज्ञामुद्देशो महादानानुकीर्तनम् । कल्पानुकीर्तनं तद्वत्पुराणेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥
এই পুরাণত ভৱিষ্যৎ ৰজাসকলৰ বিৱৰণ, মহাদানসমূহৰ কীৰ্তন, আৰু তদ্ৰূপে কল্পসমূহৰ (যুগচক্ৰৰ) বৰ্ণনাও প্ৰকীৰ্তিত হৈছে।
Verse 30
पवित्रमेतत्कल्याणमायुः कीर्तिविवर्द्धनम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति भवनं हरेः ॥ ३० ॥
ই পাঠ পৱিত্ৰ আৰু কল্যাণকাৰী, আয়ু আৰু কীৰ্তি বৃদ্ধি কৰে। যিয়ে পঢ়ে বা শুনে, সি হৰিৰ ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 31
लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेममत्स्यगवान्वितम् । विप्रायाभ्यर्च्य विषुवे स याति परमं पदम् ॥ ३१ ॥
যিয়ে এই পৱিত্ৰ পাঠ লিখাই, সোণৰ মাছ আৰু গাইসহ, বিষুৱ দিনত ব্ৰাহ্মণক দান দি তেওঁৰ পূজা কৰে—সি পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मत्स्यपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥
এইদৰে শ্ৰী বृहন্নাৰদীয় পুরাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থপাদত ‘মৎস্যপুরাণৰ অনুক্ৰমণিকা-কথন’ নামৰ একশ সাততম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The anukramaṇikā is designed as a navigational map of the Matsya Purāṇa’s dharma-portion: it clusters vrata-kalpa, dāna-vidhi, and graha-śānti because these are practical, repeatable observances tied to calendrics (tithis, nakṣatras, saṅkrāntis, eclipses) and are central to Purāṇic ritual instruction.
It is a Purāṇic pustaka-dāna and dakṣiṇā model: copying stabilizes transmission (śruti-smṛti continuity), while gifting with symbolically aligned offerings (fish for Matsya; cow for dharma and sustenance) on Viṣuva (equinox) sacralizes the act through cosmological timing and frames knowledge as a meritorious donation.