The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই পদ্মপুৰাণৰ অনুক্ৰমণিকা বৰ্ণনা কৰে—পাপনাশক উপদেশ, পাঁচ খণ্ডত বিন্যস্ত, সৃষ্টিক্ৰম অনুসাৰে পুলস্ত্যই ভীষ্মক উপদেশ দিয়া, আৰু কাহিনী-ইতিহাস-ৱ্ৰতাচাৰে ধৰ্মসমৃদ্ধ। পুষ্কৰ-মাহাত্ম্য, ব্ৰহ্মযজ্ঞবিধি, বেদপাঠৰ চিহ্ন, দান-ৱ্ৰত, পাৰ্বতীৰ বিবাহ, তাৰক প্ৰসঙ্গ, গোমহিমা আৰু দৈত্যবধ আদি বিষয় গণনা কৰি সৃষ্টিখণ্ড (গ্ৰহপূজা আৰু দানসহ) সূচায়। তাৰ পাছত ভূমিখণ্ডত শিৱশৰ্মা, সুব্ৰত, বৃত্ৰ, পৃথু, নহুষ, যযাতি, গুৰুতীৰ্থ, অশোকসুন্দৰী, হুণ্ড আদি কাহিনীৰ শৃংখলা, লোকৰচনা-ভূবিন্যাস, আৰু নৰ্মদা, কুরুক্ষেত্ৰ, যমুনা, কাশী, গয়া, প্ৰয়াগ আদি তীৰ্থৰ বিস্তৃত তালিকা উল্লেখ কৰে। পৰৱৰ্তী অংশত বৰ্ণাশ্ৰম কৰ্মযোগ, সমুদ্ৰমন্থন, ঊৰ্জ্জাৰ পাঁচ দিন, ৰামৰ অশ্বমেধ আৰু ৰাজ্যাভিষেক, জগন্নাথ-ৱৃন্দাৱন, কৃষ্ণলীলা, মাধৱস্নানফল, শিৱভক্তি (ভস্ম, শিৱগীতা) আৰু উত্তৰখণ্ডত একাদশীসমূহ, মহাদ্বাদশী, কাৰ্তিকব্ৰত, মাঘস্নান, বিষ্ণুধৰ্ম, বিষ্ণুসহস্ৰনাম, অৱতাৰকথা, ৰামনামশত আৰু গীতা/ভাগৱত প্ৰশংসা বৰ্ণিত। শেষত ফলশ্ৰুতি—অনুক্ৰমণিকা শ্ৰৱণ-পাঠে পদ্মপুৰাণ শ্ৰৱণসম পুণ্য; জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাত লিখিত পুৰাণ দান কৰিলে বৈষ্ণৱ পদ লাভ হয়।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं पद्मसंज्ञकम् । महत्पुण्यप्रदं नॄणां श्रृण्वतां पठतां मुदा ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে পুত্ৰ, শুনা; মই পদ্ম নামে খ্যাত পুৰাণ প্ৰবচন কৰিম। ই মানুহক মহাপুণ্য দান কৰে—আনন্দে শুনোঁতা আৰু পাঠ কৰোঁতা উভয়ক ॥ ১ ॥
Verse 2
यथा चंचेंद्रियः सर्वः शरीरीति निगद्यते । तथेदं पंचभिः खंडैरुदितं पापनाशनम् ॥ २ ॥
যেনেকৈ প্ৰতিজন দেহধাৰীক চঞ্চল ইন্দ্ৰিয়যুক্ত বুলি কোৱা হয়, তেনেকৈ এই পাপনাশক উপদেশ পাঁচ খণ্ডত প্ৰকাশিত হৈছে ॥ ২ ॥
Verse 3
पुलस्त्येन तु भीष्माय सृष्ट्यादिक्रमतो द्विज । नानाख्यानेतिहासाद्यैर्यत्रोक्तो धर्मविस्तरः ॥ ३ ॥
হে দ্বিজ, সৃষ্ট্যাদি ক্ৰম অনুসৰি পুলস্ত্যই ভীষ্মক এই পুৰাণ উপদেশ দিছিল; আৰু ইয়াত নানান আখ্যানে, ইতিহাস আদি দ্বাৰা ধৰ্মৰ বিস্তাৰ বৰ্ণিত হৈছে ॥ ৩ ॥
Verse 4
पुष्करस्य च माहात्म्यं विस्तरेण प्रकीर्तितम् । ब्रह्मयज्ञविधानं च वेदपाठादिलक्षणम् ॥ ४ ॥
পুষ্কৰৰ মাহাত্ম্যো বিস্তাৰে কীৰ্তিত হৈছে; লগতে ব্ৰহ্মযজ্ঞৰ বিধান আৰু বেদপাঠ আদি আচাৰৰ লক্ষণসমূহো বৰ্ণিত হৈছে ॥ ৪ ॥
Verse 5
दानानां कीर्तनं यत्र व्रतानां च पृथक्पृथक् । विवाहः शैलजायाश्चतारकाख्यानकं महत् ॥ ५ ॥
তাত দানসমূহৰ কীৰ্তন আৰু ব্ৰতসমূহৰ পৃথক পৃথক বিৱৰণ আছে; লগতে শৈলজা (পাৰ্বতী)ৰ বিবাহ আৰু ‘তাৰক’ নামৰ মহৎ আখ্যানো বৰ্ণিত।
Verse 6
माहात्म्यं च गवादीनां कीर्तितं सर्वपुण्यदम् । कालकेयादिदैत्यानां वधो यत्र पृथक्पृथक् ॥ ६ ॥
তাত গৰু আদি সকলোৰে সৰ্বপুণ্যদায়ক মাহাত্ম্য কীৰ্তিত হৈছে; আৰু কালকেয় আদি দৈত্যসকলৰ বধো একে একে বৰ্ণিত।
Verse 7
ग्रहाणामर्चनं दानं यत्र प्रोक्तं द्विजोत्तम । तत्सृष्टिखंडमुद्दिष्टं व्यासेन सुमहात्मना ॥ ७ ॥
হে দ্বিজোত্তম! য’ত গ্ৰহদেৱতাৰ অৰ্চনা আৰু দানৰ উপদেশ কোৱা হৈছে, সেই অংশক সুমহাত্মা ব্যাসে ‘সৃষ্টি-খণ্ড’ বুলি নিৰ্দেশ কৰিছে।
Verse 8
पितृमात्रादिपूज्यत्वे शिवशर्मकथा पुरा । सुव्रतस्य कथा पश्चाद्वृत्रस्य च वधस्तथा ॥ ८ ॥
পিতা-মাতা আদি পূজ্যজনৰ পূজ্যতা-ধৰ্মত প্ৰাচীন শিৱশৰ্মাৰ কথা কোৱা হৈছে; তাৰ পাছত সুৱ্ৰতৰ কথা, আৰু তদ্ৰূপে বৃত্ৰবধো বৰ্ণিত।
Verse 9
पृथोर्वैनस्य चाख्यानं सुनूथायाः कथा तथा । सुकलाख्यानकं चैव धर्माख्यानं ततः परम् ॥ ९ ॥
তাৰ পাছত বেনপুত্ৰ পৃথুৰ আখ্যানো আৰু সুনূথাৰ কথাও আছে; তাৰ পিছত ‘সুকলাখ্যান’ আৰু তাৰ পৰে ‘ধৰ্মাখ্যান’ বৰ্ণিত।
Verse 10
पितृशुश्रूषणाख्यानं नहुषस्य कथा ततः । ययातिचरितं चैव गुरुतीर्थनिरूपणम् ॥ १० ॥
তাৰ পিছত পিতৃদেৱসকলৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱে শুশ্ৰূষাৰ আখ্যান, তাৰ পাছত নহুষৰ কাহিনী; লগতে যযাতিৰ চৰিত্ৰ আৰু ‘গুরু-তীৰ্থ’ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থৰ নিৰূপণ বৰ্ণিত হয়।
Verse 11
राज्ञा जैमिनिसंवादो बह्वाश्चर्य्यकथायुतः । कथा ह्यशोकसुंदर्याहुंडदैत्यवधान्विता ॥ ११ ॥
ৰাজা আৰু জৈমিনিৰ সংলাপ বহু আশ্চৰ্যজনক কাহিনিৰে পৰিপূৰ্ণ; তাতে অশোকসুন্দৰীৰ কাহিনীও আছে, য’ত হুণ্ড দৈত্যবধৰ বৰ্ণনা অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 12
कामोदाख्यानकं तत्र विहुंडवधसंयुतम् । कुंजलस्य च संवादश्च्यवनेन महात्मना ॥ १२ ॥
তাত ‘কামোদ’ নামৰ আখ্যানো আছে, যি বিহুণ্ডবধৰ বিৱৰণসহ যুক্ত; লগতে মহাত্মা চ্যবন ঋষিৰ সৈতে কুঞ্জলৰ সংলাপো বৰ্ণিত।
Verse 13
सिद्धाख्यानं ततः प्रोक्तं खंडस्यास्य फलोहनम् । सूतशौनकसंवादं भूमिखंडमिदं स्मृतम् ॥ १३ ॥
তাৰ পিছত ‘সিদ্ধ’ আখ্যান কোৱা হৈছে আৰু এই খণ্ডৰ ফলপ্ৰদ ফলাফলৰো নিৰূপণ কৰা হৈছে; সূত আৰু শৌনকৰ সংলাপৰূপে ই ‘ভূমি-খণ্ড’ বুলি স্মৃত।
Verse 14
ब्रह्माण्डोत्पत्तिरुदिता यत्रर्षिभिश्च सौतिना । सभूमिलोकसंस्थानं तीर्थाख्यानं ततः परम् ॥ १४ ॥
য’ত ঋষিসকলে সৌতি সৈতে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰিছে; তাৰ পিছত পৃথিৱী আৰু লোকসমূহৰ বিন্যাস, আৰু তদনন্তৰ পবিত্ৰ তীৰ্থসমূহৰ আখ্যান কোৱা হয়।
Verse 15
नर्मदोत्पत्तिकथनं तत्तीर्थानां कथाः पृथक् । कुरुक्षेत्रादितीर्थानां कथा पुण्या प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥
নর্মদাৰ উৎপত্তিৰ কাহিনী, আৰু তেঁওৰ তীৰ্থসমূহৰ পৃথক পৃথক বৃত্তান্ত; কুৰুক্ষেত্ৰ আদি তীৰ্থৰ পুণ্যপ্ৰদ কথাও ইয়াত প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 16
कालिंदीपुण्यकथनं काशीमाहात्म्यवर्णनम् । गयायाश्चैव माहात्म्यं प्रयागस्य च पुण्यकम् ॥ १६ ॥
কালিন্দী (যমুনা)ৰ পুণ্যকথা, কাশীৰ মাহাত্ম্যৰ বৰ্ণনা; লগতে গয়াৰ মহিমা আৰু প্ৰয়াগৰ পবিত্ৰ পুণ্যও কীৰ্তিত।
Verse 17
वर्णाश्रमानुरोधेन कर्मयोगनिरूपणम् । व्यासजमिनिसंवादः पुण्यकर्मकथान्वितः ॥ १७ ॥
বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্ম অনুসৰি কৰ্মযোগৰ নিৰূপণ; আৰু ব্যাস-জৈমিনিৰ সংবাদ, পুণ্যকৰ্মৰ কথাসহ।
Verse 18
समुद्रमथनाख्यानं व्रताख्यानं ततः परम् । ऊर्ज्जपंचाहमाहाम्यं स्तोत्रं सर्वापराधनुत् ॥ १८ ॥
সমুদ্ৰ-মন্থনৰ আখ্যান, তাৰ পিছত ব্ৰতকথা; তাৰপৰা ঊৰ্জ্জা পঞ্চাহৰ মাহাত্ম্য আৰু সকলো অপৰাধ নাশক স্তোত্র।
Verse 19
एतत्स्वर्गाभिधं विप्र सर्वपातकनाशनम् । रामाश्वमेधं प्रथमं रामराज्याभिषेचनम् ॥ १९ ॥
হে বিপ্ৰ! ই ‘স্বৰ্গ’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু সৰ্ব পাতকনাশক; প্ৰথমে ৰামৰ অশ্বমেধ, তাৰপিছত ৰামৰাজ্যাভিষেক।
Verse 20
अगस्त्याद्यागमश्चैव पौलस्त्यान्वयकीर्त्तनम् । अश्वमेधोपदेशश्च हयचर्या ततः परम् ॥ २० ॥
ইয়াত অগস্ত্যাদিৰ পৰা প্ৰৱৰ্তিত আগম-পরম্পৰা, পৌলস্ত্য বংশৰ কীৰ্তন, অশ্বমেধ যজ্ঞৰ উপদেশ আৰু তদনন্তৰ হযচৰ্যা (অশ্ব-সম্পৰ্কীয় আচাৰ-বিধি) বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 21
नानाराजकथाः पुण्या जगन्नाथानुवर्णनम् । वृन्दावनस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २१ ॥
নানাবিধ পুণ্য ৰাজকথা, জগন্নাথৰ অনুবৰ্ণনা আৰু বৃন্দাৱনৰ মাহাত্ম্য—এই সকলো সৰ্বপাপ বিনাশকাৰী।
Verse 22
नित्यलीलानुकथनं यत्र कृष्णावतारिणः । माधवस्नानमाहात्म्यं स्नानदानार्चने फलम् ॥ २२ ॥
য’ত কৃষ্ণাৱতাৰী প্ৰভুৰ নিত্যলীলা-অনুকথন নিৰন্তৰ আছে; তাতেই মাধৱ-স্নানৰ মাহাত্ম্য আৰু স্নান, দান, অর্চনাৰ ফল বৰ্ণিত।
Verse 23
धरावराहसंवादो यमब्रह्मणयोः कथा । संवादो राजदूतानां कृष्णस्तोत्रनिरूपणम् ॥ २३ ॥
ইয়াত ধৰা-ৱৰাহ সংবাদ, যম-ব্ৰহ্মাৰ কাহিনী, ৰাজদূতসকলৰ সংলাপ আৰু কৃষ্ণস্তোত্ৰৰ নিৰূপণো আছে।
Verse 24
शिवशंभुसमायोगी दधीचाख्यानकं ततः । भस्ममाहात्म्यमतुलं शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ २४ ॥
তাৰ পিছত শিৱ-শম্ভুৰ সৈতে পবিত্ৰ সমায়োগ, তাৰপিছত দধীচিৰ আখ্যান, ভস্মৰ অতুল মাহাত্ম্য আৰু ভগৱান শিৱৰ উত্তম মাহাত্ম্য বৰ্ণিত।
Verse 25
देवरातसुताख्यानं पुराणज्ञप्रशंसनम् । गौतमाख्यानकं चैव शिवगीता ततः स्मृता ॥ २५ ॥
তাৰ পিছত দেৱৰাতৰ পুত্ৰৰ আখ্যান, পুৰাণজ্ঞসকলৰ প্ৰশংসা, গৌতম-প্ৰসঙ্গ, আৰু তাৰপিছত শিৱগীতাৰ স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 26
कल्पांतरे रामकथा भारद्वाजाश्रमस्थिता । पातालखंडमेतद्धि श्रृण्वतां पठतां सदा ॥ २६ ॥
অন্য কল্পত ভাৰদ্বাজ আশ্ৰমত স্থিত ৰামকথা বৰ্ণিত। ই পাটালখণ্ড—যাক সদা শুনি নিত্য পাঠ কৰা উচিত।
Verse 27
सर्वपापप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । पर्वताख्यानकं पूर्वं गौर्थै प्रोक्तं शिवेन वै ॥ २७ ॥
এই প্ৰাচীন ‘পৰ্বতাখ্যান’ সকলো পাপ শমাই আৰু সকলো অভীষ্ট ফল প্ৰদান কৰে। গৌৰীৰ হিতাৰ্থে পূৰ্বে স্বয়ং শিৱে ইয়াক কৈছিল।
Verse 28
जालंधरकथा पश्चाच्छ्रीशैलाद्यनुकीर्तनम् । सगरस्य कथा पुण्या ततः परमुदीरितम् ॥ २८ ॥
তাৰ পিছত জালন্ধৰ কাহিনী, তাৰপিছত শ্ৰীশৈল আদি তীৰ্থৰ অনুকীৰ্তন। তাৰপিছত সগৰ ৰজাৰ পুণ্যকথা ঘোষণা হয়, আৰু তাৰপিছত ক্ৰমে আন বিষয় ব্যাখ্যা কৰা হয়।
Verse 29
गंगाप्रयागकाशीनां गयायाश्चाधिपुण्यकम् । अन्नादि दानमाहात्म्यं तन्महाद्वादशीव्रतम् ॥ २९ ॥
ইয়াত গঙ্গা, প্ৰয়াগ, কাশী আৰু গয়া আদি তীৰ্থৰ পৰম পুণ্যত্ব ঘোষণা কৰা হয়; অন্নাদি দানৰ মাহাত্ম্য আৰু মহাদ্বাদশী ব্ৰতৰ কথাও বৰ্ণিত।
Verse 30
चतुर्विंशैकादशीनां माहात्म्यं पृथगीरितम् । विष्णुधर्मसमाख्यानं विष्णुनामसहस्रकम् ॥ ३० ॥
চৌব্বিশ একাদশীৰ মাহাত্ম্য পৃথকভাৱে কোৱা হৈছে; তদ্ৰূপ বিষ্ণুধৰ্মৰ উপাখ্যান আৰু বিষ্ণুৰ সহস্ৰনামো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 31
कार्तिकव्रतमाहात्म्यं माघस्नानफलं ततः । जम्बृद्वीपस्य तीर्थानां माहात्म्यं पापनाशनम् ॥ ३१ ॥
তাৰপিছত কাৰ্তিক-ব্ৰতৰ মাহাত্ম্য, তাৰ অনন্তৰ মাঘমাহত স্নানৰ ফল, আৰু জম্বুদ্বীপৰ তীৰ্থসমূহৰ পাপনাশক মাহাত্ম্যো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 32
साभ्रमत्याश्च माहात्म्यं नृसिंहोत्पत्तिवर्णनम् । देवशर्मादिकाख्यानं गीतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ ३२ ॥
সাভ্ৰমতীৰ মাহাত্ম্য, নৃসিংহৰ প্ৰাকট্য-বৰ্ণনা, দেৱশৰ্মা আদি উপাখ্যান, আৰু গীতাৰ মাহাত্ম্য-বৰ্ণনাও ইয়াত আছে।
Verse 33
भक्त्याख्यानं च माहात्म्यं श्रीमद्भागवतस्य ह । इन्द्रप्रस्थस्य माहात्म्यं बहुतीर्थकथान्वितम् ॥ ३३ ॥
ভক্তিৰ উপাখ্যান আৰু শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ মাহাত্ম্যো ইয়াত আছে; আৰু বহু তীৰ্থকথাসহ ইন্দ্ৰপ্ৰস্থৰ মাহাত্ম্যো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 34
मन्त्ररत्नाभिधानं च त्रिपाद्भूत्यनुवर्णनम् । अवतारकथाः पुण्या मत्स्यादीनामतः परम् ॥ ३४ ॥
তাৰপিছত ‘মন্ত্ৰৰত্ন’ নামৰ অভিধান, ত্ৰিপাদ্ভূতি (ত্রিবিধ পৰাত্পৰ বৈভৱ)ৰ বৰ্ণনা, আৰু তাৰ অনন্তৰ মৎস্যাদি অৱতাৰসমূহৰ পুণ্য কাহিনিসমূহ আহে।
Verse 35
रामनामशतं दिव्यं तन्माहात्म्यं च वाडव । परीक्षणं च भृगुणा श्रीविष्णोर्वैभवस्य च ॥ ३५ ॥
হে বাডৱ! ইয়াত ৰামৰ দিব্য শতনাম, তাৰ মাহাত্ম্য, ভৃগুৱে কৰা পৰীক্ষা আৰু শ্ৰী বিষ্ণুৰ বৈভৱ বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 36
इत्येतदुत्तरं खण्डं पंचमं सर्वपुण्यदम् । पंचखंडयुतं पाद्मं यः श्रृणोति नरोत्तमः ॥ ३६ ॥
এইদৰে এই পঞ্চম উত্তৰখণ্ড সৰ্বপুণ্যদায়ক। পাঁচ খণ্ডযুক্ত পদ্মপুৰাণ যি শ্ৰৱণ কৰে, সি নৰোত্তম।
Verse 37
स लभेद्वैष्णवं धाम भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । एतद्वै पंचपंचाशत्सहस्रं पद्मसंज्ञकम् ॥ ३७ ॥
সি ইয়াত ইচ্ছিত ভোগ ভোগ কৰি শেষত বৈষ্ণৱ ধাম লাভ কৰে। এইটোৱেই ‘পদ্ম’ নামে প্ৰসিদ্ধ পঞ্চপঞ্চাশৎ সহস্ৰ (পঞ্চান্ন হাজাৰ) প্ৰমাণ।
Verse 38
पुराणं लेखयित्वा वै ज्येष्ठ्यां स्वर्णाब्जसंयुतम् । यः प्रदद्यात्सुसत्कृत्य पुराणज्ञाय मानद ॥ ३८ ॥
হে মানদ! যি পুৰাণ লিখাই জ্যেষ্ঠী পূৰ্ণিমাৰ দিনা সোণ আৰু পদ্মসহ সুশ্ৰদ্ধাৰে পুৰাণজ্ঞক দান কৰে, সি মহাপুণ্য লাভ কৰে।
Verse 39
स याति वैष्णवं धाम सर्वदेवनमस्कृतः । पद्मानुक्रमणीमेतां यः पठेच्छृणुयात्तथा ॥ ३९ ॥
যি এই পদ্মানুক্ৰমণী পাঠ কৰে বা শ্ৰৱণ কৰে, সি সকলো দেৱতাৰ দ্বাৰা সন্মানিত হৈ বৈষ্ণৱ ধামলৈ যায়।
Verse 40
सोऽपि पद्मपुराणस्य लभेच्छ्रवणजं फलम् ॥ ४० ॥
সেও পদ্মপুৰাণ শ্ৰৱণৰ পৰা উৎপন্ন পুণ্যফল লাভ কৰিব।
Verse 41
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे पद्मपुराणानुक्रमणिकावर्णनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয়পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘পদ্মপুৰাণ অনুক্ৰমণিকা-বৰ্ণন’ নামৰ ত্ৰিনৱতিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Because the index assigns a formal taxonomy to Padma Purāṇa’s material: graha-pūjā (planetary worship) and dāna instruction are explicitly identified by Vyāsa as characteristic of the Sṛṣṭi-khaṇḍa, establishing section-identity and aiding reciters in thematic navigation.
The chapter states that reciting or listening to the Padmānukramaṇī yields the same merit as hearing the Padma Purāṇa itself, culminating in enjoyment of desired fruits here and attainment of the Vaiṣṇava abode.