The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ব্ৰহ্মাই এজন ব্ৰাহ্মণক সম্বোধন কৰি বায়বীয় (বায়ু) পুৰাণৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে আৰু কয়—ই ৰুদ্ৰৰ পৰম ধাম লাভৰ উপায়। তেওঁ ইয়াৰ পৰিমাণ ২৪,০০০ শ্লোক বুলি ক’য় আৰু শ্বেতকল্পত বায়ুৱে ধৰ্ম উপদেশ দিয়া প্ৰসঙ্গ উল্লেখ কৰে। পুৰাণখন দুটা ভাগত, পঞ্চলক্ষণ ৰীতিত সৰ্গৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মন্বন্তৰীয় বংশাৱলী আৰু গয়াসুৰ-বধৰ বিস্তৃত বিৱৰণলৈকে সমগ্ৰ। ইয়াত মাস-মাহাত্ম্য (বিশেষকৈ মাঘ), দানধৰ্ম, ৰাজধৰ্ম, বিভিন্ন লোকত জীৱসকলৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু ব্ৰত-আচাৰৰ পূৰ্ববিভাগো আছে। উত্তৰভাগত শিৱসংহিতা-সম্মত নর্মদা তীৰ্থ-মাহাত্ম্য—তীৰত তীৰত শিৱৰ ব্যাপ্তি, নর্মদাজলৰ ব্রহ্মস্বৰূপ আৰু মোক্ষদায়িত্ব, আৰু ৰেৱা-শক্তিৰূপে অৱতৰণ। ৩৫টা সংগম আৰু অসংখ্য তীৰ্থ গণনা কৰি শ্ৰাৱণীত গুড়-ধেনু দান, পাঠবিধি আৰু ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে—চতুৰ্দশ ইন্দ্ৰ পৰ্যন্ত ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি, আৰু অনুক্ৰমণী শ্ৰৱণেই সম্পূৰ্ণ পুৰাণশ্ৰৱণৰ পুণ্য।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पुराणं वायवीयकम् । यस्मिञ्च्छ्रुते लभद्धाम रुद्रस्य परमात्मनः ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে বিপ্ৰ, শুনা; মই বায়বীয় পুৰাণ প্ৰবচন কৰিম। যাৰ শ্ৰৱণত পৰমাত্মা ৰুদ্ৰৰ পৰম ধাম লাভ হয়।
Verse 2
चतुर्विंशतिसाहस्रं तत्पुराणं प्रकीर्तितम् । श्वेतकल्पप्रसंगेन धर्मानत्राह मारुतः ॥ २ ॥
সেই পুৰাণ চৌব্বিশ হাজাৰ শ্লোকযুক্ত বুলি প্ৰখ্যাত। ইয়াত শ্বেতকল্পৰ প্ৰসঙ্গত মাৰুত (বায়ু)য়ে ধৰ্মতত্ত্বসমূহ কৈছে।
Verse 3
तद्बायवीयनुदितं भागद्वयसमन्वितम् । सर्गादिलक्षणं यत्र प्रोक्तं विप्र सविस्तरम् ॥ ३ ॥
হে বিপ্ৰ! বায়বীয় পৰম্পৰাত ঘোষিত সেই পুৰাণ দুটা ভাগে সমন্বিত; য’ত সৰ্গ আদি লক্ষণসমূহ বিস্তাৰে কোৱা হৈছে।
Verse 4
मन्वंतरेषु वंशाश्च राज्ञां ये यत्र कीर्तिताः । गयासुरस्य हननं विस्तराद्यत्र कीर्तितम् ॥ ४ ॥
বিভিন্ন মন্বন্তৰত য’ত য’ত ৰজাসকলৰ বংশাৱলী কীৰ্তিত হৈছে, ত’ত ত’ত সেই বৰ্ণনা আছে; আৰু তাতেই গয়াসুৰ দানৱৰ বধৰ বিস্তৃত কাহিনীও কোৱা হৈছে।
Verse 5
मासानां चैव माहात्म्यं माघस्योक्तं फलाधिकम् । दानधर्मा राजधर्मा विस्तरेणोदिता स्तथा ॥ ५ ॥
মাসসমূহৰ মাহাত্ম্যও কোৱা হৈছে, বিশেষকৈ মাঘ মাসৰ অধিক ফলদায়ক মহিমা; লগতে দানধৰ্ম আৰু ৰাজধৰ্মো বিস্তাৰে উপদেশিত হৈছে।
Verse 6
भूपातालककुब्व्योमचारिणां यत्र निर्णयः । व्रतादीनां च पूर्वोऽयं विभागः समुदाहृतः ॥ ६ ॥
ইয়াত পৃথিৱী, পাতাল, দিশা আৰু আকাশত বিচৰণকাৰীসকলৰ বিষয়ে নিৰ্ণয় কৰা হৈছে; আৰু ব্ৰতাদি আচাৰৰ পূৰ্ব বিভাগো যথাযথভাবে কোৱা হৈছে।
Verse 7
उत्तरे तस्य भागेतु नर्मदातीर्थवर्णनम् । शिवस्य संहितोक्ता वै विस्तरेण मुनीश्वर ॥ ७ ॥
তাৰ উত্তৰ ভাগত নর্মদাৰ তীৰ্থসমূহৰ বৰ্ণনা আছে; হে মুনীশ্বৰ, শিৱ-সংহিতাত যিদৰে কোৱা হৈছে, সিদৰে তাত বিস্তাৰে নিৰূপিত হৈছে।
Verse 8
यो देवः सर्वदेवानां दुर्विज्ञेयः सनातनः । स तु सर्वात्मना यस्यास्तीरे तिष्ठति संततम् ॥ ८ ॥
যি সনাতন দেৱ সকলো দেৱতাৰ বাবেও দুর্বিজ্ঞেয়, সেই দেৱেই সৰ্বাত্মভাবে সেই (তীৰ্থৰ) তীৰত নিৰন্তৰ অৱস্থিত থাকে।
Verse 9
इदं ब्रह्मा हारीरिदं साक्षाच्चेदं परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम् ॥ ९ ॥
এইয়াই ব্ৰহ্মা, এইয়াই হৰি; এইয়াই সাক্ষাৎ পৰম হৰ (শিৱ)। এইয়াই নিৰাকাৰ ব্ৰহ্ম; এইয়াই কৈৱল্য—নৰ্মদাৰ পবিত্ৰ জল।
Verse 10
ध्रुवं लोकहितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिदृपा रेवेयमवतारिता ॥ १० ॥
লোকহিতৰ বাবে শিৱে নিজৰ দেহৰ পৰা এক দিব্য শক্তিক নদীৰূপে অৱতাৰ কৰালে—সেয়াই এই ৰেৱা।
Verse 11
ये वसंत्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसंति याम्यतीरे ये लोकं ते यांति वैष्णवम् ॥ ११ ॥
যিসকলে উত্তৰ কূলত বাস কৰে, তেওঁলোক ৰুদ্ৰৰ অনুচৰ; আৰু যিসকলে দক্ষিণ তীৰত থাকে, তেওঁলোক বৈষ্ণৱ লোক লাভ কৰে।
Verse 12
ॐकारेश्वरमारभ्ययावत्पश्चिमसागरः । संगमाः पंच च त्रिंशन्नदीनां पापनाशनी ॥ १२ ॥
ওংকাৰেশ্বৰ পৰা পশ্চিম সাগৰলৈকে নদীৰ পঁয়ত্রিশটা সংগম আছে—সকলো পাপনাশক।
Verse 13
दशैकमुत्तरे तीरे त्रयोविंशतिर्दक्षिणे । पंचत्रिंशत्तमः प्रोक्तो रेवासागरसगमः ॥ १३ ॥
উত্তৰ তীৰত এগাৰ (তীৰ্থ) আৰু দক্ষিণ তীৰত তেইশ; পঁয়ত্রিশতম বুলি কোৱা হৈছে—য’ত ৰেৱা সাগৰত মিলিত হয়।
Verse 14
संगमैः सहितान्येव रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि च संति हि ॥ १४ ॥
পবিত্ৰ সঙ্গমসমেত, ৰেৱা (নৰ্মদা) নদীৰ দুয়ো তীৰত সঁচাকৈয়ে চাৰিশ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ আছে।
Verse 15
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यो मुनीश्वर । संति चान्यानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे ॥ १५ ॥
হে মুনীশ্বৰ! ষাঠি হাজাৰ তীৰ্থ আৰু ষাঠি কোটি মুনি আছে; আৰু ইয়াৰ উপৰিও ৰেৱা (নৰ্মদা)ৰ দুয়ো তীৰত পদে পদে আন পবিত্ৰ স্থান আছে।
Verse 16
संहितेयं महापुण्या शिवस्य परमात्मनः । नर्मदाचरितं यत्र वायुना परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥
এই সংহিতা মহাপুণ্যদায়িনী, পৰমাত্মা শিৱৰ; ইয়াত বায়ুৱে নৰ্মদাৰ পবিত্ৰ চৰিত বিস্তাৰে কীৰ্তিত কৰিছে।
Verse 17
लिखित्वेदं पुराणं तु गुडधेनुसमन्वितम् । श्रावण्यां यो ददेद्भक्त्या ब्राह्मणाय कुटुंबिने ॥ १७ ॥
যি এই পুৰাণ লিখোৱাই, গুড়ধেনু (গুড়সহ গোধন দান) সহ, শ্রাৱণী (শ্ৰাৱণ পূৰ্ণিমা) তিথিত ভক্তিভাৱে গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণক দান কৰে—(সেই মহাপুণ্য লাভ কৰে)।
Verse 18
रुद्रलोके वसेत्सोऽपि यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । यः श्रावयेद्वा श्रृणुयाद्वायवीयमिदं नरः ॥ १८ ॥
যি মানুহে এই বায়বীয় (পুৰাণ-অংশ) পাঠ কৰোৱায় বা নিজে শ্ৰৱণ কৰে, সি চৌদ ইন্দ্ৰৰ কাল পৰ্যন্ত ৰুদ্রলোকে বাস কৰে।
Verse 19
नियमेन हविष्याशी स रुद्रो नात्र संशयः । यश्चानुक्रमणीमेतां श्रृणोति श्रावयेत्तथा ॥ १९ ॥
যি নিয়মে হৱিষ্য-আহাৰ গ্ৰহণ কৰে, সি যেন ৰুদ্ৰস্বৰূপ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু যি এই অনুক্ৰমণী শুনে বা আনক শুনুৱায়, সিও পুণ্য লাভ কৰে॥
Verse 20
सोऽपि सर्वपुराणस्य फलं श्रवणजं लभेत् ॥ २० ॥
সিও সমগ্ৰ পুৰাণ-শ্ৰৱণজনিত ফল, অৰ্থাৎ পুণ্য, লাভ কৰে॥
Verse 21
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वायुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘বায়ুপুৰাণ অনুক্ৰমণী নিৰূপণ’ নামৰ পঁচানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল॥
Frequently Asked Questions
The chapter uses a mokṣa-dharma register to sacralize the tīrtha: the river is presented as Śiva’s descended śakti and simultaneously as the locus of the all-pervading Supreme Self, allowing devotional theism (Śiva-tattva) and nondual liberation language (nirguṇa brahman; mokṣa) to converge in the experience of Narmadā-water.
It links three practices: (1) śravaṇa/paṭhana (hearing and recitation) of Purāṇic dharma, (2) dāna and vrata-kalpa observances (notably Śrāvaṇī gifting of the written text with an allied ‘jaggery-cow’), and (3) tīrtha-yātrā centered on the Narmadā’s banks and saṅgamas—each framed as a means to sin-destruction and ascent to Rudra-loka.