Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
এই অধ্যায়ত শ্ৰীব্ৰহ্মাই এজন ব্ৰাহ্মণক বृहন্নাৰদীয় পুৰাণৰ বিস্তাৰ (২৫,০০০ শ্লোক, বৃহৎ-कल्प পৰম্পৰা) জনাই তাৰ অনুক্ৰমণী বৰ্ণনা কৰে। সূত–শৌনক সংবাদ-পরম্পৰা আৰু সংক্ষিপ্ত সৃষ্টিবিৱৰণ, প্ৰথম পাদত সনকৰ উপদেশ, দ্বিতীয় পাদ ‘মোক্ষধৰ্ম’, বেদাঙ্গ বিষয় আৰু সনন্দনে নাৰদক কোৱা শুকৰ জন্মকথা উল্লেখ আছে। মহাতন্ত্র অংশত জীৱবন্ধ-মোচন, মন্ত্রশুদ্ধি, দীক্ষা, মন্ত্রনির্গম, পূজাবিধি আৰু গণেশ, সূৰ্য, বিষ্ণু, শিৱ, শক্তিৰ বাবে প্ৰয়োগ, কবচ, নামসহস্ৰ, স্তোত্র আদি কৰ্মসংগ্ৰহ দিয়া হৈছে। তৃতীয় বিভাগত সনৎকুমাৰে পুৰাণলক্ষণ, প্ৰমাণ, দান আৰু মাহভিত্তিক তিথি-নির্ণয় বুজায়। চতুৰ্থ পাদত সনাতনে প্ৰতিপদা-ব্ৰতসমূহৰ পৰা একাদশী-ব্ৰতলৈ লৈ যায় আৰু মন্ধাতা–বশিষ্ঠ, ৰুক্মাঙ্গদ, মোহিনীৰ শাপ-মোচনৰ কাহিনীৰে সমৰ্থন কৰে। গঙ্গা, গয়া, কাশী, পুৰুষোত্তম, প্ৰয়াগ, কুৰুক্ষেত্ৰ, হৰিদ্বাৰ, বদৰী, কামাক্ষা, প্ৰভাস, পুষ্কৰ, গৌতমতীৰ্থ, বেদপাদ-স্তুতি, গোকৰ্ণ, সেতু, নর্মদা, অৱন্তী, মথুৰা, বৃন্দাবন আদি তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু যাত্ৰাবিধিৰ পূৰ্বাভাস আছে। শেষত শ্ৰৱণফল আৰু সাত গাভীসহ বাণ-তূণীৰ দানফল—মুক্তি/স্বৰ্গলাভ—বৰ্ণিত।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पुराणं नारदीयकम् । पंचविंशतिसाहस्रं बृहत्कल्पकथाश्रयम् ॥ १ ॥
শ্ৰীব্ৰহ্মাই ক’লে—হে বিপ্ৰ, শুনা; মই নাৰদীয় পুৰাণ প্ৰবচন কৰিম, যি পঁচিশ হাজাৰ শ্লোকসমৃদ্ধ আৰু বৃহৎকল্পৰ কাহিনী-পরম্পৰাৰ আশ্ৰিত।
Verse 2
सूतशौनकसंवादः सृष्टिसंक्षेपवर्णनम् । नानाधर्मकथाः पुण्याः प्रवृत्ते समुदाहृताः ॥ २ ॥
ইয়াত সূত-শৌনক সংবাদ, সৃষ্টিৰ সংক্ষিপ্ত বৰ্ণনা, আৰু পৰম্পৰাৰে প্ৰচলিত নানাবিধ পুণ্য ধৰ্মকথা বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 3
प्राग्भागे प्रथमे पादे सनकेन महात्मना । द्वितीये मोक्षधर्माख्ये मोक्षोपायनिरूपणम् ॥ ३ ॥
পূৰ্বাংশৰ প্ৰথম পাদত মহাত্মা সনকে বিষয়টো ব্যাখ্যা কৰিছে; আৰু ‘মোক্ষধৰ্ম’ নামৰ দ্বিতীয় পাদত মোক্ষলাভৰ উপায়সমূহ নিৰূপিত হৈছে।
Verse 4
वेदांगानां च कथनं शुकोत्पत्तिश्च विस्तरात् । सनंदनेन गदिता नारदाय महात्मने ॥ ४ ॥
ইয়াত বেদাঙ্গসমূহৰ বৰ্ণনা আৰু শুকৰ উৎপত্তিৰ বিস্তৃত বৃত্তান্তো আছে—যি মহাত্মা সনন্দনে মহাত্মা নাৰদক কৈছিল।
Verse 5
महातंत्रे समुद्दिष्टं पशुपाशविमोक्षणम् । मंत्राणां शोधनं दीक्षामंत्रोद्धारश्च पूजनम् ॥ ५ ॥
মহাতন্ত্ৰত জীৱৰ পাশবন্ধনৰ পৰা বিমোচন, মন্ত্ৰশোধন, দীক্ষা, দীক্ষামন্ত্ৰৰ উদ্ধাৰ/নিৰ্ণয় আৰু পূজনবিধি স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছে।
Verse 6
प्रयोगाः कवचं नामसहस्रं स्तोत्रमेव च । गणेशसूर्यविष्णूनां शिवशक्त्योरनुक्रमात् ॥ ६ ॥
ক্ৰম অনুসৰি গণেশ, সূৰ্য, বিষ্ণু আৰু শিৱ-শক্তিৰ বাবে প্ৰয়োগ, কবচ, নামসহস্ৰ আৰু স্তোত্ৰো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 7
सनत्कुमारमुनिना नारदाय तृतीयके । पुराणलक्षणं चैव प्रमाणं दानमेव च ॥ ७ ॥
তৃতীয় পাদত মুনি সনৎকুমাৰে নাৰদক পুৰাণৰ লক্ষণ, প্ৰমাণ (জ্ঞানৰ মানদণ্ড) আৰু দানধৰ্মৰ উপদেশ দিলে।
Verse 8
पृथक्पृथक् समुद्दिष्टं दानकालपुरःसरम् । चैत्रादिसर्वमासेषु तिथीनांचपृथक्पृथक् ॥ ८ ॥
দানকালৰ বিধান উপযুক্ত উপলক্ষ আগতে ৰাখি পৃথক পৃথককৈ বৰ্ণিত হৈছে; আৰু চৈত্ৰাদি সকলো মাহত তিথিসকলিও ক্ৰমে পৃথক পৃথককৈ নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।
Verse 9
प्रोक्तं प्रतिपदादीनां व्रतं सर्वाघनाशनम् । सनातनेन मुनिना नारदाय चतुर्थके ॥ ९ ॥
প্ৰতিপদা আদি তিথিৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা সৰ্বপাপনাশক ব্ৰত বৰ্ণিত হৈছে; চতুৰ্থ পাদত মুনি সনাতনে সেই ব্ৰত নাৰদক উপদেশ দিছিল।
Verse 10
पूर्वभागोऽयमुदितो बृहदाख्यानसंज्ञितः । अस्योत्तरे विभागे तु प्रश्न एकादशीव्रते ॥ १० ॥
এই পূৰ্বাংশ ‘বৃহদাখ্যান’ নামে ব্যাখ্যাত হৈছে; ইয়াৰ উত্তৰ বিভাগত কিন্তু একাদশী ব্ৰত সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়।
Verse 11
वसिष्ठेनाथ संवादो मांधातुः परिकीर्तितः । रुक्मांगदकथा पुण्यामोहिन्युत्पत्तिकर्म च ॥ ११ ॥
ঋষি বশিষ্ঠৰ সৈতে ৰজা মান্ধাতাৰ সংলাপ কীৰ্তিত হৈছে; লগতে ৰুক্মাংগদৰ পুণ্য কাহিনী আৰু মোহিনীৰ উৎপত্তি তথা কৰ্মও বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 12
वसुशापश्च मोहिन्यै पश्चादुद्धरणक्रिया । गंगाकथा पुण्यतमा गयायात्रानुकीर्तनम् ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত মোহিনীৰ ওপৰত বসুসকলৰ শাপ, তাৰপিছত উদ্ধাৰ-ক্রিয়া; অতি পুণ্যময় গঙ্গাকথা আৰু গয়া-যাত্ৰাৰ অনুকীৰ্তন বৰ্ণিত হয়।
Verse 13
काश्या माहात्म्यमतुलं पुरुषोत्तमवर्णनम् । यात्राविधानं क्षेत्रस्य बह्वाख्यानसमन्वितम् ॥ १३ ॥
ইয়াত কাশীৰ অতুল মাহাত্ম্য, পুৰুষোত্তম ভগৱানৰ বৰ্ণনা, আৰু সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধান—বহু উপাখ্যানসহ—উল্লেখিত হৈছে।
Verse 14
प्रयागस्याथ माहात्म्यं कुरुक्षेत्रस्य तत्परम् । हरिद्वारस्य चाख्यानं कामोदाख्यानकं तथा ॥ १४ ॥
তাৰ পিছত প্ৰয়াগৰ মাহাত্ম্য, তাৰপিছত ক্ৰমে কুরুক্ষেত্ৰৰ; হৰিদ্বাৰৰ আখ্যান, আৰু তদ্ৰূপ ‘কামোদ’ নামৰ উপাখ্যানো (বৰ্ণিত) আছে।
Verse 15
बदरीतीर्थमाहात्म्यं कामाक्षायास्तथैव च । प्रभासस्य च माहात्म्यं पुष्कराख्यानकं ततः ॥ १५ ॥
তাৰ পিছত বদৰী তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য, আৰু কামাক্ষাৰো; প্ৰভাসৰ মাহাত্ম্য, তাৰপিছত পুষ্কৰৰ উপাখ্যান (বৰ্ণিত) হয়।
Verse 16
गौतमाख्यानकं पश्चाद्वेदपादस्तवस्ततः । गोकर्णक्षेत्रमाहात्म्यं लक्ष्मणाख्यानकं तथा ॥ १६ ॥
তাৰ পিছত গৌতমৰ উপাখ্যান, তাৰপিছত বেদপাদৰ স্তৱ; গোকৰ্ণ ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য, আৰু লক্ষ্মণৰ উপাখ্যানো (বৰ্ণিত) আছে।
Verse 17
सेतुमाहात्म्यकथनं नर्मदातीर्थवर्णनम् । अवंत्याश्चैव माहात्म्यं मधुरायास्ततः परम् ॥ १७ ॥
সেতুৰ মাহাত্ম্য-কথন, নৰ্মদা তীৰ্থৰ বৰ্ণনা, অৱন্তীৰ মাহাত্ম্য, আৰু তাৰপিছত মথুৰাৰ মাহাত্ম্য (উপদেশিত) হয়।
Verse 18
बृन्दावनस्य महिमा पशोर्ब्रह्मांतिके गतिः । मोहिनीचरितं पश्चादेवं पश्चादेवं वै नारदीयकम् ॥ १८ ॥
তাৰ পিছত বৃন্দাৱনৰ মহিমা; তাৰপিছত ব্ৰহ্মাৰ সান্নিধ্যত এটা পশুৱেও কেনেকৈ উত্তম গতি লাভ কৰিলে তাৰ বৃত্তান্ত। তাৰপিছত মোহিনীৰ চৰিত—এইদৰে বিষয়ৰ পিছত বিষয় লৈ নাৰদীয় পুৰাণ আগবাঢ়ে।
Verse 19
यः शृणोति नरो भक्त्याश्रावयेद्वा समाहितः । स याति ब्रह्मणो धाम नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥
যি মানুহে ভক্তিভাৱে ইয়াক শুনে, বা একাগ্ৰচিত্তে পঢ়ুৱাই শোনায়, সি ব্ৰহ্মধাম লাভ কৰে; ইয়াত অধিক বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 20
यस्त्वेतदिषुपूर्णायां धेनूनां सप्तकान्वितम् । प्रदद्याद्दिजंर्याय संलभेन्मोक्षमेव च ॥ २० ॥
কিন্তু যি জনে তীৰেৰে ভৰা তূণীৰসহ সাত ধেনুৰ সমষ্টি এজন শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, সি নিশ্চয়েই মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 21
यश्चानुक्रमणीमेतां नारदीयस्य वर्णयेत् । श्रृणुयद्वैकचित्तेन सोऽपि स्वर्गगतिं लभेत् ॥ २१ ॥
যি নাৰদীয় পুৰাণৰ এই অনুক্ৰমণী বৰ্ণনা কৰে, বা একচিত্তে শুনে, সিও স্বৰ্গগতি লাভ কৰে।
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे नारदीयपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘নাৰদীয় পুৰাণ অনুক্ৰমণী-কথন’ নামৰ সাতানব্বইতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Fourth Pāda as moving from general Pratipadā-based vrata discipline into a focused doctrinal and narrative investigation of Ekādaśī, indicating its special status as a high-merit vow supported by exempla (e.g., Rukmāṅgada) and theological framing.
It signals a complete ritual toolkit: kavaca for protection, nāma-sahasra for sustained devotional recitation, and stotra for praise—integrated with prayoga and dīkṣā procedures—showing the Purāṇa’s practical liturgical orientation across multiple deities.
By placing tīrtha-māhātmya and yātrā-vidhi alongside mokṣa-dharma, vrata, and dāna, the Anukramaṇī portrays pilgrimage as a dharma practice that accrues puṇya and supports purification, thereby functioning as an auxiliary path within a broader liberation-oriented framework.