Adhyaya 112
Purva BhagaFourth QuarterAdhyaya 11264 Verses

The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)

এই অধ্যায়ত সনাতনে নাৰদক চন্দ্ৰতিথি তৃতীয়াৰ সৈতে জড়িত ব্ৰতসমূহ উপদেশ দিয়ে, বিশেষকৈ নাৰীৰ সৌভাগ্য, সন্তানলাভ আৰু গৃহকল্যাণৰ বাবে। আৰম্ভণিতে চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়াৰ গৌৰী-ব্ৰত—গৌৰীক স্বামীসহ ধাতু/মাটিৰ যুগল প্ৰতিমা কৰি দূৰ্বা আৰু অলংকাৰৰে পূজা, উপবাস, ৰাতি জাগৰণ, গুৰুলৈ দান আৰু শেষত বিসৰ্জন। তাৰ পিছত ১২ বছৰ দীঘলীয়া পালন আৰু সমাপনী দান (ধেনুদ্বাদশ সংকল্প) উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত অক্ষয়া (ৰাধা) তৃতীয়া—এই দিন কৰা কৰ্ম অক্ষয় ফলদায়ক; তিথি-কালক যুগাৰম্ভৰ সৈতে সংযোগ কৰি বিষ্ণু–শ্ৰী পূজা, গঙ্গাস্নান, অক্ষত ব্যৱহাৰ আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন বিধান। তাৰ পিছত মাহভেদে ৰম্ভা-ব্ৰত (জ্যেষ্ঠ), আষাঢ়ত কেশৱ–লক্ষ্মী পূজা, ভাদ্ৰপদত স্বৰ্ণ-গৌৰী (১৬ বছৰ) উদ্‌যাপন—হোম আৰু বায়ন বিতৰণসহ—হাৰিতালিকা, হস্ত নক্ষত্ৰযুক্ত হস্ত-গৌৰী, কোটীশ্বৰী/লক্ষেশ্বৰী (৪ বছৰ; লক্ষ শস্য আৰু দুধৰ প্ৰতিমা), ঈষা মহাগৌৰী (৫ বছৰ; পাঁচ সুৱাসিনী আৰু কলশাদি পূজা), আৰু বিষ্ণু-গৌৰী, হৰ-গৌৰী, ব্ৰহ্ম-গৌৰী, সৌভাগ্যসুন্দৰী আদি যুগল ব্ৰত বৰ্ণিত। শেষত তৃতীয়া-ব্ৰতৰ সাধাৰণ বিধি—দেৱী পূজা, ব্ৰাহ্মণ সন্মান, দান, হোম আৰু বিসৰ্জন—নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।

Shlokas

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तृतीयाया व्रतानि ते । यानि सम्यग्विधायाशु नारी सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ १ ॥

সনাতনে ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; মই তোমাক তৃতীয়া তিথিৰ ব্ৰতসমূহ ক’ম। সেয়া বিধিপূৰ্বক পালন কৰিলে নাৰী শীঘ্ৰে সৌভাগ্য আৰু কল্যাণ লাভ কৰে।

Verse 2

चैत्रशुक्लतृतीयायां गौरीं कृत्वा सभर्तृकाम् । सौवर्णा राजतीं वापि ताम्नीं वा मृण्ययीं द्विज ॥ २ ॥

হে দ্বিজ, চৈত্র মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত গৌৰীদেৱীৰ মূৰ্তি স্বামীসহ নিৰ্মাণ কৰিব লাগে—সোনাৰ, বা ৰূপাৰ, বা তামাৰ, অথবা মাটিৰ।

Verse 3

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्वस्त्रैराभरणैः शुभैः । दूर्वाकांडैश्च विधिवत्सोपवासा तु कन्यका ॥ ३ ॥

গন্ধ, পুষ্প আদি, শুভ বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ, লগতে বিধিমতে দূৰ্বা ঘাঁহৰ কাণ্ডেৰে অর্চনা কৰি, সেই কন্যাই উপবাস পালন কৰিব লাগে।

Verse 4

वरार्थिनी च सौभाग्यपुत्रभर्त्रर्थिनी तथा । द्विजभार्या भर्तृमतीः कन्यकां वा सुलक्षणाः ॥ ४ ॥

যোগ্য বৰ কামনা কৰা কন্যা, সৌভাগ্য প্ৰাৰ্থনা কৰা নাৰী, পুত্ৰ বা স্বামীৰ মঙ্গল কামনা কৰা; তদ্ৰূপ স্বামীসহ দ্বিজপত্নী বা সুলক্ষণ কন্যা—এইসকল সকলোকে ইয়াত গ্ৰহণীয় বোলা হৈছে।

Verse 5

सिंदूरांजनवस्त्राद्यैः प्रतोष्य प्रीतमानसा । रात्रौ जागरणं कुर्याद्व्रतसंपूर्तिकाम्यया ॥ ५ ॥

সিঁদুৰ, অঞ্জন, বস্ত্ৰ আদি অৰ্পণ কৰি প্ৰীতিমনে (দেৱীক) সন্তুষ্ট কৰিব; আৰু ব্ৰত সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ কামনাৰে ৰাতি জাগৰণ কৰিব।

Verse 6

ततस्तां प्रतिमां विप्र गुरवे प्रतिपादयेत् । धातुजां मृन्मयीं वा तु निक्षिपेच्च जलाशये ॥ ६ ॥

তাৰ পিছত, হে ব্ৰাহ্মণ, সেই প্ৰতিমা গুৰুক সমৰ্পণ কৰিব; আৰু ধাতুৰ হওক বা মাটিৰ, পাছত তাক জলাশয়ত বিসৰ্জন কৰিব।

Verse 7

एवं द्वादशवर्षाणि कृत्वा गौरीव्रतं शुभम् । धेनुद्वादशसंकल्पं दद्यादुत्सर्गसिद्धये ॥ ७ ॥

এইদৰে দ্বাদশ বছৰ শుభ গৌৰী-ব্ৰত পালন কৰি, উৎসৰ্গ-সিদ্ধিৰ বাবে ‘ধেনু-দ্বাদশ-সঙ্কল্প’ নামৰ ব্ৰত-দান দিব।

Verse 8

किमत्र बहुनोक्तेन गौरी सौभाग्यदायिनी । स्त्रीणां यथा तथा नान्या विद्यते भुवनत्रये ॥ ८ ॥

ইয়াত অধিক ক’বলৈ কি আছে? গৌৰী সৌভাগ্যদায়িনী; নাৰীৰ বাবে ত্ৰিলোকত তেখেতৰ সমান আন কোনো নাই।

Verse 9

धनं पुत्रान्पतिं विद्यामाज्ञासिद्धिं यशः सुखम् । लभते सर्वमेवेष्टं गौरीमभ्यर्च्य भक्तितः ॥ ९ ॥

ভক্তিভাৱে গৌৰীৰ আৰাধনা কৰিলে ধন, সন্তান, যোগ্য স্বামী, বিদ্যা, আজ্ঞাসিদ্ধি, যশ আৰু সুখ—ইচ্ছিত সকলো লাভ হয়।

Verse 10

राधशुक्लतृतीया या साक्षया परिकीर्तिता । तिथिस्त्रोतायुगाद्या सा कृतस्याक्षयकारिणी ॥ १० ॥

‘ৰাধা’ নামে খ্যাত শুক্ল তৃতীয়াক ‘অক্ষয়া’ বুলি কীৰ্তন কৰা হয়। পবিত্ৰ তিথিদ্বয়ৰ মাজত ই অগ্ৰগণ্য; সেই দিনা কৰা কৰ্মৰ পুণ্যফল অক্ষয় হয়।

Verse 11

द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगादी कवयो विदुः । शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे चैव तपस्यथ ॥ ११ ॥

কবিসকলে জানে যে যুগাদি চাৰিধৰণৰ—দুটি শুক্লপক্ষত আৰু দুটি কৃষ্ণপক্ষত। শুক্লপক্ষত হলে পূৰ্বাহ্নে পালনীয়; কৃষ্ণপক্ষত হলে তদনুযায়ী তপস্যা কৰা উচিত।

Verse 12

द्वापरं हि कलिर्भाद्रे प्रवृत्तानि युगानि वै । तत्र राधतृतीयायां श्रीसमेतं जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥

দ্বাপৰ আৰু কলি—এই যুগদ্বয় ভাদ্ৰপদ মাহত প্ৰৱৰ্ত হয়। তেতিয়া ‘ৰাধা-তৃতীয়া’ তিথিত শ্ৰী (লক্ষ্মী) সহ জগদ্গুৰু ভগৱানক পূজা কৰা উচিত।

Verse 13

नारायणं समभ्यर्चेत्पुष्पधूपविलेपनैः । यद्वा गंगांभसि स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १३ ॥

পুষ্প, ধূপ আৰু অনুলেপনে নাৰায়ণক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত; অথবা গঙ্গাজলত স্নান কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 14

अक्षतैः पूजयेद्विष्णुं स्नायादप्यक्षतैर्नरः । सक्तून्संभोजयेद्विप्रान्स्वयमभ्यवहरेच्च तान् ॥ १४ ॥

মানুহে অক্ষত (অখণ্ড চাউল) লৈ শ্ৰীবিষ্ণুক পূজা কৰিব আৰু অক্ষতেই স্নান কৰিব। ব্ৰাহ্মণসকলক সত্তূ (যৱৰ গুঁড়ি) ভোজন কৰাই নিজেও সেই প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিব।

Verse 15

एवं कृतविधिर्विप्र नरो विष्णुपरायणः । विष्णुलोकमवाप्नोति सर्वदेवनमस्कृतः ॥ १५ ॥

হে বিপ্ৰ! এইদৰে বিধি সম্পূৰ্ণ কৰি যি মানুহ বিষ্ণুপৰায়ণ হয়, সি বিষ্ণুলোক লাভ কৰে আৰু সকলো দেৱতাৰ দ্বাৰা নমস্কৃত হয়।

Verse 16

अथ ज्येष्ठतृतीया तु शुक्ला रंभेति नामतः । तस्यां सभार्यं विधिवत्पूजयेद्वाह्मणोत्तमम् ॥ १६ ॥

এতিয়া জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া ‘ৰম্ভা’ নামে প্ৰসিদ্ধ। সেই দিনা বিধিপূৰ্বক, তেওঁৰ পত্নীসহ, এক উত্তম ব্ৰাহ্মণক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 17

गन्धपुष्पांशुकाद्यैस्तु नारी सौभाग्यकाम्यया । रंभाव्रतमिदं विप्र विधिवत्समुपाश्रितम् ॥ १७ ॥

হে বিপ্ৰ! সৌভাগ্য কামনা কৰা নাৰীয়ে গন্ধ, পুষ্প, বস্ত্ৰ আদি লৈ এই ‘ৰম্ভা-ব্ৰত’ বিধিপূৰ্বক আশ্ৰয় কৰি পালন কৰিব।

Verse 18

ददाति वित्तं पुत्रांश्च मतिं धर्मे शुभावहाम् । अथाषाढतृतीयायां शुक्लायां शुक्लवाससा ॥ १८ ॥

ই এই ব্ৰত ধন আৰু পুত্ৰ প্ৰদান কৰে আৰু ধৰ্মত শুভবাহী মতি জগায়। তাৰ পিছত আষাঢ় মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়াত শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব লাগে।

Verse 19

केशवं तु सलक्ष्मीकं सस्त्रीके तु द्विजेऽर्चयेत् । भोजनैः सुरभीदानैर्वस्त्रैश्चापि विभूषणैः ॥ १९ ॥

লক্ষ্মীসহ কেশৱৰ আৰাধনাৰ বাবে পত্নীসহ ব্ৰাহ্মণক পূজা কৰিব লাগে; ভোজন, দুগ্ধদায়িনী গাই দান, বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 20

प्रियेर्वाक्यैर्भृशं प्रीता नारी सौभाग्यवांछया । समुपास्य व्रतं चैतद्धनधान्यसमन्विता ॥ २० ॥

প্ৰিয়ৰ বাক্যত অতিশয় আনন্দিতা, সৌভাগ্যকামিনী নাৰী এই ব্ৰত বিধিপূৰ্বক পালন কৰিলে ধন-ধান্যৰে সমৃদ্ধ হয়।

Verse 21

देवदेवप्रसादेन विष्णुलोकमवाप्नुयात् । नभः शुक्लतृतीयायां स्वर्णगौरीव्रतं चरेत् ॥ २१ ॥

দেৱদেৱৰ প্ৰসাদে বিষ্ণুলোক লাভ হয়; সেয়ে নভস (ভাদ্ৰপদ) মাহৰ শুক্লপক্ষ তৃতীয়াত ‘স্বৰ্ণ-গৌৰী ব্ৰত’ পালন কৰিব লাগে।

Verse 22

उपचारैः षोडशभिर्भवानीमभिपूजयेत् । पुत्रान्देहि धनं देहि सौभाग्यं देहि सुव्रते ॥ २२ ॥

ষোড়শোপচাৰে ভবানীক পূজা কৰি এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে—“হে সুব্ৰতে দেবী, পুত্ৰ দিয়া; ধন দিয়া; সৌভাগ্য দিয়া।”

Verse 23

अन्यांस्च सर्वकामान्मे देहि देहि नमोऽस्तु ते । एवं संप्रार्थ्य देवेशीं भवानीं भवसंयुताम् ॥ २३ ॥

“মোৰ অন্য সকলো কামনাও পূৰ্ণ কৰা, কৰা; তোমাক নমস্কাৰ।” এইদৰে ভব (শিৱ)সহিত দেৱেশী ভবানীক বিনীতভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে।

Verse 24

व्रतसंपूर्तिकामा तु वायनं दापयेत्तथा । एवं षोडशवर्षाणि कृत्वा नारी व्रतं शुभम् ॥ २४ ॥

ব্ৰতৰ সম্পূৰ্ণতা কামনা কৰা নাৰীয়ে বিধিমতে ‘বায়ন’ (নিৰ্দিষ্ট দান)ো দান কৰাব লাগে। এইদৰে ষোল বছৰ এই শুভ ব্ৰত পালন কৰিলে ব্ৰতটি যথাযথভাৱে সম্পন্ন হয়।

Verse 25

उद्यापनं चरेद्भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जिता । मंडपे मण्डले शुद्धे गणेशादिसुरार्चनम् ॥ २५ ॥

তাই ভক্তিভাৱে, ধনৰ বিষয়ে কোনো ছল-কপট নকৰাকৈ, উদ্যাপন পালন কৰিব। শুদ্ধ মণ্ডপ আৰু পবিত্ৰ মণ্ডলত গণেশ আদি দেৱতাসকলৰ পূজা কৰিব।

Verse 26

कृत्वा ताम्रमयं पात्रं कलशोपरिविन्यसेत् । सौवर्णीं प्रतिमां तत्र भवान्याः प्रतिपूजयेत् ॥ २६ ॥

তাম্ৰৰ পাত্ৰ সাজি তাৰ ওপৰত কলশ স্থাপন কৰিব। তাত ভৱানী দেৱীৰ স্বৰ্ণ প্ৰতিমাক বিধিমতে পূজা কৰিব।

Verse 27

गंधपुष्पादिभिः सम्यक् ततो होमं समाचरेत् । वेणुपात्रैः षोडशभिः पक्वान्नपरिपूरितैः ॥ २७ ॥

তাৰ পাছত গন্ধ, পুষ্প আদি দ্বাৰা যথাযথভাৱে পূজা কৰি হোম পালন কৰিব। পক্ব অন্নে সম্পূৰ্ণ ভৰা ষোলটা বেণুপাত্ৰ (বাঁহৰ পাত্ৰ) ব্যৱহাৰ কৰিব।

Verse 28

समर्प्य देव्यै नैवेद्यं द्विजेष्वेतन्निवेदयेत् । वायनं च ततः पश्चाद्दद्यात्संबन्धिबन्धुषु ॥ २८ ॥

দেৱীক নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি সেই নৈবেদ্যই দ্বিজসকলক (ব্ৰাহ্মণসকলক) নিবেদন কৰিব। তাৰ পাছত বায়ন আত্মীয়-স্বজন আৰু বন্ধুবৰ্গৰ মাজত বিতৰণ কৰিব।

Verse 29

प्रतिमां गुरवे दत्त्वा द्विजेभ्यो दक्षिणां तथा । पूर्णं लभेत्फलं नारी व्रताचरणतत्परा ॥ २९ ॥

গুৰুলৈ প্ৰতিমা দান কৰি আৰু দ্বিজসকলক বিধিমতে দক্ষিণা প্ৰদান কৰিলে, ব্ৰতাচৰণত নিবিষ্ট নাৰী সেই ব্ৰতৰ পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।

Verse 30

भाद्रशुक्लतृतीयायां व्रतं वै हारितालकम् । कुर्याद्भक्त्या विधानेन पाद्यार्ध्यार्चन पूर्वकम् ॥ ३० ॥

ভাদ্ৰপদ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়াত হাৰিতালক ব্ৰত নিশ্চয় পালন কৰিব লাগে; ভক্তিসহ বিধিমতে প্ৰথমে পাদ্য আৰু অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰি পাছত অর্চনা কৰিব লাগে।

Verse 31

ततस्तु कांचने पात्रे राजते चापि ताम्रके । वैणवे मृन्मये वापि विन्यस्यान्नं सदक्षिणम् ॥ ३१ ॥

তাৰপাছত সোণ, ৰূপ বা তামৰ পাত্ৰত—অথবা বাঁহ বা মাটিৰ পাত্ৰতো—দক্ষিণাসহ অন্ন স্থাপন কৰি বিধিমতে দান কৰিব লাগে।

Verse 32

सफलं च सवस्त्रं च द्विजाय प्रतिपादयेत् । तदंते पारणं कुर्यादिष्टबन्धुजनैः सह ॥ ३२ ॥

দ্বিজক ফল আৰু বস্ত্ৰসহ দান দিব লাগে। তাৰপাছত শেষত, প্ৰিয় বন্ধু-বান্ধৱ আৰু আত্মীয়সকলৰ সৈতে পাৰণ (ব্ৰতসমাপন) কৰিব লাগে।

Verse 33

एवं कृतव्रता नारी भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । व्रतस्यास्य प्रभावेण गौरीसहचरीभवेत् ॥ ३३ ॥

এইদৰে ব্ৰত পালন কৰা নাৰী মনোহৰ ভোগসুখ ভোগ কৰি, এই ব্ৰতৰ প্ৰভাৱত গৌৰী (পাৰ্বতী)ৰ সহচৰী হয়।

Verse 34

सौभाग्यद्रव्यवस्त्राणि वंशपात्राणि षोडश । दातव्यानि प्रयत्नेन ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥ ३४ ॥

সৌভাগ্যবর্ধক দ্ৰব্য, বস্ত্ৰ আৰু ষোলটা বংশ-পাত্ৰ বিধি অনুসাৰে যত্নেৰে ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰিব লাগে।

Verse 35

अन्येभ्यो विप्रवर्येभ्यो दक्षिणां च प्रयत्नतः । भूयसीं च ततो दद्याद्विप्रेभ्यो देवितुष्टये ॥ ३५ ॥

অন্য শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলকো যত্নেৰে দক্ষিণা দিব লাগে; তাৰ পিছত দেৱতাৰ তুষ্টিৰ বাবে ব্ৰাহ্মণসকলক অধিক উদাৰভাৱে দান কৰিব লাগে।

Verse 36

एवं या कुरुते नारी व्रतं सौभाग्यवर्द्धनम् । सा तु देवीप्रसादेन सौभाग्यं लभते ध्रुवम् ॥ ३६ ॥

এইদৰে যি নাৰী সৌভাগ্যবর্ধক ব্ৰত পালন কৰে, সি দেৱীৰ প্ৰসাদে নিশ্চয়েই সৌভাগ্য লাভ কৰে।

Verse 37

यदा तृतीया भाद्रे तु हस्तर्क्षसहिता भवेत् । हस्तगौरीव्रतं नाम तदुद्दिष्टं हि शौरिणा ॥ ३७ ॥

ভাদ্ৰপদ মাহত তৃতীয়া তিথি যেতিয়া হস্ত নক্ষত্ৰসহ হয়, তেতিয়া সেই ব্ৰত ‘হস্ত-গৌৰী ব্ৰত’ নামে জনা যায়; শৌৰি (শ্ৰী বিষ্ণু) ই নিৰ্দিষ্ট কৰিছে।

Verse 38

तथा कोटीश्वरी नाम व्रतं प्रोक्तं पिनाकिना । लक्षेश्वरी चैव तथा तद्विधानमुदीर्यते ॥ ३८ ॥

তদ্ৰূপ ‘কোটীশ্বৰী’ নামৰ ব্ৰত পিনাকী (শিৱ)এ কৈছে; আৰু ‘লক্ষেশ্বৰী’ নামৰ ব্ৰতও তাৰ বিধানসহ বৰ্ণিত হয়।

Verse 39

अस्यां व्रतं तु संग्राह्यं यावद्वर्षचतुष्टयम् । उपवासेन कर्तव्यं वर्षे वर्षे तु नारद ॥ ३९ ॥

এই বিধিত এই ব্ৰত চাৰি বছৰলৈকে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। হে নাৰদ, বছৰে বছৰে উপবাসসহ ই পালন কৰিব লাগে।

Verse 40

अखंडानां तंडुलानां तिलानां वा मुनीश्वर । लक्षमेकं विशोध्याथ क्षिपेत्पयसि संसृते ॥ ४० ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, অখণ্ড চাউলৰ দানা বা তিল—ইয়াৰ এক লক্ষ শুদ্ধ কৰি, তাৰপিছত বিধিপূৰ্বক প্ৰস্তুত কৰা গাখীৰত নিক্ষেপ কৰিব লাগে।

Verse 41

तत्पक्वेन तु निर्माय देव्या मूर्तिं सुशोमनाम् । प्रकरे गंधपुष्पाणां पुष्पमालाविभूषिताम् ॥ ४१ ॥

তাৰপিছত সেই ভালদৰে সিদ্ধ পদাৰ্থেৰে দেৱীৰ অতি শোভন মূৰ্তি গঢ়ি, পুষ্পমালাৰে ভূষিত কৰি আৰু সুগন্ধি ফুলেৰে চাৰিওফালে সজাব লাগে।

Verse 42

संस्थाप्य पार्वतीं तत्र पूजयेद्भक्तिभावितः । गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्नैवेद्यविस्तरैः ॥ ४२ ॥

তাত পাৰ্বতীক প্ৰতিষ্ঠা কৰি, ভক্তিভাৱে পৰিপূৰ্ণ মনেৰে তেওঁৰ পূজা কৰিব লাগে—গন্ধ, পুষ্প, ধূপ, দীপ আৰু বিস্তৃত নৈবেদ্যসহ।

Verse 43

विविधैश्च फलैर्विप्र नमस्कृत्य क्षमापयेत् । ततो विसर्जयद्देवीं जलमध्येऽथ दक्षिणाम् ॥ ४३ ॥

হে বিপ্ৰ, নানাবিধ ফল অৰ্পণ কৰি প্ৰণাম কৰি দেৱীৰ ওচৰত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে। তাৰপিছত জলমধ্যত দেৱীক বিসৰ্জন দি, পিছত দক্ষিণা দিব লাগে।

Verse 44

दत्त्वा विधिज्ञविप्रेभ्यो भुञ्जीयाच्च परे दिने । इति ते कथितं विप्र कोटिलक्षेश्वरीव्रतम् ॥ ४४ ॥

বিধি-জ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিমতে দান দি, পৰদিন আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে। হে বিপ্ৰ, এইদৰে তোমাক কোটিলক্ষেশ্বৰী-ব্ৰত কোৱা হ’ল।

Verse 45

गौरीलोकं प्रयात्यंते व्रतस्यास्य प्रभावतः । इषशुक्लतृतीयायां बृहद्गौरीव्रतं चरेत् ॥ ४५ ॥

এই ব্ৰতৰ প্ৰভাৱত শেষত গৌৰীলোক প্ৰাপ্ত হয়। সেয়ে ঈষ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়াত বৃহৎ গৌৰী-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।

Verse 46

पंचवर्षं विधानेन पूर्वोक्तेनैव नारद । आचार्यं पूजयेदंते विप्रानन्यान्धनादिभिः ॥ ४६ ॥

হে নাৰদ, পূৰ্বে কোৱা একেই বিধান অনুসৰি পাঁচ বছৰ (এই ব্ৰত) পালন কৰিব লাগে। শেষত আচার্যক পূজা কৰি, অন্য ব্ৰাহ্মণসকলকো ধনাদি দানে সন্মান কৰিব লাগে।

Verse 47

सुवासिनीः पंच पूज्या वस्त्रालंकारचन्दनैः । कंचुकैश्चैव ताटंकैः कंठसूत्रैर्हरिप्रियाः ॥ ४७ ॥

হৰিৰ প্ৰিয় পাঁচজন সুৱাসিনী নাৰীক বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু চন্দনেৰে পূজা কৰিব লাগে; লগতে কঞ্চুক, তাটঙ্ক আৰু কণ্ঠসূত্ৰো অৰ্পণ কৰিব লাগে।

Verse 48

वंशपात्राणि पंचैव सूत्रैः संवेष्टितानि च । सिंदूरं जीरकं चैव सौभाग्यद्रव्यसंयुतम् ॥ ४८ ॥

সূতাৰে মেৰোৱা পাঁচটা বাঁহৰ পাত্ৰ সাজু কৰিব লাগে; লগতে সিন্দূৰ, জীৰা আৰু সৌভাগ্যদায়ক মঙ্গলদ্ৰব্যো সংযুক্ত কৰিব লাগে।

Verse 49

गोधीमपिष्टजातं च नवापूपं फलादिकम् । वायनानि च पंचैव ताभ्यो दद्याच्च भोजयेत् ॥ ४९ ॥

গমৰ পিঠাগুৰিৰে প্ৰস্তুত খাদ্য, নতুন আপূপ আৰু ফলাদি নিবেদন কৰিব। তাৰ পিছত পাঁচটা ‘বায়ন’ সাজি তেওঁলোকক দান দিব আৰু ভোজনো কৰাব।

Verse 50

अर्घं दत्त्वा वायनानि पश्चाद्भुंजीत वाग्यता । तत्फलं धारयेत्कंठे सर्वकामसमृद्धये ॥ ५० ॥

অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰি পাছত বিধিমতে বায়ন দান দিব; বাক্‌সংযম ৰাখি তাৰ পিছত নিজে ভোজন কৰিব। সৰ্বকাম-সমৃদ্ধিৰ বাবে সেই ফল কণ্ঠত ধাৰণ কৰিব।

Verse 51

ततः प्रातः समुत्थाय सालंकारा सखीजनैः । गीतवाद्ययुता नद्यां गौरीं तां तु विसर्जयेत् ॥ ५१ ॥

তাৰ পিছত পুৱাতে উঠি, অলংকাৰ পিন্ধি, সখীজনৰ সৈতে—গীত আৰু বাদ্যসহ—সেই গৌৰীমূৰ্তিক নদীত বিসৰ্জন কৰিব।

Verse 52

आहूतासि मयाभद्रे पूजिता च यथा विधि । मम सौभाग्यदानाय यथेष्टं गम्यतां त्वया ॥ ५२ ॥

হে ভদ্ৰে! মই তোমাক আহ্বান কৰিছোঁ আৰু বিধিমতে পূজাও কৰিছোঁ। মোৰ সৌভাগ্য দানৰ বাবে এতিয়া তুমি ইচ্ছামতে গমন কৰা।

Verse 53

एवं कृत्वा व्रतं भक्त्या द्विज देवीप्रसादतः । भुक्त्वा भोगांस्तु देहांते गौरीलोकमवाप्नुयात् ॥ ५३ ॥

হে দ্বিজ! এইদৰে ভক্তিসহ ব্ৰত পালন কৰিলে দেৱীৰ প্ৰসাদে ইষ্টভোগ লাভ হয়; আৰু দেহান্তে গৌৰীলোক প্ৰাপ্তি হয়।

Verse 54

ऊर्जशुक्लतृतीयायां विष्णुगौरीव्रतं चरेत् । पूजयित्वा जगद्वन्द्यामुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ५४ ॥

ঊৰ্জ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত বিষ্ণু-গৌৰী ব্ৰত পালন কৰা উচিত। জগত্-বন্দ্যা দেৱীক নানা প্ৰকাৰ পৃথক উপচাৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।

Verse 55

सुवासिनीं भोजयित्वा मङ्गलद्रव्यपूजिताम् । विसर्जयेत्प्रणम्यैनां विष्णुगौरीप्रतुष्टये ॥ ५५ ॥

সুবাসিনী (সৌভাগ্যৱতী) নাৰীক ভোজন কৰাই, মঙ্গল দ্ৰব্যে সন্মানিত কৰিব। তাৰ পিছত তেখেতক প্ৰণাম কৰি বিদায় দিব—বিষ্ণু-গৌৰীৰ প্ৰসন্নতাৰ বাবে।

Verse 56

मार्गशुक्लतृतीयायां हरगौरीव्रतं शुभम् । कृत्वा पूर्वविधानेन पूजयेज्जगदंबिकाम् ॥ ५६ ॥

মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত শুভ হৰ-গৌৰী ব্ৰত পালন কৰিব। আৰু পূৰ্বোক্ত বিধান অনুসাৰে জগদম্বিকাক পূজা কৰিব।

Verse 57

एतद्व्रतप्रभावेण भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । देवीलोकं समासाद्य मोदते च तया सह ॥ ५७ ॥

এই ব্ৰতৰ প্ৰভাৱত মনোহৰ ভোগ উপভোগ কৰি সাধকে দেৱীলোক লাভ কৰে আৰু তাত দেৱীৰ সৈতে আনন্দ কৰে।

Verse 58

पौषशुक्लतृतीयायां ब्रह्मगौरीव्रतं चरेत् । पूर्वोक्तेन विधानेन पूजितापि द्विजोत्तम ॥ ५८ ॥

পৌষ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত ব্ৰহ্ম-গৌৰী ব্ৰত পালন কৰা উচিত। হে দ্বিজোত্তম! পূৰ্বোক্ত বিধান অনুসাৰেই তেখেতৰ পূজা কৰিব লাগে।

Verse 59

ब्रह्मगौरीप्रसादेन मोदते तत्र संगता । माघशुक्लतृतीयायां पूज्या सौभाग्यसुंदरी ॥ ५९ ॥

ব্ৰহ্ম-গৌৰীৰ প্ৰসাদে সি তাত সঙ্গীৰ সৈতে আনন্দিত হয়। মাঘ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়াত ‘সৌভাগ্য-সুন্দৰী’ দেৱীৰ পূজা কৰণীয়।

Verse 60

पूर्वोक्तेन विधानेन नालिकेरार्घ्यदानतः । प्रसन्ना दिशति स्वीयं लोकं तु व्रततोषिता ॥ ६० ॥

পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে নাৰিকলসহ অৰ্ঘ্য দান কৰিলে, ব্ৰতে তুষ্টা দেৱী প্ৰসন্ন হৈ নিজৰ লোক দান কৰে।

Verse 61

फाल्गुनस्य सिते पक्षे तृतीया कुलसौख्यदा । पूजिता गन्धपुष्पाद्यैः सर्वमङ्गलदा भवेत् ॥ ६१ ॥

ফাল্গুন মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়া কুলসুখ দান কৰে। গন্ধ, পুষ্প আদি দিয়ে পূজা কৰিলে ই সৰ্বমঙ্গল প্ৰদান কৰে।

Verse 62

सर्वासु च तृतीयासु विधिः साधारणो मुने । देवीपूजा विप्रपूजा दानं होमो विसर्जनम् ॥ ६२ ॥

হে মুনি! সকলো তৃতীয়াত বিধি সাধাৰণ—দেৱীপূজা, বিপ্ৰপূজা, দান, হোম আৰু বিসৰ্জন।

Verse 63

इत्येवं कथितानीह तृतीयाया व्रतानि ते । भक्त्या कृतानि चेष्टांस्तु कामान्दर्द्युमनोगतान् ॥ ६३ ॥

এইদৰে ইয়াত তৃতীয়াৰ ব্ৰতসমূহ তোমাক কোৱা হ’ল। ভক্তিৰে পালন কৰিলে মনত থকা ইচ্ছিত কামনা সিদ্ধ হয়।

Verse 64

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासतृतीयाव्रतकथनं नाम द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥

এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘দ্বাদশ মাহ তৃতীয়া-ব্ৰতকথন’ নামৰ একশ বাৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Frequently Asked Questions

It is declared the foremost sacred tithi because whatever is done on it becomes ‘akṣaya’—inexhaustible in merit and result; accordingly, the chapter prescribes Viṣṇu–Śrī worship, akṣata-based offerings/bathing, brāhmaṇa feeding, and links observance timing to larger cosmological markers (yuga-beginnings).

A consistent ritual grammar appears: Devī worship (often ṣoḍaśopacāra), fasting (upavāsa), night vigil (jāgaraṇa) in some vratas, honoring brāhmaṇas and the teacher with dāna/dakṣiṇā, optional homa, proper concluding rites (udyāpana/utsarga), and dismissal/immersion (visarjana).

The chapter explicitly centers women: maidens seeking a worthy husband, married women seeking saubhāgya, those desiring sons or the husband’s welfare, and auspiciously marked girls; several rites also include honoring brāhmaṇas with their wives and worship of suvāsinīs.