The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ব্ৰহ্মাই বামনপুৰাণৰ অনুক্ৰমণিকা বৰ্ণনা কৰে—ই ১০,০০০ শ্লোকৰ ত্ৰিবিক্ৰম-প্ৰধান পুরাণ, বিভাগ আৰু দুটা ভাগত বিন্যস্ত। ইয়াত পুরাণ-প্ৰশ্ন, ব্ৰহ্মাৰ শিৰচ্ছেদ আৰু কপাল-পাপমোচন, দক্ষযজ্ঞৰ বিঘ্ন, শিৱৰ কালস্বৰূপ আৰু কামদহন, প্ৰহ্লাদ–নাৰায়ণ তথা দেৱ–অসুৰ সংঘৰ্ষ, সুকেশী–অৰ্ক উপাখ্যান, ভুৱনভূগোল, কাম্যব্ৰত, আৰু দেবী দুৰ্গাৰ পবিত্ৰ কাহিনী আছে। লগতে তপতী, কুৰুক্ষেত্ৰ, সত্যাৰ মাহাত্ম্য, পাৰ্বতীৰ জন্ম–তপস্যা–বিবাহ, গৌৰী/কৌশিকী, কুমাৰ, অন্ধকবধ আৰু গণসমূহত লয়, মৰুতৰ জন্ম, বলিৰ পৰাক্ৰম, লক্ষ্মী-প্ৰসঙ্গ, প্ৰহ্লাদ তীৰ্থ, ধুন্ধু, প্ৰেতোপাখ্যান, নক্ষত্ৰ-পুরুষ আৰু শ্ৰীদামৰ কথা বৰ্ণিত। পাছৰ বৃহদ্-বামন অংশত চাৰিটা সংহিতা—মাহেশ্বৰী, ভাগৱতী, সৌৰী, গাণেশ্বৰী—প্ৰত্যেকত হাজাৰ বিষয়; কৃষ্ণভক্ত-মহিমা, দেবীয়ে খাট উদ্ধাৰ কৰা কাহিনী, সূৰ্যৰ পাপনাশক মাহাত্ম্য, আৰু গণেশৰ কীৰ্তি। শেষত পৰম্পৰা (পুলস্ত্য→নাৰদ→ব্যাস→ৰোমহর্ষণ) আৰু ফলশ্ৰুতি—পাঠ, শ্ৰৱণ, লিখন, দান (বিশেষকৈ শৰৎ বিষুৱত), ঘৃতধেনু দান আদিৰে বিষ্ণুৰ পৰম ধাম লাভ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं वामनाभिधम् । त्रिविक्रमचरित्राढ्यं दशसाहस्रसंख्यकम् ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—বৎস, শুনা; মই ‘বামন’ নামে প্ৰসিদ্ধ পুৰাণ বৰ্ণনা কৰিম, যি ত্ৰিবিক্ৰম-চৰিত্ৰে সমৃদ্ধ আৰু দহ সহস্ৰ শ্লোকসংখ্যক।
Verse 2
कूर्मकल्पसमाख्यानं वर्गत्रयकथानम् । भागद्वयसमायुक्तं वक्तृश्रोतृशुभावहम् ॥ २ ॥
ইয়াত কূৰ্ম-কল্পৰ সমাখ্যান আছে; কাহিনী তিনিটা বিভাগত বিন্যস্ত; ই দুটা ভাগে সংযুক্ত আৰু বক্তা-শ্ৰোতা উভয়ৰ মঙ্গলকাৰী।
Verse 3
पुराणप्रश्नः प्रथमं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः । कपालमोचनाख्यानं दक्षयज्ञविहिंसनम् ॥ ३ ॥
প্ৰথমে পুৰাণ-প্ৰশ্ন; তাৰপিছত ব্ৰহ্মাৰ শিৰচ্ছেদন; তাৰপিছত কপাল-মোচনৰ আখ্যান; আৰু দক্ষযজ্ঞৰ বিধ্বংসৰ বিৱৰণ।
Verse 4
हरस्य कालरूपाख्या कामस्य दहनं ततः । प्रह्लादनारायणयोर्युद्धं देवासुराहवः ॥ ४ ॥
তাৰপিছত কালৰূপে প্ৰসিদ্ধ হৰ (শিৱ)ৰ বৰ্ণনা, আৰু তাৰপিছত কামদহন; প্ৰহ্লাদ-নাৰায়ণৰ যুদ্ধ, আৰু দেৱ-অসুৰৰ মহাসমৰ।
Verse 5
सुकेश्यर्कसमाख्यानं ततो भुवनकोशकम् । ततः काम्यव्रताख्यानं श्रीदुर्गाचरितं ततः ॥ ५ ॥
তাৰপিছত সুকেশী আৰু অর্কৰ আখ্যান, তাৰপিছত ভুবনকোষ (লোকব্যৱস্থা)ৰ বৰ্ণনা; তাৰপিছত কাম্যব্ৰতৰ কথা, আৰু শেষত শ্ৰীদুৰ্গাৰ পবিত্ৰ চৰিত।
Verse 6
तपतीचरितं पश्चात्कुरुक्षेत्रस्य वर्णनम् । सत्यामाहात्म्यमतुलं पार्वतीजन्मकीर्तनम् ॥ ६ ॥
তাৰ পিছত তপতীৰ চৰিত, তাৰ পাছত কুৰুক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনা; সত্যাৰ অতুল মাহাত্ম্য আৰু পাৰ্বতীৰ জন্মকীৰ্তন কোৱা হয়।
Verse 7
तपस्तस्या विवाहश्च गौर्युपाख्यानकं ततः । ततः कौशिक्युपाख्यानं कुमारचरितं ततः ॥ ७ ॥
তাৰ পিছত তাইৰ তপস্যা আৰু বিবাহৰ বৃত্তান্ত; তাৰ পাছত গৌৰীৰ উপাখ্যান; তাৰ পিছত কৌশিকীৰ উপাখ্যান আৰু তাৰ পাছত কুমাৰ (কাৰ্ত্তিকেয়) চৰিত কোৱা হয়।
Verse 8
ततोऽन्धकवधाख्यानंसाध्योपाख्यानकंततः । जाबालिचरितं पश्चादरजायाः कथाद्भुता ॥ ८ ॥
তাৰ পিছত অন্ধকবধৰ আখ্যান; তাৰ পাছত সাধ্যসকলৰ সম্পৰ্কীয় উপাখ্যান; তাৰ পিছত জাবালিৰ চৰিত আৰু শেষত অৰজাৰ অদ্ভুত কাহিনী কোৱা হয়।
Verse 9
अंधकेशरयोर्युद्धं गणत्वं चांधकस्य च । मरुतां जन्मकथनं बलेश्च चरितं ततः ॥ ९ ॥
তাৰ পিছত অন্ধক আৰু ঈশ্বৰ (শিৱ)ৰ যুদ্ধ, আৰু অন্ধকৰ গণত্বপ্ৰাপ্তি; মৰুতসকলৰ জন্মকথন, তাৰ পাছত বলৰ চৰিত কোৱা হয়।
Verse 10
ततस्तु लक्ष्म्याश्चरितं त्रैविक्रममतः परम् । प्रह्लादतीर्थयात्रायां प्रोच्यंतेऽथ कथाः शुभाः ॥ १० ॥
তাৰ পিছত লক্ষ্মীদেৱীৰ চৰিত, আৰু তাৰ পাছত ত্ৰৈবিক্ৰম (বামন-ত্ৰিবিক্ৰম) প্ৰসঙ্গ; তাৰ পিছত প্ৰহ্লাদৰ তীৰ্থযাত্ৰা অংশত শুভ কাহিনীসমূহ কোৱা হয়।
Verse 11
ततश्च धुन्धु चरितं प्रेतोपाख्यानकं ततः । नक्षत्रपुरुषाख्यानं श्रीदामचरितं ततः ॥ ११ ॥
তাৰ পাছত ধুন্ধুৰ চৰিত, তাৰ পিছত প্ৰেত-উপাখ্যান। তাৰ অনন্তৰ নক্ষত্ৰ-পুরুষৰ আখ্যান, আৰু তাৰ পাছত শ্ৰীদামৰ চৰিত বৰ্ণিত হয়।
Verse 12
त्रिविक्रमचरित्रांते ब्रह्मप्रोक्तः स्तवोत्तमः । प्रह्लादबलिसंवादे सुतले हरिशंसनम् ॥ १२ ॥
ত্রিবিক্ৰম-চৰিতৰ অন্তত ব্ৰহ্মাই কোৱা সৰ্বোত্তম স্তৱ আছে; আৰু প্ৰহ্লাদ-বলি সংবাদত, সুতলত, হৰিৰ মহিমা কীৰ্তিত হয়।
Verse 13
इत्येष पूर्वभागोऽस्य पुराणस्य तवोदितः । शृण्णतोऽस्योत्तरं भागं बृहद्वामनसंज्ञकम् ॥ १३ ॥
এইদৰে এই পুৰাণৰ পূৰ্বভাগ তোমাক কোৱা হ’ল। এতিয়া ‘বৃহদ্-বামন’ নামে পৰিচিত উত্তৰভাগ শুনা।
Verse 14
माहेश्वरी भागवती सौरी गाणेश्वरी तथा । चतस्रः संहिताश्चात्र पृथक् साहस्रसंख्यया ॥ १४ ॥
ইয়াত চাৰিখন সংহিতা আছে—মাহেশ্বৰী, ভাগৱতী, সৌৰী আৰু গাণেশ্বৰী; প্ৰতিখন পৃথকভাবে সহস্ৰসংখ্যা (হাজাৰ)ৰ।
Verse 15
माहेश्वर्यां तु कृष्णस्य तद्भक्तानां च कीर्तनम् । भागवत्यां जगन्मातुखतारकथाद्भुता ॥ १५ ॥
মাহেশ্বৰীত শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু তেওঁৰ ভক্তসকলৰ কীৰ্তন আছে; আৰু ভাগৱতীত জগন্মাতাই খাটক ‘তাৰক’ ৰূপে উদ্ধাৰ কৰা অদ্ভুত কাহিনী আছে।
Verse 16
सौर्यां सूर्यस्य महिमा गदितः पापनाशनः । गाणेश्वर्यां गणेशस्य चरितं च महेशितुः ॥ १६ ॥
সৌৰ্য অংশত পাপনাশক সূৰ্যদেৱৰ মহিমা কোৱা হৈছে; আৰু গাণেশ্বৰী অংশত মহেশ্বৰ-স্বৰূপ গণেশৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 17
इत्येतद्वामनं नाम पुराणं सुविचित्रकम् । पुलस्त्येन समाख्यातं नारदाय महात्मने ॥ १७ ॥
এইদৰে ‘বামন’ নামৰ এই অতি বিচিত্ৰ পুরাণ মহাত্মা পুলস্ত্যই মহাত্মা নাৰদক ক’লে।
Verse 18
ततो नारदतः प्राप्तं व्यासेन सुमहात्मना । व्यासात्तु लब्धवांश्चैतत् तच्छिष्यो रोमहर्षणः ॥ १८ ॥
তাৰ পাছত সুমহাত্মা ব্যাসে নাৰদৰ পৰা ইয়াক লাভ কৰিলে; আৰু ব্যাসৰ পৰা তেওঁৰ শিষ্য ৰোমহর্ষণে এই পুরাণেই পালে।
Verse 19
स चाख्यास्यति विप्रेभ्यो नैमिषीयेभ्य एव च । एवं परंपराप्राप्तं पुराणं वामनं शुभम् ॥ १९ ॥
আৰু তেওঁ ইয়াক ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকলক—বিশেষকৈ নৈমিষাৰণ্যত সমবেতসকলক—বৰ্ণনা কৰি ক’ব। এইদৰে পৰম্পৰাৰে প্ৰাপ্ত এই শুভ বামন পুরাণ।
Verse 20
ये पठंति च शृण्वंति तेऽपि यांति परां गतिम् । लिखित्वैतत्पुराणं तु यः शरद्विषुवेऽर्पयेत् ॥ २० ॥
যিসকলে ইয়াক পাঠ কৰে আৰু যিসকলে শ্ৰৱণ কৰে—তেওঁলোকেও পৰম গতি লাভ কৰে। আৰু যি এই পুরাণ লিখাই শৰৎ-বিষুৱ দিনা দানস্বৰূপে অৰ্পণ কৰে, সিও পৰম শ্ৰেয় পায়।
Verse 21
विप्राय वेदविदुषे घृतधेनुसमन्वितम् । स समुद्धृत्य नरकान्नयेत्स्वर्गं पितॄन्स्वकान् ॥ २१ ॥
যি বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক ঘৃতধেনুসহ দান কৰে, সেই দাতা নিজৰ পিতৃসকলক নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰি স্বৰ্গলৈ নিয়ে যায়।
Verse 22
देहांते भुक्तभोगोऽसौ याति विष्णोः परं पदम् ॥ २१ ॥
দেহান্তে, ভোগফল ভোগ কৰি, সি বিষ্ণুৰ পৰম পদলৈ গমন কৰে।
Verse 23
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वामनपुराणानुक्रमणीवर्णनं नाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয়পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত “বামনপুৰাণ অনুক্ৰমণিকা-বৰ্ণন” নামৰ একশ পাঁচতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
An anukramaṇikā functions as a scholastic table-of-contents: it preserves the internal architecture of a Purāṇa, aids memorization and citation, and frames diverse myths, vratas, tīrthas, and hymns as an ordered curriculum culminating in phalaśruti and mokṣa-oriented reception.
Māheśvarī (glorification of Kṛṣṇa and His devotees), Bhāgavatī (the World-Mother’s deliverance of Khāṭa), Saurī/Saurya (Sun’s sin-destroying greatness), and Gāṇeśvarī (deeds of Gaṇeśa).
Hearing and reciting the Purāṇa, having it written and gifted (notably on the autumnal equinox), and performing dāna such as gifting a properly endowed ‘ghee-cow’ to a Veda-knowing Brāhmaṇa—linked with ancestral uplift and final attainment of Viṣṇu’s abode.