The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
সনাতনে নাৰদক বাৰোটা মাহ ধৰি ষষ্ঠী-ব্ৰতৰ বিধান বুজাই দিয়ে। চৈত্ৰ শুক্ল ষষ্ঠী (কুমাৰ-ব্ৰত)ত ষণ্মুখ/স্কন্দ পূজাত ইষ্টসিদ্ধি আৰু সৎগুণী সন্তান লাভ; জ্যেষ্ঠত সূৰ্যপূজাত মাতৃসুখ; আষাঢ়ত স্কন্দ-ব্ৰতে বংশবৃদ্ধি; শ্ৰাৱণত শৰজন্মা দেৱতাক ষোড়শোপচাৰে আৰাধনা। ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণ ষষ্ঠীৰ ললিতা-ব্ৰত নাৰীৰ বাবে বিস্তাৰে—প্ৰাতঃস্নান, শ্বেত বস্ত্ৰ, সংগমতীৰৰ বালুচৰত পূজা, বাঁহৰ পাত্ৰত পিণ্ডৰূপ গঠন, ফুলৰ তালিকা, ১০৮ আৰু ২৮ সংখ্যাত জপ, নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থত প্ৰাৰ্থনা, বহুল নৈবেদ্য, দীপ-ধূপ, আৰু সাৰাৰাতি জাগৰণ (নিদ্ৰা নিষেধ); পাছত দান, ব্ৰাহ্মণ/কন্যাভোজন আৰু সধৱীৰ সন্মান। আশ্বিন শুক্ল ষষ্ঠীত কাত্যায়নী পূজাত স্বামী-সন্তানলাভ; অন্য মাহত চন্দনা, বৰুণা আদি নামৰ ষষ্ঠী আৰু সূৰ্য/বিষ্ণু/বৰুণ/পশুপতি পূজা; শেষত শিৱলোকপ্ৰাপ্তি ফল বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि षष्ठ्याश्चैव व्रतानि ते । यानि सम्यग्विधायात्र लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ १ ॥
সনাতনে ক’লে—হে বিপ্ৰ, শুনা; মই তোমাক ষষ্ঠীৰ ব্ৰতসমূহ ক’ম। সেয়া বিধিপূৰ্বক পালন কৰিলে ইয়াত সকলো মনোবাঞ্ছিত মনোৰথ লাভ হয়।
Verse 2
चैत्रमासे शुक्लषष्ठ्यां कुमारव्रतमुत्तमम् । तत्रेष्ट्वा षण्मुखं देवं नानापूजा विधानतः ॥ २ ॥
চৈত্ৰ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ ষষ্ঠীত উত্তম ‘কুমাৰ-ব্ৰত’ পালনীয়। সেই দিন বিধানমতে নানা উপচাৰে ষণ্মুখ দেৱক পূজা কৰিলে ব্ৰত সম্পন্ন হয়।
Verse 3
पुत्रं सर्वगुणोपेतं प्राप्नुयाच्चिरजीविनम् । वैशाखशुक्लषष्ठ्यां च पूजयित्वा च कार्तिकम् ॥ ३ ॥
বৈশাখ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ ষষ্ঠীত (প্ৰভুৰ) পূজা কৰি আৰু কাৰ্ত্তিক মাহক যথোচিতভাৱে মান্য কৰিলে, সকলো গুণে ভূষিত দীঘলীয়া আয়ুসৰ পুত্ৰ লাভ হয়।
Verse 4
लभते मातृजं सौख्यं नात्र कार्या विचारणा । ज्येष्ठमासे शुक्लषष्ठ्यां विधिनेष्ट्वा दिवाकरम् ॥ ४ ॥
মাতৃসম্ভৱ সুখ লাভ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্ল ষষ্ঠীত বিধিমতে দিবাকৰ (সূৰ্য) পূজা কৰিলে এই ফল পোৱা যায়।
Verse 5
लभते वांछितान्कामांस्तत्प्रसादान्न संशयः । आषाढशुक्लषष्ठ्यां वै स्कंदव्रतमनुत्तमम् ॥ ५ ॥
তাঁৰ প্ৰসাদে বাঞ্ছিত কামনা নিশ্চয় লাভ হয়—সন্দেহ নাই। আষাঢ় মাহৰ শুক্ল ষষ্ঠীত অনুত্তম ‘স্কন্দ-ব্ৰত’ পালন কৰা হয়।
Verse 6
उपोष्य पूजयित्वैनं शिवोमाप्रियमात्मजम् । लभतेऽभीप्सितान्कामान्पुत्रपौत्रादिसंततीः ॥ ६ ॥
উপবাস কৰি তাৰ পিছত শিৱ-উমাৰ প্ৰিয় পুত্ৰক পূজা কৰিলে ভক্তে ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে—পুত্ৰ, পৌত্ৰ আদি সন্ততিও।
Verse 7
श्रावणे शुक्लषष्ठ्यां तु शरजन्मानमर्चयेत् । उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या परमयान्वितः ॥ ७ ॥
শ্ৰাৱণ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ ষষ্ঠীত শৰজন্মাক অৰ্চনা কৰিব লাগে; ষোলো উপচাৰে, পৰম ভক্তিসহ।
Verse 8
लभतेऽभीप्सितानर्थान्षण्मुखस्य प्रसादतः । भाद्रमासे कृष्णषष्ट्यां ललिताव्रतमुच्यते ॥ ८ ॥
ষণ্মুখৰ প্ৰসাদে ইচ্ছিত ফল লাভ হয়। ভাদ্ৰপদ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ ষষ্ঠীত পালন কৰা এই ব্ৰতক ‘ললিতা-ব্ৰত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
प्रातः स्नात्वा विधानेन नारी शुक्लाम्बरावृता । शुक्लमाल्ययधरा वापि नद्याः संगमवालुकाम् ॥ ९ ॥
প্ৰাতে বিধিমতে স্নান কৰি নাৰী বগা বস্ত্ৰ পিন্ধিব আৰু বগা মালা ধাৰণ কৰিব; তাৰ পিছত নদীৰ সঙ্গমস্থলৰ বালুকাতটলৈ যাব।
Verse 10
गृहीत्वा वंशपात्रे तु धृत्वा पिंडाकृतिं च ताम् । पञ्चधा ललितां तत्र ध्यायेद्वनविलासिनीम् ॥ १० ॥
বাঁহৰ পাত্ৰ লৈ তাত সেই পিণ্ডাকৃতি বস্তু থৈ, তাতে বনবিহাৰিণী ললিতাক পঞ্চধা ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 11
पङ्कजं करवीरं च नेपालीं मालतीं तथा । नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ॥ ११ ॥
পদ্ম, কৰবীৰ, নেপালী আৰু মালতী, লগতে নীল পদ্ম আৰু কেতকী—এই সকলো সংগ্ৰহ কৰি তগৰো সংগ্ৰহ কৰিব।
Verse 12
एकैकाष्टशतं ग्राह्यमष्टाविंशतिरेव च । अक्षताः कलिका गृह्य ताभिर्देवीं प्रपूजयेत् ॥ १२ ॥
একে একে একশ আঠ, আৰু লগতে আঠাইশো গ্ৰহণ কৰিব; অক্ষত চাউল আৰু ফুলৰ কুঁড়ি লৈ সেইবোৰে দেৱীৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 13
प्रार्थयेदग्रतः स्थित्वा देवीं तां गिरिशप्रियाम् । गंगाद्वारे कुशावर्त्ते विल्वके नीलपर्वते ॥ १३ ॥
তাঁৰ সন্মুখত থিয় হৈ গিৰীশ (শিৱ)ৰ প্ৰিয়া সেই দেৱীক প্ৰাৰ্থনা কৰিব—গঙ্গাদ্বাৰ, কুশাৱর্ত, বিল্বক আৰু নীলপৰ্বতত।
Verse 14
स्नात्वा कनखले देवि हरिं लब्धवती पतिम् । ललिते सुभगं देवि सुखसौभाग्यदायिनि ॥ १४ ॥
হে দেৱী! কনখলত স্নান কৰি তাই হৰিক পতিৰূপে লাভ কৰিছিল। হে ললিতে, হে সুভগে দেৱী, হে সুখ-সৌভাগ্যদায়িনী!
Verse 15
अनंतं देहि सौभाग्ये मह्यं तुभ्यं नमोऽनमनः । मंत्रेणानेन कुसुमैश्वंपकस्य सुशोभनैः ॥ १५ ॥
হে অনন্ত! মোক সৌভাগ্য দান কৰা; তোমাক বাৰে বাৰে নমস্কাৰ। এই মন্ত্ৰে সুন্দৰ চম্পক ফুলেৰে (তোমাৰ) পূজা কৰিব।
Verse 16
अभ्यर्च्य विधिवत्तस्या नैवेद्यं पुरतो न्यसेत् । त्रपुषैरपि कूष्माण्डैर्नालिकेरैः सुदाडिमैः ॥ १६ ॥
দেৱীক বিধিমতে পূজা কৰি দেৱতাৰ সন্মুখত নৈবেদ্য থ’ব লাগে। শসা, কূষ্মাণ্ড, নাৰিকল আৰু উৎকৃষ্ট ডালিমো অৰ্পণ কৰিব লাগে॥১৬॥
Verse 17
बीजपूरैः सुतुंडीरैः कारवेल्लैः सचिर्भटैः । फलैस्तत्कालसंभूतैः कृत्वा शोभां तदग्रतः ॥ १७ ॥
বীজপূৰ (সিট্ৰন), উৎকৃষ্ট ডালিম, কৰলা আৰু শসা—আৰু সেই ঋতুতেই পকা ফলসমূহেৰে—তাৰ সন্মুখত শোভা কৰি সাজাব লাগে॥১৭॥
Verse 18
विरूढधान्यांकुरकैः सुदीपावलिभिस्तथा । सार्द्धै सर्गणकैधूपः सौहालककरंजकैः ॥ १८ ॥
অঙ্কুৰিত ধান্যৰ অঙ্কুৰেৰে আৰু উজ্জ্বল দীপমালাৰ শাৰীৰে; সৌহালক আৰু কৰঞ্জ আদি সুগন্ধি দ্ৰব্যসহ ধূপ অৰ্পণ কৰিব লাগে॥১৮॥
Verse 19
गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैरुपमोदकैः । बहुप्रकारैर्नैवेद्यैर्यथा विभवसारतः ॥ १९ ॥
গুড়-মিশ্ৰিত পুষ্পাৰ্ঘ্য, কৰ্ণবেষ্ট, মোদক আৰু উপমোদক, আৰু বহু প্ৰকাৰ নৈবেদ্যৰে—নিজ বিভৱ অনুসাৰে—পূজা কৰিব লাগে॥১৯॥
Verse 20
एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणोत्सवम् । गीतवाद्यनटैर्नृत्यैः प्रोक्षणीयैरनेकधा ॥ २० ॥
এইদৰে বিধিমতে পূজা কৰি, ৰাতি জাগৰণ-উৎসৱ পালন কৰিব লাগে। গীত, বাদ্য, নট-নর্তকৰ নৃত্য আৰু নানাবিধ প্ৰোক্ষণ (পবিত্ৰীকৰণ) সহ॥২০॥
Verse 21
सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रिं प्रसभं नयेत् । न च संमीलयेन्नेत्रे नारीयामचतुष्टयम् ॥ २१ ॥
সখীসকলৰ সৈতে থকা সাধ্বী নাৰীয়ে সেই ৰাতি জাগৰণসহ শ্ৰদ্ধাৰে কটাব; আৰু ৰাতিৰ চাৰিও প্ৰহৰত চকু নুমুৱাই, জাগ্ৰত থাকিব।
Verse 22
दुर्भगा दुष्कृता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत् । एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत् ॥ २२ ॥
জাগৰণৰ সময়ত যদি চকু নুমুৱাই (ঘুমাই পৰে), তেন্তে তাক দুর্ভাগ্য, পাপ আৰু বন্ধ্যাত্বৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। সেয়ে এইদৰে জাগৰণ কৰি সপ্তমীত নদীৰ কাষলৈ যাব।
Verse 23
गन्धपुष्पैस्तथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरैः । तच्च दद्याद्द्विजेन्द्राय नैवेद्यादि द्विजोत्तम ॥ २३ ॥
সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু পুষ্পেৰে বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰি, গীত আৰু বাদ্যসহ। তাৰ পাছত নৈবেদ্য আদি সহ সেই অৰ্পণ দ্বিজসকলৰ প্ৰধান দ্বিজেন্দ্ৰক দিব, হে দ্বিজোত্তম।
Verse 24
स्नात्वा गृहं समागत्य हुत्वा वैश्वानरं ततः । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः ॥ २४ ॥
স্নান কৰি ঘৰলৈ উভতি আহি, তাৰ পাছত বৈশ্বানৰ (গৃহাগ্নি)ত আহুতি দিব। তাৰ পিছত দেৱ, পিতৃ আৰু মানুহক পূজা কৰি সুৱাসিনী (সধৱা) নাৰীসকলক সন্মান কৰিব।
Verse 25
कन्यकाश्चैव संभोज्य ब्राह्मणान्दश पंच च । भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः ॥ २५ ॥
কন্যাসকলকো ভোজন কৰাব আৰু পন্ধৰজন ব্ৰাহ্মণকো। নানা প্ৰকাৰ ভক্ষ্য-ভোজ্য দি, প্ৰচুৰ দান উদাৰভাৱে কৰিব।
Verse 26
ललिता मेऽस्तु सुप्रीता इत्युक्त्वा तान्विसर्जयेत् । यः कश्चिदाचरेदेतद्व्रतं सौभाग्यदं परम् ॥ २६ ॥
“ললিতা দেৱী মোৰ ওপৰত অতি প্ৰসন্ন হওক” বুলি কৈ তেওঁলোকক বিদায় দিব লাগে। যি কোনোবাই এই ব্ৰত পালন কৰে, সি পৰম সৌভাগ্য লাভ কৰে।
Verse 27
नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं श्रृणु । यद्व्रतैश्च तपोभिश्च दानैर्वा नियमैरपि ॥ २७ ॥
পুৰুষ হওক বা নাৰী—তেওঁৰ পুণ্যফল শুনা। ব্ৰত, তপস্যা, দান আৰু নিয়মাচৰণে যি পুণ্য লাভ হয়, এইদ্বাৰাই সেই পুণ্যই লাভ হয়।
Verse 28
तदेतेनेह लभ्येत किं बहूक्तेन नारद । मृतेरनंतरं प्राप्य शिवलोकं सनातनम् ॥ २८ ॥
এই একেই ইয়াত সকলো লাভ হয়—আৰু বেছি কি ক’ম, হে নাৰদ! মৃত্যুৰ পিছতেই সনাতন শিৱলোক প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 29
मोदते ललितादेव्या शैवे वै सखिवच्चिरम् । नभस्ये मासि या शुक्ला षष्ठी सा चंदनाह्वया ॥ २९ ॥
নভস্য মাহৰ শুক্ল ষষ্ঠী ‘চন্দনা’ নামে খ্যাত। ই ব্ৰত পালন কৰিলে শিৱলোকে ললিতা দেৱীৰ সখীৰ দৰে দীৰ্ঘকাল আনন্দ কৰে।
Verse 30
तस्यां देवीं समभ्यर्च्य लभते तत्सलोकताम् । रोहिणी पातभौमैस्तु संयुता कपिला भवेत् ॥ ३० ॥
সেই তিথিত দেৱীক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিলে তেওঁৰেই লোকত বাস লাভ হয়। আৰু ৰোহিণী যেতিয়া ‘পাত-ভৌম’ যোগে যুক্ত হয়, তেতিয়া (ব্ৰত-সম্বন্ধীয়) ‘কপিলা’—শুভ তাম্ৰবৰ্ণা—বুলি গণ্য হয়।
Verse 31
तस्यां रविं समभ्यर्च्य व्रती नियमतत्परः । लभते वांछितान्कामान्भास्करस्य प्रसादतः ॥ ३१ ॥
সেই শুভক্ষণত ব্ৰতধাৰী নিয়মত নিবিষ্ট হৈ ৰবি-দেৱক ভক্তিৰে পূজা কৰিলে ভাস্কৰৰ প্ৰসাদে ইচ্ছিত কামনা লাভ কৰে।
Verse 32
अन्नदानं जपो होमं पितृदेवर्षितर्पणम् । सर्वमेवाक्षयं ज्ञेयं कृतं देवर्षिसत्तम ॥ ३२ ॥
অন্নদান, জপ, হোম আৰু পিতৃ-দেৱ-ঋষি তৰ্পণ—এই সকলো বিধিপূৰ্বক কৰিলে অক্ষয় পুণ্য বুলি জানিবা, হে দেবর্ষিশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 33
कपिलां धेनुमभ्यर्च्य वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । प्रदद्याद्वेदविदुषे द्वादशात्मप्रतुष्टये ॥ ३३ ॥
কপিলা ধেনুক বস্ত্ৰ, মালা আৰু অনুলেপনেৰে পূজা কৰি, দ্বাদশাত্মাৰ তুষ্টিৰ বাবে তাক বেদবিদক দান কৰা উচিত।
Verse 34
अथेषुशुक्लषष्ठ्यां तु पूज्या कात्यायनी द्विज । गंधाद्यैर्मंङ्गलद्रव्यैर्नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ३४ ॥
তাৰ পিছত আশ্বিন শুক্লপক্ষৰ ষষ্ঠীত, হে দ্বিজ, কাত্যায়নী দেৱীক গন্ধাদি মঙ্গলদ্ৰব্য আৰু নানাবিধ নৈবেদ্যৰে পূজা কৰা উচিত।
Verse 35
ततः क्षमाप्य देवेशीं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । पूज्यात्र सैकती मूर्तिर्यद्वा द्विजसती मुदा ॥ ३५ ॥
তাৰ পিছত দেৱেশীৰ ওচৰত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰি, প্ৰণাম জনাই, বিধিপূৰ্বক বিসৰ্জন কৰিব লাগে। এই বিধিত বালিৰ মূৰ্তি পূজ্য; নতুবা আনন্দে কোনো দ্বিজ-সতীক সন্মান কৰিব পাৰি।
Verse 36
वस्त्रालंकरणैर्भव्यैः कात्यायिन्याः प्रतुष्टये । कन्या वरं प्राप्नुयाच्च वांचितं पुत्रमंगना ॥ ३६ ॥
দেৱী কাত্যায়িনী দেৱীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ উত্তম বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ অৰ্পণ কৰিলে কন্যাই বৰ লাভ কৰে, আৰু বিবাহিতা নাৰীয়ে ইচ্ছিত পুত্ৰ পায়।
Verse 37
कात्यायिनीप्रसादाद्वै नात्र कार्या विचारणा । कार्तिके शुक्लषष्ठ्यां तु षण्मुखेन महात्मना ॥ ३७ ॥
কাত্যায়িনী দেৱীৰ প্ৰসাদে ইয়াত সন্দেহ বা অধিক বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। কাৰ্ত্তিক শুক্ল ষষ্ঠীত মহাত্মা ষণ্মুখে ই সিধা কৰি দেখুৱালে।
Verse 38
देवसेना महाभागा लब्धा सर्वुसुरार्पिता । अतस्तस्यां सुरश्रेष्ठां देवसेनां च षण्मुखम् ॥ ३८ ॥
সকলো দেৱতাই অৰ্পণ কৰা মহাভাগ্যা দেৱসেনা লাভ হ’ল; আৰু তেঁওৰ পৰা দেৱশ্ৰেষ্ঠ ষণ্মুখ (স্কন্দ) প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 39
संपूज्य निखिलैरेव उपचारैर्मनोहरैः । प्राप्नुयादतुलां सिद्धिं मनोभीष्टां द्विजोत्तम ॥ ३९ ॥
হে দ্বিজোত্তম! সকলো মনোহৰ উপচাৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে মনোবাঞ্ছিত অতুল সিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 40
अत्रैव वह्निपूजोक्तां तां च सम्पक्समाचरेत् । विविधद्रव्यहोमैश्च वह्निपूजापुरः सरम् ॥ ४० ॥
ইয়াতেই অগ্নিপূজা বুলি কোৱা সেই বিধি যথাবিধি পালন কৰিব লাগে; আৰু বিভিন্ন দ্ৰব্যৰ হোমাহুতি দি আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈ অগ্নিপূজাৰ ক্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে।
Verse 41
मार्गशीर्षे शक्लषष्ठ्यां निहतस्तारकासुरः । स्कंदेन सत्कृतिः प्राप्ता ब्रहमाद्यैः परिकल्पिता ॥ ४१ ॥
মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্ল ষষ্ঠীত স্কন্দে তাৰকাসুৰক বধ কৰিলে। তেতিয়া ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলৰ বিধান অনুসাৰে স্কন্দে যথোচিত সৎকাৰ আৰু সন্মান লাভ কৰিলে॥
Verse 42
ततोऽस्यां पूजयेत्स्कंदं गंधपुष्पाक्षतैः फलैः । वस्त्रैराभूषणश्चापि नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ४२ ॥
তাৰ পিছত সেই বিধিত স্কন্দক গন্ধ, পুষ্প, অক্ষত আৰু ফলৰে পূজা কৰিব লাগে। লগতে বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু নানাবিধ নৈবেদ্যো অৰ্পণ কৰিব লাগে॥
Verse 43
रविवारेण संयुक्ता तथा शतभिषान्विता । यदि चेत्सा समुद्दिष्टा चंपाह्वा मुनिसत्तम ॥ ४३ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! যদি সেয়া ৰবিবাৰৰ সৈতে সংযুক্ত হয় আৰু শতভিষা নক্ষত্ৰযুক্ত হয়, তেন্তে তাক ‘চম্পা’ নামে উল্লেখ কৰা হৈছে॥
Verse 44
तस्यां विश्वेश्वरो देवो द्रष्टव्यः पापनाशनः । पूजनीयो वेदनीयः स्मर्तव्यः सौख्यमिच्छता ॥ ४४ ॥
সেই ঠাইত পাপনাশক দেৱ বিশ্বেশ্বৰৰ দৰ্শন কৰিব লাগে। সুখ-কল্যাণ ইচ্ছা কৰা জনে তেওঁক পূজা কৰিব, যথাৰ্থভাবে জানিব আৰু স্মৰণ কৰিব লাগে॥
Verse 45
स्नानदानादिकं चात्र सर्वमक्षय्यमुच्यते । पौषमासे शुक्लषष्ठ्यां देवो दिनपतिर्द्विज ॥ ४५ ॥
ইয়াত স্নান, দান আদি সকলো কৰ্ম অক্ষয় ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। হে দ্বিজ! পৌষ মাহৰ শুক্ল ষষ্ঠীত দেৱতা ‘দিনপতি’ অৰ্থাৎ সূৰ্যদেৱ॥
Verse 46
विष्णुरूपी जगत्त्राता प्रदुर्भूताः सनातनः ॥ ४६ ॥
সনাতন জগত্ৰাতা বিষ্ণুৰূপ ধৰি প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 47
स तस्मात्पूजनीयोऽस्यां द्रव्यैर्गंधपुरस्कृतैः । नैवेद्यैर्वस्त्त्रभूषाद्यैः सर्वसौख्यमभीप्सुभिः ॥ ४७ ॥
সেয়ে এই বিধিত সৰ্বসুখ-কল্যাণ কামনাকাৰীসকলে সুগন্ধিযুক্ত দ্ৰব্য, নৈবেদ্য, বস্ত্ৰ, ভূষণ আদি লৈ তেওঁৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 48
माघमासे सिता षष्ठी वरुणाह्वा स्मृता तु सा । तस्यां वरुणमभ्यर्च्येद्विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ४८ ॥
মাঘমাহত শুক্ল ষষ্ঠী ‘বৰুণা’ বুলি স্মৃত; সেই দিনা বিষ্ণুৰূপ সনাতন বৰুণক অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 49
रक्तैर्गंधांशुकैः पुष्पैर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः । एवमभ्यर्च्य विधिवद्यद्यच्चाभिलषेन्नरः ॥ ४९ ॥
ৰক্তবৰ্ণ দ্ৰব্য, সুগন্ধি বস্ত্ৰ, পুষ্প, নৈবেদ্য, ধূপ-দীপেৰে—এদৰে বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিলে—মানুহে যি কামনা কৰে সেয়া লাভ কৰে।
Verse 50
तत्तच्च फलतो लब्ध्वा मोदते तत्प्रसादतः । फाल्गुने शुक्लषष्ठ्यां तु देवं पशुपतिं द्विज ॥ ५० ॥
সেই সেই ফল লাভ কৰি তেওঁৰ প্ৰসাদে আনন্দিত হয়। হে দ্বিজ! ফাল্গুণৰ শুক্ল ষষ্ঠীত দেৱ পশুপতিক (পূজা কৰিব লাগে)।
Verse 51
मृन्मयं विधिना कृत्त्वा पूजयेदुपचारकैः । संस्नाप्य शतरुद्रेण पृथक्पंचामृतैर्जलैः ॥ ५१ ॥
বিধি অনুসাৰে মাটিৰ মূৰ্তি সাজি উপচাৰসমূহেৰে পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পিছত শতৰুদ্ৰীয় পাঠ কৰি পৃথকভাৱে পঞ্চামৃত আৰু জলেৰে স্নান (অভিষেক) কৰাব লাগে।
Verse 52
गन्धैरालिप्य सुश्वेतैरक्षतैः श्वेतपुष्पकैः । बिल्वपत्रैश्च धत्तूरकुसुमैश्च फलैस्तथा ॥ ५२ ॥
সুগন্ধি দ্ৰব্যেৰে লেপন কৰি অতি শুভ্ৰ অক্ষত আৰু শুভ্ৰ পুষ্প অৰ্পণ কৰিব লাগে। লগতে বিল্বপত্ৰ, ধতুৰা-পুষ্প আৰু ফলও নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 53
सम्पूज्य नानानैवेद्यैर्नीराज्य विधिवत्ततः । क्षमाप्य प्रणिपत्यैनं कैलासाय विसर्जयेत् ॥ ५३ ॥
বিভিন্ন নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি বিধিপূৰ্বক পূজা সম্পন্ন কৰি, তাৰ পিছত নিয়মানুসাৰে নীৰাজন (আৰতি) কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰি প্ৰণাম জনাই তেওঁক কৈলাসলৈ বিসৰ্জন দিব লাগে।
Verse 54
एवं कृत शिवार्चस्तु नरो नार्यथवा मुने । इह भुक्त्वा वरान्भोगानन्ते शिवगतिं लभेत् ॥ ५४ ॥
হে মুনি, পুৰুষ হওক বা নাৰী, যিয়ে এইদৰে শিৱাৰ্চনা কৰে, সি এই লোকত শ্ৰেষ্ঠ ভোগ উপভোগ কৰি শেষত শিৱগতি লাভ কৰে।
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितषष्ठीव्रतनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ চতুৰ্থ পাদত ‘দ্বাদশ মাসস্থিত ষষ্ঠীব্ৰত নিৰূপণ’ নামৰ একশ পন্ধৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It is the chapter’s most detailed vrata-kalpa template: it specifies eligibility/role (a woman), ritual setting (river confluence sandbank), material culture (bamboo vessel, sand/clay form, flower taxonomy, lamps, incense, seasonal fruits), numerical prescriptions (108 and 28 items), and a strict jāgaraṇa rule (no sleeping). It also ties household piety to social dharma via feeding and gifting, and culminates in phala-śruti extending to Śiva-loka.
It treats monthly Ṣaṣṭhī observances as a calendrical framework where different devatā-forms are worshipped according to time and rite: Skanda/Ṣaṇmukha dominates, while Lalitā and Kātyāyanī appear for specific aims, and Sun/Varuṇa/Viṣṇu/Paśupati are invoked in designated months. The unity is provided by dharma (proper procedure) and the shared soteriological horizon (merit and Śiva’s realm).
Upavāsa (fasting), pūjā with standard upacāras (fragrance, flowers, akṣata, lamps, incense, naivedya), optional homa/Agni sequence in some contexts, dāna (including cow-gift in an auspicious configuration), and formal conclusion steps (kṣamā-yācñā/forgiveness, namaskāra, visarjana/dismissal).