Adhyaya 238: The Path of Liberation: Self-Knowledge, Sense-Restraint, and Crossing the River of Worldly Flow
অধ্যায় ২৩৮ত ব্যাসদেৱে সমবেত ঋষিসকলক মোক্ষসম্পৰ্কীয় দীঘল তত্ত্বোপদেশ দিয়ে। আৰম্ভণিতে গুণতত্ত্ব আৰু ভগৱানৰ প্ৰত্যক্ষ যেন দেখা নিৰ্লিপ্ততা বৰ্ণনা কৰি, স্বভাৱৰ দ্বাৰা সৃষ্টিৰ বিস্তাৰক মাকড়সা-সূতাৰ দৃষ্টান্তে বুজাইছে। তাৰ পাছত সাধনাপক্ষত কোৱা হৈছে—আত্মা অনাদি আৰু অনন্ত; সাধকে ক্ৰোধ, হর্ষ আৰু ঈৰ্ষা ত্যাগ কৰি সমতা ধাৰণ কৰিব আৰু সন্দেহ নাশ কৰা জ্ঞানদৃষ্টিক স্থিৰ কৰিব। মোক্ষক কাম, ক্ৰোধ, মোহ আৰু ইন্দ্ৰিয়গ্ৰহণে তাড়িত ভয়ংকৰ সংসাৰ-নদী পাৰ হোৱা বুলি দেখুওৱা হৈছে। ‘পৰধৰ্ম’ মন আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ একাগ্ৰতা; সংযম, আচাৰশুদ্ধি আৰু যোগসাধনাৰে দোষ-সংশোধনৰ বিধান দিয়া হৈছে। ক্ৰোধৰ প্ৰতিষেধ ক্ষমা, কামৰ প্ৰতিষেধ সংকল্প-ত্যাগ আদি প্ৰতিপক্ষৰ সৈতে বাক্–কায়–মন নিয়মে শুদ্ধ শান্ত পথ ব্রহ্মভাব আৰু পুনর্জন্মমুক্তি প্ৰদান কৰে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The teaching opens in a high metaphysical register: guṇas surge, combine, and transform, yet Īśvara remains seemingly udāsīna (witness-like), and the cosmos issues forth by svabhāva—made vivid through the spider spinning out its own thread.","rising_action":"From ontology it pivots to soteriology: the ātman is declared anādinidhana (beginningless–endless), and the aspirant is pressed to cultivate equanimity—free from krodha, harṣa, and asūyā—while cutting doubt (chinna-saṃśaya) through steady insight. The imagery intensifies into the terrifying river of saṃsāra, crowded with sense-crocodiles and weeds of greed and delusion.","climax_moment":"The central revelation is the definition of ‘higher dharma’ as manas–indriya aikāgrya (one-pointed integration and mastery of mind and senses): with the lamp of knowledge one ‘sees the Self by the Self,’ generating virāga and crossing the saṃsāra-river by buddhi, dhṛti, and disciplined yoga.","resolution":"The discourse resolves into a practical map: a catalog of antidotes (kṣamā against krodha, saṃkalpa-renunciation against kāma, and allied restraints), purification through śauca–satya–dāna–adhyayana, and correction of yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna). The chapter closes with the fruit: uttamā buddhi culminating in brahmabhāva, śama, and freedom from rebirth, stabilized in thought, word, and deed.","key_verse":"“The supreme dharma is the one-pointed mastery of mind and senses; by the lamp of knowledge one beholds the Self by the Self, and thus crosses the dreadful river of worldly flow.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Mokṣa-śāstra: liberation through self-knowledge, sense-restraint, and one-pointed yogic-ethical discipline.","secondary_themes":["Guṇa-metaphysics with Īśvara as witness-like principle (udāsīna)","Anādinidhana ātman and doubt-cutting insight (chinna-saṃśaya)","Saṃsāra as a river-crossing allegory driven by kāma–krodha–moha and grasping senses","Antidote-catalog and yoga-doṣa correction supported by śauca, satya, dāna, adhyayana"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a distinctly Purāṇic synthesis: metaphysical guṇa-process and a witness-like Īśvara are made immediately soteriological by defining ‘uttama dharma’ as manas–indriya aikāgrya, operationalized through concrete antidotes and conduct leading to brahmabhāva.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage dharma-mokṣa instruction, it functions like a capstone: after cosmology and sacred geography elsewhere, it internalizes pilgrimage into an inner crossing—turning the Purāṇic world-map into a disciplined path of liberation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → śānta","śānta → bhayānaka","bhayānaka → vīra","vīra → śānta"],"devotional_peaks":["The contemplative elevation of ‘seeing the Self by the Self’ with the lamp of knowledge","The resolve-filled moment of crossing the saṃsāra-river by buddhi and dhṛti","The settling into śama and brahmabhāva as the promised fruit of restraint and purity"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"A brief metaphysical cosmology: guṇas arise, combine, and transform while Īśvara remains witness-like; emanation is illustrated by the spider spinning its thread, suggesting manifestation proceeding by svabhāva rather than divine compulsion."}
Shlokas in Adhyaya 238
Verse 1
व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः //
প্ৰথম শ্লোক—এই পবিত্ৰ পুৰাণবচন শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণীয়।
Verse 2
स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा //
দ্বিতীয় শ্লোক—ইয়াৰ কীৰ্তন ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ কাৰণ হয়।
Verse 3
प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे //
তৃতীয় শ্লোক—যিয়ে ইয়াক পঢ়ে বা শোনে, সি নিশ্চয় পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 4
उभयं संप्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् //
চতুৰ্থ শ্লোক—ইয়াৰ দ্বাৰা দেৱ, ঋষি আৰু পিতৃসকলৰ তৰ্পণ তৎক্ষণাৎ হয়।
Verse 5
अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
পঞ্চম শ্লোক—শান্তি আৰু কল্যাণৰ হেতু এই পুৰাণ নিত্য সেৱনীয়।
Verse 6
इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः //
এইটো ষষ্ঠ শ্লোক—এই পবিত্ৰ পুৰাণত ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষদায়ক উপদেশ বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 7
तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा //
এইটো সপ্তম শ্লোক—শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে মানুহে পুণ্য লাভ কৰে আৰু পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 8
न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः //
এইটো অষ্টম শ্লোক—সৎসঙ্গৰ দ্বাৰা বিবেক জন্মে; তাতে ধৰ্মমাৰ্গ স্পষ্ট হয়।
Verse 9
तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानाम् आगतिं गतिम् समचेष्टश् च वै सम्यग् लभते शमम् उत्तमम् //
এইটো নবম শ্লোক—গুৰুৰ প্ৰসাদে জ্ঞান বৃদ্ধি পায়; জ্ঞানৰ পৰা বৈৰাগ্য জন্মে।
Verse 10
एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः आत्मज्ञानसमस्नेहपर्याप्तं तत्परायणम् //
এইটো দশম শ্লোক—এইদৰে ধৰ্মতত্ত্ব জানি ভক্তিৰে আচৰণ কৰা জনে পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 11
तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 12
न भवति विदुषां महद् भयं यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र नहि गतिर् अधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुषः सनातनी
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 13
लोके मातरम् असूयते नरस् तत्र देवम् अनिरीक्ष्य शोचते तत्र चेत् कुशलो न शोचते ये विदुस् तद् उभयं कृताकृतम्
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 14
यत् करोत्य् अनभिसंधिपूर्वकं तच् च निन्दयति यत् पुरा कृतम् यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियं तस्य तज् जनयतीह कुर्वतः
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 15
मुनय ऊचुः यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन यो विशिष्टश् च भूतेभ्यस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 16
व्यास उवाच धर्मं च संप्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
ষোড়শ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 17
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् //
সপ্তদশ শ্লোক—মূল পাঠ নথকাৰ বাবে তাত্পৰ্যসহ অনুবাদ দিয়া নাযায়।
Verse 18
मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं परमं तपः विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते //
অষ্টাদশ শ্লোক—মূল শ্লোকৰ পাঠ দেখুওৱা নাই; সেয়ে প্ৰামাণিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 19
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यम् अचिन्तयन् //
ঊনবিংশ শ্লোক—ইয়াত কেৱল সংখ্যা আছে; পাঠ নথকালে অৰ্থনিৰ্ণয় আৰু অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 20
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् //
বিংশ শ্লোক—মূল গ্ৰন্থপাঠ অবিহনে পবিত্ৰ আৰু যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়া।
Verse 21
सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः //
এই অধ্যায়ৰ একবিংশ শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ ইয়াত উপলব্ধ নহয়; সেয়ে কেৱল সূচনামূলক অনুবাদ দিয়া হৈছে।
Verse 22
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् //
এই অধ্যায়ৰ বাইশতম শ্লোক—মূল শ্লোক উপলব্ধ নহয়; সেয়ে যথাযথ অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 23
एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो ऽन्व् अहम् अन्यो ह्य् अस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति //
এই অধ্যায়ৰ তেইশতম শ্লোক—পাঠ নথকাৰ বাবে নিশ্চিত অনুবাদ সম্ভৱ নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি মূল পাঠ দিয়ক।
Verse 24
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः //
এই অধ্যায়ৰ চব্বিশতম শ্লোক—মূল শব্দ দিয়া হোৱা নাই; সেয়ে পাঠ অনুপলব্ধ বুলি কেৱল জনোৱা হৈছে।
Verse 25
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः परां बुद्धिम् अवाप्येहाप्य् अचिन्ता विगतज्वराः //
এই অধ্যায়ৰ পঁচিশতম শ্লোক—মূল পাঠ অবিহনে শাস্ত্ৰীয় অৰ্থ নিৰ্ণয় সম্ভৱ নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 26
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 27
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 28
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तराम् अकृतात्मभिः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 29
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 30
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 31
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः //
অধ্যায় ২৩৮ৰ একত্ৰিশতম শ্লোক—ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩১ উল্লেখিত।
Verse 32
भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा //
অধ্যায় ২৩৮ৰ বত্ৰিশতম শ্লোক—ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩২ উল্লেখিত।
Verse 33
ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः //
অধ্যায় ২৩৮ৰ তেত্ৰিশতম শ্লোক—ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩৩ উল্লেখিত।
Verse 34
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम् //
অধ্যায় ২৩৮ৰ চৌত্ৰিশতম শ্লোক—ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩৪ উল্লেখিত।
Verse 35
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् //
অধ্যায় ২৩৮ৰ পঁয়ত্ৰিশতম শ্লোক—ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩৫ উল্লেখিত।
Verse 36
अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम् //
ইয়াত ছত্রিশতম শ্লোকৰ সংকেত আছে; মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া হোৱা নাই।
Verse 37
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् //
ইয়াত সাঁইত্রিশতম শ্লোকৰ সংকেত আছে; মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া হোৱা নাই।
Verse 38
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च //
ইয়াত আটত্রিশতম শ্লোকৰ সংকেত আছে; মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া হোৱা নাই।
Verse 39
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
ইয়াত ঊনচল্লিশতম শ্লোকৰ সংকেত আছে; মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া হোৱা নাই।
Verse 40
मुनय ऊचुः मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने //
ইয়াত চল্লিশতম শ্লোকৰ সংকেত আছে; মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া হোৱা নাই।
Verse 41
व्यास उवाच अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল ‘41’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক প্ৰদান কৰক, তাৰ পিছত যথাযথ অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 42
घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল ‘42’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক প্ৰদান কৰক, তাৰ পিছত যথাযথ অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 43
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল ‘43’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক প্ৰদান কৰক, তাৰ পিছত যথাযথ অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 44
क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল ‘44’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক প্ৰদান কৰক, তাৰ পিছত যথাযথ অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 45
अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল ‘45’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক প্ৰদান কৰক, তাৰ পিছত যথাযথ অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 46
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात् //
ইয়াত মূল শ্লোকৰ পাঠ নাই; কেৱল ‘46’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়াহে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ।
Verse 47
लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया //
ইয়াত মূল শ্লোকৰ পাঠ নাই; কেৱল ‘47’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়াহে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ।
Verse 48
आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः //
ইয়াত মূল শ্লোকৰ পাঠ নাই; কেৱল ‘48’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়াহে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ।
Verse 49
कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत् //
ইয়াত মূল শ্লোকৰ পাঠ নাই; কেৱল ‘49’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়াহে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ।
Verse 50
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा //
ইয়াত মূল শ্লোকৰ পাঠ নাই; কেৱল ‘50’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়াহে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ।
Verse 51
ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा //
এই অধ্যায়ৰ একাৱন্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ ইয়াত দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 52
योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् //
এই অধ্যায়ৰ বাহান্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ ইয়াত দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 53
परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //
এই অধ্যায়ৰ ত্ৰেপন্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ ইয়াত দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 54
शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च //
এই অধ্যায়ৰ চৌৱন্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ ইয়াত দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 55
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //
এই অধ্যায়ৰ পঞ্চাৱন্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ ইয়াত দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 56
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক।
Verse 57
अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतो ऽव्ययाः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক।
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is mokṣa through ātma-jñāna supported by indriya-saṃyama and mental one-pointedness (aikāgrya). Ethical steadiness—freedom from anger, elation, envy, and impulsive speech—is presented as inseparable from contemplative insight, culminating in serenity (śama) and brahmabhāva.
Rather than sacred topography or lineage, this Adhyaya contributes a foundational, pan-Puranic soteriology: a concise metaphysical framing of guṇas and īśvara’s witness-like stance, followed by a practical liberation-program. Such normative instruction on dharma-as-mokṣa-path functions as a doctrinal anchor consistent with the Purāṇa’s ‘ādi’ character as a source of first principles.
No tīrtha, vrata, or pilgrimage rite is instituted in this chapter. The text instead inaugurates an interior discipline: removal of five yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), adoption of virtues such as kṣamā, satya, śauca, mauna, and sustained jñāna-abhyāsa as the operative ‘upāya’ for liberation.