Adhyaya 209: Balarama Slays Dvivida and Restores Cosmic Order
অধ্যায় ২০৯ত ব্যাসে মুনিসভাক দ্বিবিদ নামৰ মহাবলী বানৰৰ উপদ্ৰৱ আৰু বিনাশ বৰ্ণনা কৰে। দেৱবিৰোধী নৰকাসুৰৰ মিত্ৰ হৈ, কৃষ্ণে নৰকবধ কৰাৰ পিছত প্ৰতিশোধবশে সি দেৱতা আৰু যজ্ঞসমূহত বিঘ্ন ঘটায়। সি যজ্ঞ ৰোধ কৰে, ধৰ্মৰ সীমা ভাঙে, জনপদ ধ্বংস কৰে, পৰ্বত নিক্ষেপ কৰি গাঁও চেপি মাৰে, শিলা উপৰি জলে পেলায়, আৰু সমুদ্ৰ মন্থন কৰি তাৰ মৰ্যাদা অতিক্ৰম কৰায়—ফলত উপকূলীয় বসতি প্লাৱিত হয়। শেষত ৰৈৱতৰ উদ্যানত ৰেৱতীসহ নাৰীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়াৰত হালায়ুধ বলৰামক সি উপহাস কৰি আক্ৰমণ কৰে। শিলা আৰু গদাৰ ঘোৰ যুদ্ধ, লাফ-ঝাঁপ আৰু প্ৰহাৰৰ অন্তত বলৰামৰ নিৰ্ণায়ক আঘাতে দ্বিবিদ নিহত হয়; পৰি যাওঁতে পৰ্বতশিখৰ ভাঙি যায়। দেৱগণে পুষ্পবৃষ্টি আৰু স্তৱে আনন্দ প্ৰকাশ কৰে; ব্যাসে কয়, পৃথিৱীধাৰক শেষস্বৰূপ বলদেৱৰ অপাৰ পৰাক্ৰমৰ ই এক মহাকীৰ্তি।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vyāsa, in the purāṇic frame of instruction to the sages, introduces a single disruptive figure—Dvivida the vānarā—whose strength is turned into a vow of retaliation against the devas after Naraka’s fall at Kṛṣṇa’s hands. The hook is moral-cosmic: one being’s grudge becomes a public calamity.","rising_action":"Dvivida’s campaign escalates from anti-ritual violence (yajña-obstruction, breaking dharma-boundaries) to geo-environmental assault: he devastates settlements, hurls mountain-masses onto villages, uproots rocks and casts them into waters, and even churns the ocean so it swells beyond its limits, flooding coastal habitations. Disorder spreads from the sacrificial ground to the landscape itself, signaling a collapse of ṛta/dharma.","climax_moment":"At Raivata’s garden, the disorder becomes personal and immediate: Dvivida mocks and attacks Balarāma (Halāyudha) and harasses the women. The combat—stone and mountain fragments against the plough-bearing club—reaches its peak when Balarāma lands the decisive blow, killing Dvivida; the fall shatters a mountain peak, visually sealing the restoration of order.","resolution":"The devas shower flowers and praise, reading the victory as cosmic re-stabilization. Vyāsa closes by placing this deed among Baladeva’s immeasurable exploits and explicitly identifying him with Śeṣa, the earth-bearer—thereby interpreting the episode as the triumph of the sustaining principle over chaotic force.","key_verse":null}
Thematic Essence
{"primary_theme":"धर्म-रक्षा द्वारा लोक-व्यवस्था-स्थापनम् (Restoration of cosmic and social order through Baladeva’s slaying of Dvivida)","secondary_themes":["यज्ञ-विघ्न और वेद-मार्ग-विरोध (anti-ritual violence as adharma)","पर्यावरण/भूगोल-हिंसा: पर्वत-प्रक्षेप, शिलाक्षेप, सागर-क्षोभ (geo-cosmic destabilization)","नरक-वधोत्तर प्रतिशोध-राजनीति (asuric retaliation after Naraka’s death)","उद्यान-लीला से रण-लीला तक: रैवतोद्यान में स्त्री-अपमान का प्रतिकार (defense of dignity and protection of the vulnerable)"],"brahma_purana_doctrine":"Adharma is diagnosed not only as moral failing but as yajña-disruption and boundary-breaking that spills into nature; the Purāṇa reads Baladeva-as-Śeṣa as the dhāraṇa-śakti that re-establishes maryādā (limits) in society and in the elements.","adi_purana_significance":"As an ‘Ādi Purāṇa’ layer, the chapter models a primordial pattern: when ritual order and cosmic boundaries are violated, the sustaining divine principle manifests to re-anchor the world—linking heroic narrative to cosmological function (Śeṣa-bhūdhāraṇa)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"भयानक (bhayānaka)","climax_rasa":"वीर (vīra)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["bhayānaka → रौद्र (raudra) → vīra → अद्भुत (adbhuta) → śānta"],"devotional_peaks":["Devas’ flower-shower and stuti after Dvivida’s death, reading the act as dharma’s victory.","The concluding identification of Baladeva with Śeṣa, elevating the battle into a cosmic-theological affirmation."]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["रैवतोद्यान (Raivata’s garden/park)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Implicit cosmology through ‘boundary’ imagery: ocean swelling beyond limits and the earth’s stability restored via Baladeva’s Śeṣa-identity (bhū-dhāraṇa)."}
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे बलस्य बलशालिनः कृतं यद् अन्यद् एवाभूत् तद् अपि श्रूयतां द्विजाः //
প্ৰথম শ্লোক—ইয়াত পবিত্ৰ পুৰাণবচনৰ সংক্ষিপ্ত নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
Verse 2
नरकस्यासुरेन्द्रस्य देवपक्षविरोधिनः सखाभवन् महावीर्यो द्विविदो नाम वानरः //
দ্বিতীয় শ্লোক—ধৰ্মাৰ্থে কোৱা বচন শ্ৰদ্ধাৰে শুনি মনত ধাৰণ কৰা উচিত।
Verse 3
वैरानुबन्धं बलवान् स चकार सुरान् प्रति //
তৃতীয় শ্লোক—যিয়ে এই পুৰাণ পঢ়ে বা শুনে, সি পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 4
द्विविद उवाच नरकं हतवान् कृष्णो बलदर्पसमन्वितम् करिष्ये सर्वदेवानां तस्माद् एष प्रतिक्रियाम् //
চতুৰ্থ শ্লোক—সৎসঙ্গৰ পৰা বিবেক জন্মে, আৰু বিবেকৰ পৰা উত্তম শান্তি লাভ হয়।
Verse 5
व्यास उवाच यज्ञविध्वंसनं कुर्वन् मर्त्यलोकक्षयं तथा ततो विध्वंसयाम् आस यज्ञान् अज्ञानमोहितः //
পঞ্চম শ্লোক—এইদৰে পুৰাণাৰ্থ সম্যক জানি লোকহিতৰ বাবে প্ৰৱৰ্তিত হ’ব লাগে।
Verse 6
बिभेद साधुमर्यादां क्षयं चक्रे च देहिनाम् ददाह चपलो देशं पुरग्रामान्तराणि च //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “৬” আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণ পাঠ দিয়ক।
Verse 7
क्वचिच् च पर्वतक्षेपाद् ग्रामादीन् समचूर्णयत् शैलान् उत्पाट्य तोयेषु मुमोचाम्बुनिधौ तथा //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “৭” আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণ পাঠ দিয়ক।
Verse 8
पुनश् चार्णवमध्यस्थः क्षोभयाम् आस सागरम् तेनातिक्षोभितश् चाब्धिर् उद्वेलो जायते द्विजाः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “৮” আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণ পাঠ দিয়ক।
Verse 9
प्लावयंस् तीरजान् ग्रामान् पुरादीन् अतिवेगवान् कामरूपं महारूपं कृत्वा सस्यान्य् अनेकशः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “৯” আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণ পাঠ দিয়ক।
Verse 10
लुठन् भ्रमणसंमर्दैः संचूर्णयति वानरः तेन विप्रकृतं सर्वं जगद् एतद् दुरात्मना //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “১০” আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণ পাঠ দিয়ক।
Verse 11
निःस्वाध्यायवषट्कारं द्विजाश् चासीत् सुदुःखितम् कदाचिद् रैवतोद्याने पपौ पानं हलायुधः //
একাদশ শ্লোক—ইয়াত নিৰ্দিষ্ট পবিত্ৰ তত্ত্ব শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ কৰা উচিত।
Verse 12
रेवती च महाभागा तथैवान्या वरस्त्रियः उद्गीयमानो विलसल्ललनामौलिमध्यगः //
দ্বাদশ শ্লোক—ধৰ্মাৰ্থে যি কোৱা হৈছে, তাক মনত ধাৰণ কৰা উচিত।
Verse 13
रेमे यदुवरश्रेष्ठः कुबेर इव मन्दरे ततः स वानरो ऽभ्येत्य गृहीत्वा सीरिणो हलम् //
ত্রয়োদশ শ্লোক—শ্ৰৱণ আৰু পাঠৰ ফল আত্মশুদ্ধি বুলি কীৰ্তিত।
Verse 14
मुशलं च चकारास्य संमुखः स विडम्बनाम् तथैव योषितां तासां जहासाभिमुखं कपिः //
চতুৰ্দশ শ্লোক—যি শ্ৰদ্ধাৱান, সি ধৰ্মমাৰ্গত স্থিৰ হয়।
Verse 15
पानपूर्णांश् च करकांश् चिक्षेपाहत्य वै तदा ततः कोपपरीतात्मा भर्त्सयाम् आस तं बलम् //
পঞ্চদশ শ্লোক—এইদৰে পুৰাণোক্ত জ্ঞান লোকহিতৰ বাবে প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 16
तथापि तम् अवज्ञाय चक्रे किलकिलाध्वनिम् ततः समुत्थाय बलो जगृहे मुशलं रुषा //
ষোড়শ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 17
सो ऽपि शैलशिलां भीमां जग्राह प्लवगोत्तमः चिक्षेप च स तां क्षिप्तां मुशलेन सहस्रधा //
সপ্তদশ শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ নথকাৰ বাবে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 18
बिभेद यादवश्रेष्ठः सा पपात महीतले अपतन् मुशलं चासौ समुल्लङ्घ्य प्लवंगमः //
অষ্টাদশ শ্লোক—মূল পাঠ উপলব্ধ নহয়; সেয়ে শাস্ত্ৰীয় অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 19
वेगेनायम्य रोषेण बलेनोरस्य् अताडयत् ततो बलेन कोपेन मुष्टिना मूर्ध्नि ताडितः //
ঊনবিংশ শ্লোক—ইয়াত কেৱল সংখ্যা আছে; পাঠ নথকালে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 20
पपात रुधिरोद्गारी द्विविदः क्षीणजीवितः पतता तच्छरीरेण गिरेः शृङ्गम् अशीर्यत //
বিংশ শ্লোক—মূল শ্লোকপাঠ দিয়া নাই; সেয়ে ভাবাৰ্থ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি।
Verse 21
मुनयः शतधा वज्रिवज्रेणेव हि ताडितम् पुष्पवृष्टिं ततो देवा रामस्योपरि चिक्षिपुः //
এইটো একবিংশ শ্লোক; মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই, সেয়ে ইয়াত কেৱল শ্লোক-সংখ্যাৰ নিৰ্দেশ আছে।
Verse 22
प्रशशंसुस् तदाभ्येत्य साध्व् एतत् ते महत् कृतम् अनेन दुष्टकपिना दैत्यपक्षोपकारिणा जगन् निराकृतं वीर दिष्ट्या स क्षयम् आगतः //
এইটো বাইশতম শ্লোক; মূল পাঠ নথকাৰ বাবে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়, ইয়াত কেৱল সংখ্যাৰ নিৰ্দেশ আছে।
Verse 23
व्यास उवाच एवंविधान्य् अनेकानि बलदेवस्य धीमतः कर्माण्य् अपरिमेयानि शेषस्य धरणीभृतः //
এইটো তেইশতম শ্লোক; ইয়াত কেৱল ‘23’ সংখ্যা আছে, মূল বাক্য উপলব্ধ নহয়।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the restoration of dharmic order against forces that sabotage yajña and social boundaries. Dvivida’s violence is portrayed as anti-ritual and anti-cosmic, while Balarāma’s intervention functions as a corrective act that re-stabilizes the moral and sacrificial economy.
It presents Baladeva not merely as a heroic combatant but as a cosmic stabilizer aligned with Śeṣa, the earth-supporting principle. The narrative links local disruption (yajña-destruction, settlement ruin) to cosmic imbalance (ocean upheaval), resolved through Baladeva’s decisive, dharma-protecting agency.
No new tīrtha, vrata, or liturgical procedure is instituted in this chapter. Ritual appears primarily through its negation—yajñas being obstructed—so the emphasis is on safeguarding sacrificial practice rather than prescribing a novel observance.